امروزه خشونتهای خانوادگی، به یکی از معضلات جوامع، اعم از شهری و روستایی تبدیل شده است.
این پدیده با ابعاد مختلف خود میتواند محمل بروز عواقبی باشد که در نهایت بیثباتی و تزلزل ارکان مختلف اجتماعی را سبب میشود.
با توجه به گستردگی بحث خشونتهای خانوادگی، در این نوشتار به یکی از شایعترین انواع آن، یعنی بحث کودکآزاری پرداخته میشود. کودکان به دلیل ویژگیهای خاصی که از نظر سنی دارند، بسیار آسیبپذیرتر از سایر افراد جامعه هستند.
این آسیبپذیری ممکن است دلایل مختلفی چون عیوب مادرزادی، بیماریهای ویژه، پایین بودن قدرت تفکر، ناتوانی در تشخیص خوب و بد، مطابقت نداشتن با محیط و ... داشته باشد.
از این رو برای پیشگیری از این آسیبپذیری، والدین، سرپرستان و سایر اولیایی که مسئولیت کودکان را به عهده دارند، باید آشنایی کافی و علمیاز موارد ذکر شده، بیماریها، عقبماندگیها، ضعفها و عوامل خطرساز داشته باشند تا آنها را مورد حمایت و مراقبت خود قرار دهند؛ اما متأسفانه گاه بزرگسالان و متولیان امر به لحاظ نداشتن اطلاعات کافی و درست از عوامل مذکور یا به دلایل دیگر به جای حمایت و مراقبت از کودکان، آنان را مورد آزار و اذیت قرار میدهند که این امر درآینده به یک معضل بزرگ اجتماعی تبدیل خواهدشد.
کودکآزاری، آن دسته از رفتارهایی را شامل میشود که از سوی سایر افراد، به ویژه بزرگسالان در برخورد با کودکان انجام میشود و به اشکال مختلف به سلامت جسمیو روانی آنها آسیب وارد میکند.
● دلایل کودکآزاری
۱) ناآگاهی والدین:
گاه والدین یا افراد دیگر که به کودکان آزار میرسانند، نمیدانند که رفتارشان، کودکآزاری است.
مانند کسانی که کودک را مورد تنبیه بدنی قرار میدهند، آنها را تحقیر میکنند و به نیازهای اساسیشان بیتوجه هستند آنهااین رفتارها را عادی و معمولی میدانند.
۲) مشکلات اقتصادی:
فقر سبب میشود کودکان از دسترسی به نیازهای اساسی خود مانند آموزش، بهداشت، تغذیه، و... محروم شوند یا والدین به دلیل فشارهای مالی با رفتارهایی چون پرخاشگری، خشونت، بیتوجهی و ... کودکان را مورد آزار قرار دهند.
۳) اعتیاد:
اعتیاد به دلیل خصوصیاتی که در افراد ایجاد میکند، مانند پرخاشگری، بیمسئولیتی، کاهش عاطفه و ... سبب میشود کودکان مورد آزار، قرار گیرند.
۴) بیماریهای روانی:
در صورتی که والدین به بیماریهای روانی مبتلا شوند، با رفتارهایی مانند تند خویی، خشونت، ناسازگاری، بیتوجهی و... که ناشی از بیماریهای روانی آنهاست، سبب آزار کودکان میشوند.
۵) مشکلات خانوادگی:
مشاجرات شدید و طولانی والدین، جمعیت زیاد خانواده، شیوههای تربیتی نامناسب، در برخی موارد وجود ناپدری و نامادری و... سبب میشود کودکان مورد آزار قرار گیرند تا حدی که مشکلات خانوادگی یکی از دلایل کودک آزاری محسوب میشود.
۶) مشکلات کودکان:
کودکانی که به طور نسبی مشکلات پایدار و شدیدی دارند، بیش از سایر کودکان مورد آزار قرار میگیرند. مانند کودکانی که دچار بیماریهای جسمیمزمن و طولانی مدت یا مشکلات رفتاری از قبیل پرخاشگری، بی قراری، بیش فعالی، اضطراب، شبادراری و ... هستند، آنها به دلیل مشکلاتی که برای بزرگسالان ایجاد میکنند ونیز به سبب ناآگاهی والدین از این مشکلات، اغلب مورد آزار جسمیوروانی قرار میگیرند.
۷) مشکلات مدرسه:
مشکلاتی که در مدرسه برای دانش آموزان ایجاد میشود، مانند انتظار بیش از حد، ندیدن تفاوتها، اضطراب، ترس ناشی از رقابتهای شدید، تبعیض، تنبیه بدنی، تحقیر، توهین و ... سبب آزارهای جسمیو روانی کودکان میشود.
● انواع کودکآزاری
۱) کودک آزاری جسمی:
به رفتارهایی گفته میشود که به جسم کودک صدمه میزند. به عبارت دیگر، به حالت بالینی کودکان معمولاً زیر ۳ سال گفته میشود که یک بار یا به کرات مورد ضرب و شتم و آزار و شکنجه عمدی والدین یا قیم خود قرار گرفتهاند. مانند کتکزدن، سوزاندن، مجروح کردن و ...
۲) کودکآزاری روانی:
شامل رفتارهایی است که به سلامت روانی کودک آسیب میرساند. مانند توهین کردن، تبعیض قائل شدن، تحقیر کردن، ترساندن و...
۳) بیتوجهی و غفلت:
یعنی توجه نکردن به نیازهای اساسی کودکان مانند خوراک و پوشاک، بهداشت، مراقبت و سرپناه، محبت و عاطفه، آموزش و ... در حدی که به سلامت جسمیو روانی آنان آسیب رساند.
۴) سوء استفاده فیزیکی:
یعنی استفاده از کودکان در زمینه مواد مـخـدر، واداشـتن آنها به کـارهای دشـوار و ...
● تبعات کودکآزاری
کودکی، دوران رشد و شکلگیری شخصیت است. انواع کودک آزاری در این سالهای حساس و مهم، به رشد و سلامت آنان آسیبهای جدی وارد میکند.
کودکان آزاردیده در تمام جنبههای رشد مانند رشد جسمی، ذهنی، روانی و اجتماعی با مشکلات و نارساییهای فراوانی رو به رو میشوند.
بررسیهای انجام شده نشان میدهد که بسیاری از کودکانی که در دوران کودکی مورد آزار و بد رفتاری قرار گرفتهاند، در بزرگسالی، خود به آزار و اذیت کودکان پرداختهاند.
● پیشگیری
کودکآزاری هر چند مانند هر پدیده و بزه اجتماعی، خاص جوامع بشری و زندگی جمعی است و هرگز نمیتوان آن را ریشهکن کرد؛ اما اعمال راهکارهای پیشگیرانه تأثیر به سزایی در کاهش آن خواهد داشت.
راهکارهای پیشگیرانه را برحسب ضرورت، میتوان در درون و برون خانوادهها به کار گرفت. آموزش خانوادهها در این زمینه از نقش به سزایی برخوردار است.
برخی پدران و مادران با تصور این که روش تنبیهی که علیه کودکان خود در پیش میگیرند، تنها روش تربیتی مؤثر است، گاه ناخواسته آسیبهای جبرانناپذیری را متوجه فرزندان خود میکنند. از این رو آموزش در این زمینه به خانوادهها، بهخصوص والدین بسیار جوان میتواند مؤثر باشد.
مصونیت عاطفی کودکان در خانواده نیز میتواند بسیاری از رفتارهای احتمالی خشونتبار علیه کودکان را، هم از سوی خویشاوندان و هم از سوی اجتماع خنثی کند. همچنین بسیاری از والدین باید بیاموزند که برای جلوگیری از سوء استفاده افراد سودجو و منحرف از کودکان و اعمال هرگونه خشونت علیه آنان در اجتماع، باید آگاهیهای مفیدی را در اختیار کودکان خود بگذارند و با روشنگریهای به موقع، آنان را نسبت به تهدیدها و خطراتی که در کمینشان هستند، مطلع و بیدار کنند. از سویی، وجود پشتوانههای مؤثر قانونی و تنبیه کودک آزاران از سوی نهادهای قضایی و انتظامی، ضرورتی است که برای مبارزه با این پدیده شوم ضرورت دارد.پیشگیری همیشه بهتر، آسان تر وسریع تر از درمان است. برای پیشگیری از کودکآزاری میتوان از راهکارهای زیر استفاده کرد:
۱) دقت در ازدواج و تشکیل خانواده، خودداری از ازدواجهای تحمیلی و ناشناخته، شتابزده و ازدواج در سنین پایین
۲) توجه به تنظیم خانواده و تعداد مناسب فرزندان
۳) افزایش آگاهی خود در زمنیه پرورش فرزندان و شیوههای مناسب رفتار با آنان
۴) پذیرش مسئولیتها و انجام وظایف خود به عنوان پدر، مادر، معلم، سرپرست و ... نسبت به کودکان
۵) آشنایی با حقوق و نیازهای اساسی کودکان
۶) توجه به سلامت جسمیو روانی خود و کاهش فشارهای عصبی و مشکلات رفتاری خود که سبب کودک آزاری میشود.
