ایالات متحده آمریکا، به تنهایی فروشنده یک سوم میزان تسلیحاتی بود که در سال ۲۰۱۱ به فروش رسیده است. این نزخ برابر است با ۶۶ میلیارد و ۳۰۰ میلیون دلار. روسیه، با اختلاف فاحشی، با نرخ ۴ میلیارد و ۸۰۰ میلیون دلار در رده دوم قرار دارد. چندی پیش نیز رسانه ها خبر از آزمایش موشک بالستیک جدیدی از سوی چین دادند که بخش کلاهک آن قابلیت جدا شدن دارد. بسیاری از کارشناسان معتقدند که این موشک بالستیک جدید چین، پاسخی است به سیستم پدافند هوایی آمریکا. این موشک ها دارای چندین کلاهک هستند و در عین حال ردیابی و نابود کردن آنها بسیار سخت است. بر این اساس گفت و گویی را با رضا رضایی مصدق، کارشناس مسائل امنیتی، نظامی و استراتژیک ترتیب داده ایم و از او پیرامون مسابقه تسلیحاتی در جهان و میان قدرت های بزرگ به طور کلی و میان چین و آمریکا به طور خاص پرسیده ایم.
- آیا شما فکر می کنید جهان در آستانه ورود به یک مسابقه تسلیحاتی جدیدی است؟
• تسلیحات و مسابقه تسلیحاتی، یک از مهمترین صور مبارزه قدرت در نظام بین الملل است. البته اگر بخواهیم بر اساس مفهوم قدرت به این موضوع نگاه کنیم به طور کلی دولت ها بر اساس دو رویکرد وارد مسابقه تسلیحاتی می شوند. یا برای دفاع و یا برای حمله. اما از آنجایی که مبارزه برای قدرت همواره وجود داشته و دارد، و تسلیحات و نظامی گری، از آغاز شکل گیری اولین نظام های سیاسی تا کنون پیوندی ناگسستنی با این موضوع دارند، بنابراین مسابقه تسلیحاتی و کنترل تسلیحات مفاهیمی همزاد هستند که قدمتشان به قدمت همان نظام های سیاسی اولیه است. اما اینکه بخواهیم جهان را در آستانه ورود به یک مسابقه تسلیحاتی جدید بدانیم، باید ببینیم آیا در امور نظامی و تسلیحاتی انقلابی رخ داده یا خیر. که به طور ویژه ما هنوز نمی توانیم از یک انقلاب جدید در امور نظامی نام ببریم.
- آزمایش موشک بالستیک جدید چین که کلاهک آن قابلیت جدا شدن دارد و به نوعی مورد توجه آمریکاییان قرار گرفته است از منظر شما در این زمینه چگونه قابل تحلیل است؟
• باید توجه داشته باشید که این یک انقلاب در امور نظامی نیست. اگر به هویت چین نگاهی بیاندازیم می بینیم که چین در صدد است تا ضمن حفظ قدرت خود در نظام بین الملل، تا حدی آن را افزایش دهد. من فکر می کنم که چین هنوز آن هویتی را که بخواهد در جهان به عنوان قدرت برتر نظامی شناخته شود را برای خود تعریف نکرده است. البته لازم است تا این نکته را هم متذکر شوم که چین در حال حاضر قادر است تا در سطح بین المللی بازی کند، اما هنوز شواهدی جدی مبنی بر ورود چین به عرصه جهانی وجود ندارد. چین سلطه جو نیست و بیشتر دیپلماتیک رفتار می کند و هنوز جاه طلبی اش را آنچنان که باید پرورش نداده است. با این حال، موشکی که اخیراً در صدد ساخت آن برآمده است، بیشتر در جهت حفظ قدرت این کشور است تا همچنان بتواند به عنوان یک بازیگر موثر، قدرتمند و قابل ملاحظه شناخته شود. چرا که از سویی دیگر، چین بحران هایی را در درون خود دارد که هنوز بروز نکرده اند. به نحوی ما می توانیم در آینده شاهد آن باشیم که تحولات و مطالباتی شبیه آنچه در خاورمیانه اخیراً اتفاق افتاده است در چین رقم بخورد و این می تواند موقعیت چین را تضعیف نماید. بر این اساس است که من معتقدم ساخت این موشک و تسلیحاتی از این دست در جهت حفظ قدرت این کشور در بعد منطقه ای و فرا منطقه ای و تا حدی بین المللی است.
- بنابر این شما معتقدید که ساخت این موشک و فعالیت های مشابه، کشورها و قدرت های دیگر و به طور ویژه ایالات متحده را برای ورود به یک مسابقه تسلیحاتی تحریک نخواهد کرد؟
• ببینید، مسابقه تسلیحاتی با کوچک ترین تحرکات نظامی هم می تواند روندی فزاینده پیدا کند. این بسته به شرایط خاص نظام بین الملل و هویت کشورهای مقابل نیز هست. اگر نگاهی دقیق تر بیافکنیم، می توانیم به خوبی دریابیم که آنچه رخ داده است، نه به عنوان یک نقطه عطف برای شکل گیری روندی فراینده در یک مسابقه تسلیحاتی، بلکه به عنوان بخشی از یک روند پیشینی تر قابل درک است. چین و ایالات متحده، در حال حاضر همزیستی دارند. اما اختلافات میان این دو در حوزه مسائل استراتژیک و نظامی غیرقابل توافق و عقب نشینی است. ما می توانیم به فعالیت های نظامی چین از این منظر نگاه کنیم که علی رغم همزیستی این کشور با سایر کشورها و ایالات متحده، در حوزه استراتژیک تضادهایی وجود دارد. باید ببینیم، رفتارهای آتی این ها بیشتر تولید کننده تضاد است یا همکاری.
- تحلیل شما چیست؟ شما فکر می کنید در آینده رفتارها تولید کننده تضاد است یا همکاری؟
• پاسخ به پرسش هایی از این دست بسیار سخت و در عین حال پیچیده است. اما اگر بخواهیم مختصات رفتاری این دو کشور و اتحادها و ائتلاف های آنها را مورد مطالعه قرار دهیم و سایر بازیگران را در معادلات آینده پژوهانه آنچنان دخیل ندانیم، بدون تردید همچنان در ابعاد غیرنظامی همکاری ها فزاینده تر خواهد شد. اما در بعد نظام و استراتژیک، توافقی حاصل نخواهد شد. زیرا ایالات متحده در صدد حفظ منافع و قدرت خود است و چین در صورتی که در صدد افزایش قدرت خود برآید، با مقاومت ایالات متحده روبرو خواهد شد و این مقاومت در لباس یک مسابقه تسلیحاتی نمود خواهد یافت. جهان پیش رو، به نوعی در مرحله یک سردرگمی ناشی از دگرگونی های مختلفی است. این دگرگونی ها در واقع چهره جهان را نیز تغییر خواهد داد. چنانچه تاریخ به ما ثابت کرده است، این دگرگونی ها با نوعی جنگ ها و ناآرامی ها همراه بوده است. تحولات پیش رو در سرتاسر جهان حکایت از همین وضعیت دارد. و شرایط جدیدِ در حال شکل گیری را می توان ورود به دوران صلح مسلحِ پیش از آن ناآرامی ها دانست.
- شما معتقدید، جهانِ در حال تولد جدید با ناآرامی ها و جنگ هایی همراه است و کشورهای زیادی وارد مسابقه تسلیحاتی می شوند یا فقط یکسری از کشورها وارد چنین فضایی می شوند؟
• ببینید، نمی توانیم انتظار داشته باشیم که همه کشورها به یک میزان وارد چنین فضایی شوند؛ در واقع هر کشور به سهم و اندازه خود وارد این جریان می شود. و به طور ویژه بر اساس میزان توجهش به روند آینده. شما می توانید نگاهی به آثار الوین تافلر به عنوان اصلی ترین جریان این تفکر رجوع کنید. بنابراین، ما برای تحلیل باید یکسری از بازیگران و شیوه های جدید را نیز بررسی کنیم. حتی فعالیت های ضد جنگ و دیپلماسی کنترل تسلیحات.
- بر اساس آنچه مطرح کرده اید، ماهیت این جنگ ها و ناآرامی ها چگونه است؟
• اگر بخواهیم کمی تئوری وار به این موضوع نگاه کنیم، باید نگاهی بیاندازیم به شیوه های تولید در هر عصر. این پایه ای ترین بنیاد تعیین کننده ماهیت جنگ ها و بسیاری علت و معلول های دیگرست. علی رغم تصور عمومی، جنگ های پیش رو با آنکه نمادی و دقیق شده اند، اما به نوعی دردناکتر شده اند. چرا که خود درد نیز متحول شده است. بحث ماهیت جنگ، موضوع پیچیده دیگری است. اما اگر مختصات جنگ ها را بخواهیم عنوان کنیم می توانیم بگوییم که ناآرامی ها و جنگ های پیش رو به شدت متکثر، ویروسی وار، پراکنده، متعدد و تباه کننده تر هستند. بنابراین مسابقه تسلیحاتیِ پیش رو نیز بر همین اساس شکل خواهد گرفت. بر این اساس است که من معتقدم آزمایش موشک بالستیک چین صرفا در جهت حفظ قدرت کنونی چین است. چرا که کشورها به طور کلی و قدرت های بزرگ به طور ویژه، رویکرد نوینی را در رابطه با مسابقه تسلیحاتی پی گرفته اند یا خواهند گرفت که متناسب با وضعیت جدید باشد. وضعیت جدید، به واقع وضعیت جدیدی است و شناخت آن، از هر حیث در حوزه های مطالعاتی گوناگون ضروری است.
- بنابر آنچه شما عنوان کردید، ورود به چنین فضایی از مسابقه تسلیحاتی، بسیار پیچیده است.
• بله؛ نه تنها پیچیده و غامض، بلکه گسترده و خارج از کنترل. از این حیث که از اینجا به بعد را دیگر به راحتی نمی توان تعیین سرنوشت دقیقی کرد. چرا که بازیگران متکثر و گستردهترند و عناصر قدرت بخشی آنها در حال حاضر در دسترس عمومی است و این فارغ از خطرات آن، گیج کننده است و هر ناظری را با شوک مواجه می کند و حتی سندرم این شوک از هم اکنون در چهره انسان و جهان عصر حاضر قابل مشاهده است.
من فکر می کنم حتی دیپلماسی کنترل تسلیحات برای فهم این شرایط، لازم است تا با شناخت و مطالعه گسترده ای در جهت نیل به اهدافش گام بردارد. و حتی جدی تر.
