با افزایش رفاه اجتماعی، گسترش امکانات بهداشتی و درمانی و افزایش طول عمر به علت بهبود شاخصه های اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی بیماری های دوران سالمندی بیش از هر زمان دیگر در کشورهای جهان شیوع پیدا کرده است. جامعه ایران که طی ۳ دهه اخیر نیز با افزایش شاخص طول عمر روبه رو بوده است نیز در آستانه افزایش چشمگیر بیماری های مربوط به دوران سالمندی قرار دارد. یکی از این بیماری ها آلزایمر است که در آینه آمار تعداد مبتلایان به آن رشد زیادی داشته است و طبق برآوردها بیشتر نیز خواهد شد. چنان که به نوشته مهر کارشناسان هشدار می دهند که تعداد مبتلایان به آلزایمر در حالی به بیش از ۶۵۰ تا ۷۰۰ هزار نفر رسیده است که سن ابتلا به آن زیر ۶۰ سال است و طی ۳ دهه آینده بیش از میلیون ها نفر به این بیماری دچار خواهند شد. هم چنین به گفته مدیرعامل انجمن آلزایمر ایران در جهان هر ۷ ثانیه یک نفر و در ایران هر ۱۲ دقیقه یک نفر به آلزایمر مبتلا می شوند.وی آمار مبتلایان به آلزایمر در ایران براساس تخمین سازمان جهانی آلزایمر را ۳۵۰ تا ۴۰۰ هزار نفر ذکر کرد و به ایسنا گفت: اگر بخواهیم علاوه بر دسترسی به آمار دقیق بیماران، مهم ترین عوامل این بیماری در کشور را پایش کنیم معاونت درمان وزارت بهداشت باید نتایج تحقیقات انجمن آلزایمر را که به صورت پایلوت در دانشگاه علوم پزشکی تهران تهیه کرده، مورد بررسی قرار دهد.
● دمانس یا فراموشی در ایران
بیماری فراموشی یا دمانس مجموعه بیماری هایی است که در آن فرد به تدریج و به طور پیش رونده توانایی های عالی خود را از دست داده و دچار آسیب در زندگی فردی و اجتماعی می شود. براساس مطالعات جهانی در سال ۲۰۰۵ در سراسر جهان ۵/۲۴ میلیون نفر به فراموشی مبتلا بوده اند که این رقم تا سال ۲۰۴۰ به ۸۰ میلیون نفر خواهد رسید، درباره این بیماری و علل ابتلا به آن با دکتر سرمد قباد متخصص و جراح مغز و اعصاب گفت وگو کرده ایم.وی به خراسان می گوید: بیماری آلزایمر یکی از انواع دمانس است. این بیماری یک بیماری مزمن، پیش رونده و تحلیل برنده سلول های مغزی است که به اختلال شناختی در فرد منجر می شود. فرد مبتلا در شناخت زمان، مکان و اشخاص دچار اختلال می شود و حافظه اخیرش از کار می افتد.
شایع ترین علامت آن اختلال در حافظه اخیر است و با پیشرفت بیماری علایم دیگری در آن ظاهر می شود.علل بیماری به دمانس های کورتیکال یا قشر مخ و دمانس های ساب کورتیکال یا زیر قشر مغز تقسیم می شوند.شایع ترین دمانس کورتیکال آلزایمر است و ۶۰ تا ۵۰ درصد کل دمانس ها آلزایمر است انواع ساب کورتیکال، بیماری های نادری هستند که به دلیل اختلالات متابولیک یا رسوب فلزات سنگین در عقده های قاعده ای مغز بروز پیدا می کند. در اوایل ابتلا به آلزایمر، فرد کاملا سالم و بدون نقص است ولی به تدریج حافظه اخیر و سپس حافظه دور خود را از دست می دهد. سن فراموشی در ایران به زیر ۶۰ سال رسیده است و ۲ تا ۵ درصد افراد مسن را درگیر می کند.این بیماری به ندرت در افراد جوان تر مشاهده می شود.در آلزایمر فرد توانایی فکر، استدلال و ارتباط اجتماعی را از دست می دهد و به جایی می رسد که فرد توانایی مراقبت کردن از خود را ندارد. از علل این بیماری می توان به عوامل ژنتیکی، اختلال در نوعی پروتئین های داخل مغز که باعث رسوب پلاک های پیری در بافت مغز می شوند اشاره کرد.یک واسطه شیمیایی به نام استیل کولین که در مبتلایان به آلزایمر کاهش پیدا می کند شاید از دیگر علل آلزایمر باشد. یکی دیگر از علل بیماری کمبود ویتامین B۱ یا ویتامین C ، کم کاری تیروئید و تعدادی از بیماری های متابولیک ارثی است.
کسانی که سابقه مصرف الکل دارند یا ضربات شدید مغزی به آن ها وارد شده بیش از دیگران در خطر آلزایمر قرار دارند.در مورد تشخیص این بیماری باید گفت اولین علامت اختلال در حافظه اخیر است که از کوچک ترین اتفاقات گرفته تا بزرگ ترین حوادث را فراموش می کند و در طول زمان حتی قدرت تکلم خود را از دست می دهد و در مواردی اطرافیان درجه یک را فراموش می کند.این بیماران بی اختیاری، زودرنجی، ناتوانی در کنترل هیجانات، اختلال در تشخیص زمان و مکان و عدم شناسایی افراد خواهند داشت و در مراحل بعدی فرد وابسته به اطرافیان می شود، اضطراب و بی قراری، بدبینی و راه رفتن های بی هدف در این بیماران دیده می شود و گاه دچار توهمات بسیار شدیدی می شود که به درگیری با اطرافیان می انجامد و سلامت خود و دیگران را به خطر می اندازد. در این بیماران بافت مغز تحلیل می رود.
بافت و جرم مغز کوچک می شود و پلاک های پیری بافت مغز را احاطه می کند. در سی تی اسکن کوچک شدن بافت مغز و چین و شکنج بزرگ مغزی بیش از حد معمول دیده می شود. دکتر قباد ادامه می دهد:آزمایش تشخیصی دقیقی برای آلزایمر وجود ندارد اما آزمایش اختصاصی بیوپسی از مغز بیمار و مشاهده پلاک های پیری، آزمایش های تکمیلی دیگر مثل اندازه گیری سطح ویتامین ب ۱۲، قند خون ناشتا، انجام آزمایش های تیروئیدی و اندازه گیری آنزیم های کبدی به طور منظم برای این بیماران انجام می شود. بعضی از آزمایش های اختصاصی ویژه بیماری های عفونی مثل HIV ایدز، بررسی از نظر بیماری سفلیس و گرفتن نوار مغزی و آزمایش های روان پزشکی برای تشخیص بهتر و سنجش میزان اختلال شخصیتی بیمار و اندازه گیری حافظه برای فرد انجام می شود. از آن جا که درمان قطعی و شناخته ای برای ترمیم سلول های آسیب دیده مغزی وجود ندارد، هدف درمان کاهش علایم و جلوگیری از پیشرفت بیماری است. هر قدر درمان در مراحل اولیه شروع شود با موفقیت بیشتری همراه است. زمانی که بیمار از وضعیت خودآگاهی دارد و اختلال حافظه و شناختی اش پیشرفت نکرده است، به درمان بهتر پاسخ می دهد.بعضی معتقدند تجویز ملین، داروهای گیاهی، روان درمانی، طب سوزنی و ماساژ درمانی بسیار در جلوگیری از پیشرفت بیماری تاثیر دارند.
مهم این است که روان درمانی در مراحل اولیه به بیمار کمک کند و افسردگی را کاهش دهد. خانواده ها توجه کنند در مراحل اولیه تماشای آلبوم عکس، خاطرات، اقوام و آشنایان، دیدن فیلم و سریال، حل کردن جدول می تواند باعث افزایش حافظه فرد شود و حافظه او را درگیر کند و تا حدود زیادی از پیشرفت بیماری جلوگیری کند. خانواده ها برای نگهداری باید دلسوزی، صبر و انرژی زیادی داشته باشند و تا حد امکان بیمار را در منزل نگه داری کنند و با حفظ روابط گذشته از افراد مراقبت کنند. بیمار باید برای انجام کارهای خود تشویق شود و دیگران به او کمک کنند. پرستار در منزل می تواند کمک کننده باشد اما در موارد پیشرفته گاهی چاره ای جز بستری کردن بیمار برای درمان ضایعات ثانوی مثل عفونت های ریوی، کلیوی و زخم بستر وجود ندارد.
علت افزایش بیماری در کشور ما و سایر کشورها افزایش سن امید به زندگی و پیر شدن جمعیت طی سال های جاری و آینده است و به این ترتیب باید برنامه های بهداشتی برای پیش گیری و درمان این بیماری به عمل آید. بالا بودن فشار خون، استرس های محیطی، چربی بالا، تغذیه نامناسب و استفاده نکردن از ویتامین ها و ریزمغذی ها در رژیم روزمره و سابقه خانوادگی شانس ابتلا به آلزایمر را بالا می برد به نحوی که افرادی که سابقه خانوادگی دارند ۵ تا ۷ برابر جمعیت جامعه بیشتر به آلزایمر مبتلا می شوند.آلزایمر یک بیماری قابل پیش گیری است و حذف عوامل محیطی به وجودآورنده مثل هوای آلوده، تغذیه، استرس، مصرف الکل و موادمخدر در پیش گیری از آلزایمر بسیار موثر است. ثابت شده سن ابتلا به آلزایمر در کسانی که به طور ثابت و دائم ورزش می کنند بیشتر است.استفاده از غذاهای تازه و سرشار از فیبر، آنتی اکسیدان و ویتامین B۱ در پیش گیری از آلزایمر موثر است.
● شناخت علایم آلزایمر
بیماری آلزایمر که اغلب افراد بالای ۶۵ سال را درگیر می کند معمولا با بروز نشانه هایی همراه است که شناخت آن ها می تواند مانع بروز بعضی مشکلات شود در زیر به برخی از علایم شایع تر آلزایمر اشاره می کنیم:
▪ از دست دادن حافظه همیشه به دلیل پیری نیست، ممکن است استرس اضطراب و پریشانی یکی از علائم بروز آن شود. اگر شخصی جزئیات رویدادها را فراموش می کند، مثل یک مکالمه و یا فراموش کردن نام فرزند در مراحل ابتدایی این بیماری است.
▪ اضطراب، افسردگی، ترس، سردرگمی و تغییرات خلقی یکی دیگر از علایم این بیماری است.
▪ فرد مبتلا به آلزایمر ممکن است تصمیمات عجیبی بگیرد که در گذشته از او بعید بوده است. مثلا فردی که بسیار حسابگر بوده حال پول خود را صرف امور احمقانه می کند و یا بسیار ولخرج شده است.
▪ او ممکن است دیگر نتواند حقوق خود را مدیریت کند و صورت حساب ها را بپردازد.
▪ شخص مبتلا به آلزایمر ظرف مدت زمان زیادی کارهای شخصی خود را به انجام می رساند و یا حتی ممکن است نتواند آن ها را به اتمام برساند.
▪ مشکلاتی در تمرکز آن ها پدید می آید.
▪ وسایل شخصی خود مانند عینک را گم می کند.
▪ زمان و مکان خود را فراموش می کند. مثلا دیگری را همسر خود می داند و یا نوه خود را فراموش می کند.
▪ مهارت های ارتباطی او کاهش پیدا می کند.
▪ متاسفانه حدود ۶۰ درصد از افراد مبتلا به آلزایمر علاقه شدیدی به پیاده روی پیدا می کنند که ممکن است در این میان راه خانه را گم کنند و یا خود را در زمان های قبلی احساس کنندو به دنبال آدرس های قبلی که در آن زندگی می کرده اند و یا شاغل بوده اند بگردند.
▪ سوالات خود را مدام تکرار می کنند.
▪ ممکن است این افراد مشکلات بینایی پیدا کنند و در تعیین فواصل و تعیین رنگ به مشکلات جدی برخورد کنند.
▪ رفتارهای بیهوده ای از آنان سر می زند. مثلا مدام در یک کشو را باز و بسته می کنند بدون این که چیزی از آن بردارند.
▪ او دوست دارد تنها و منزوی باشد. کم کم تمام فعالیت های مورد علاقه خود را ترک می کند، سرگرمی های اجتماعی، پروژه ها و ورزش را از برنامه خود حذف می کند. حتی ممکن است از انجام آن ها احساس خجالت کند.
▪ حدود ۴۰ درصد افراد مبتلا به آلزایمر، افسردگی هم دارند. زمان زیادی را می خوابند و از هر نوع فعالیتی امتناع می کنند.
▪ فرد در این بیماری در مراحلی که پیشرفته تر شود دیگر حتی افراد خانواده خود را نمی شناسد.
▪ قادر به انجام فعالیت های ظریف نظیر بستن دکمه لباس خود نیست. همچنین ممکن است لرزش و ضعف در دستان خود احساس کند.
