به استناد آمار منتشرشده پربیننده ترین برنامه در تاریخ تلویزیون ایران مناظره نامزدهای دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری بود. در این دوره مجموعاً حدود چهار هزار دقیقه برنامه تبلیغی نامزدها از رسانه ملی پخش شد. شبکه ۳ سیما با پخش مناظره میان کاندیداها به مدت ۵۴۰ دقیقه بیشترین زمان و البته بیشترین تعداد بیننده را به خود اختصاص داد. این مناظره ها طی دو هفته با اجرای رضا پورحسین (مدیر شبکه ۴ سیما) که با حکم رئیس صدا و سیما برای این کار منصوب شده بود، برگزار شد. هفته اول به ترتیب محسن رضایی با مهدی کروبی، موسوی با احمدی نژاد و موسوی با رضایی گفت وگو کردند که از میان آنان مناظره موسوی با احمدی نژاد با ۲۰۰ میلیون بیننده، پرمخاطب ترین مناظره لقب گرفت که ۵۰ میلیون بیننده داخلی و ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیون بیننده خارجی داشت.
اولین تجربه جهانی، مناظره تلویزیونی بین ریچارد نیکسون نامزد حزب جمهوریخواه امریکا با جان اف کندی نامزد حزب دموکرات در انتخابات سال ۱۹۶۰ بود. مطابق نظرسنجی گالوپ دو رقیب انتخاباتی شب قبل شانه به شانه بودند و در برخی موارد ریچارد نیکسون پیروز می نمود. اما نظرسنجی ها بعد از مناظره ها نشان می داد مردم امریکا با اختلاف ۱۰ امتیاز کندی را برگزیده اند.
مارشال مک لوهان استاد کانادایی علم رسانه ها و نویسنده آینه های جیبی که از وی به عنوان بزرگ ترین کارشناس این رشته یاد می شود و کتاب ها و جزوات درسی وی هنوز اعتباری جهانی دارد، در تقطیع صحنه های مناظره تلویزیونی کندی و نیکسون از حرکات دست و صورت کندی، تخته تیره رنگی که پشت وی قرار داشت و تواضع و متانتی که در گفتار وی بود به عنوان عوامل اصلی جلب رای موافق مردم به عنوان نکته های تاثیرگذار نام برد. بنا به توضیح مک لوهان، سناتور جان کندی متعلق به دوران تلویزیون (رسانه سرد) بود و نیکسون با پختگی صدا و طمانینه و حضور ذهن و تجربه اش برای (رسانه گرم) رادیو ساخته شده بود. سناتور کندی در تلویزیون تصویر مرد جوان باهوشی را نشان می داد که به دقت گوش می داد، گوش کردن را با حرکات سر موکد می کرد و پیام می داد، در حالی که نیکسون که به پشتوانه هشت سال حضورش در کاخ سفید و در نقش معاون ژنرال آیزنهاور احتمال نمی داد بازنده شود بنا به این پشتوانه دلیلی نمی دید که وقتی رقیب سخن می گفت، گوش بدهد و برعکس با لبخندی که رنگی از استهزا داشت، از گوشه چشم به او می نگریست تا نشان دهد در صحبت های وی چیزی برای شنیدن پیدا نمی کند. بعد از تاثیر غیرقابل پیش بینی نخستین مناظره تلویزیونی بر رای مردم امریکا، این برنامه جزء همیشگی و جدانشدنی انتخابات در امریکا شد و بعد از ۱۲ سال کشورهای اروپایی هم آن را وارد سیستم های دموکراسی خود کردند البته پیش از این ۴۰ سال بود که مناظره های رادیویی در امریکا و اروپا معمول شده بود. قبل از اینها، مقالاتی در روزنامه ها و فوق العاده هایی منتشر می کردند و چند باری هم گفت وگوی چشم در چشم در میدان های ورزشی و تالارهای اجتماع شهرها برگزار شده بود.
الف) معنای لغوی
مناظره واژه یی عربی و از ریشه نظرا، منظرا، منظره است. اصل معنای «النظر» دیدن با چشم است. مناظره در ادب فارسی به معنای «جدال کردن»، «با هم بحث کردن»، «با هم سوال و جواب کردن»، «با هم نظر کردن، یعنی فکر کردن در حقیقت و ماهیت چیزی»، «مجادله و نزاع با همدیگر» و نیز «بحث با یکدیگر در حقیقت و ماهیت چیزی» به کار رفته است.
ب) معنای اصطلاحی
مناظره، مکالمه و گفت وگویی دوطرفه است که هر یک با استدلال و ارائه براهین سعی می کند برتری و فضیلت خویش را بر دیگری به اثبات برساند. مناظره نیز مانند مفاخره، در اساس مانند حماسه است زیرا در آن، بین دو چیز بر سر برتری و فضیلت خود بر دیگری، نزاع و اختلاف لفظی درمی گیرد و هر یک با استدلالاتی خود را بر دیگری ترجیح می دهد و سرانجام یکی مغلوب یا مجاب می شود.
پیشینه این روش به یونان برمی گردد و در جهان اسلام نیز مناظره های بسیار جدی که باعث تغییر عقاید و باورها شده، وجود داشته است. در تاریخ، مناظره های بزرگان دین مانند مناظره های ائمه معصومین(ع) و به خصوص امام رضا(ع) با سرکرده صابئین و دیگر مکتب های فکری با حضور مامون خلیفه عباسی معروف است که پس از آن مناظره رو به اسلام آورده و پیروانش نیز مسلمان شده اند و حتی هدایت و تشویق ائمه(ع) به برخی از شاگردان خود برای شرکت در مباحثات علمی خواندنی است.
تاریخ نشان می دهد تکامل علوم، به ویژه معارف عقلی بشر در پرتو مباحثات علمی، تضارب آرا و تعاطی افکار تحقق یافته است و ثمره آن رشد و شکوفایی فرهنگ جوامع مختلف است. در آثار اسلامی نیز بر این امر تاکید شده است تا آنجا که حضرت علی(ع) فرمودند؛ آرا و نظریات خود را بر یکدیگر عرضه دارید تا رای صحیح از آن پدید آید.
استوارت میل فیلسوف انگلیسی در زندگینامه خود نوشت؛ بارها گفته ام و باز می گویم از تاریخی که در مناظره ها شرکت جستم، افکار بدیع و مستقلی پیدا کردم و آغاز قوه ابتکار و استدلال من از همان روز است.
سقراط حکیم برای ابطال نظریات سوفسطائیان از این شیوه بهره جست. با اینکه سقراط در موضوع مجادله و مناظره زحمات زیادی کشیده اما با آمدن ارسطو این امر سروسامانی پیدا کرد. وی کتاب های زیادی نوشت، از جمله کتاب «طوبیقا» که در جدل و روش مجادله و رد سوفسطایی هاست. ولی به دلیل محو و نابود شدن آثار قدما نمی توان گفت چه نوع سخنوری و فن مناظره در ایران رایج بوده است. هدف از مناظره چیست؟
هدف از مناظره به عنوان قالب بحث، شفاف سازی و روشن شدن صریح و بی پرده موضوع است و لذا اغلب افراد، شخصیت ها یا اندیشمندانی که قلم و دانش و اطلاعات آنان در حوزه مورد مناظره وثیق و عمیق است برای مناظره اعلام آمادگی می کنند و اتفاقاً همین آمادگی نیز نشان دهنده میزان و گستره علمی و توانمندی ورود و خروج در مباحث است زیرا این هماورد خوانی به نوعی شکست و پیروزی در پی خواهد داشت و هر کس نتواند از عهده اش برآید دچار خسران و ضرر خواهد شد و جبران آن تا مدت ها به طول خواهد انجامید. بدیهی است مناظره نیاز به مهارت بیانی و اطلاعات بالا و شیوه های مخصوص خود دارد و چون ظرفیت ایجاد هیجان فوق العاده در آن نهفته است باید بر تسلط و احاطه طرفین به مباحث اطمینان وجود داشته باشد.
فواید فراوانی می توان برای برگزاری مناظره ها برشمرد ولی مختصراً، افزایش ضریب امنیت ملی به وسیله رشد سطح مشارکت فکری و علمی مخاطب، بستر توسعه فکری و فرهنگی در جامعه مخاطب، گسترش نهضت آزاداندیشی، افزایش ضریب نظارت و ارزیابی همگانی و تقویت نقد عالمانه دیدگاه ها در سطح جامعه، ایجاد نشاط علمی و فضای باز و آزاد سیاسی- اجتماعی که از نشانه های مردمسالاری دینی است، هدایت و رشد افکار عمومی با ایجاد فرصت ارتباط زنده و بدون واسطه با افکار عمومی، ایجاد ظرفیت پاسخگویی و پاسخ خواهی و مطالبه گری جدی و صریح، افزایش قدرت تشخیص و تخلیه مخاطب، جریان شناسی سیاسی، فرهنگی اجتماعی، خنثی کردن تبلیغات، توطئه ها و شایعات دشمنان، افزایش حس اعتماد ملی به رسانه های ارتباط جمعی به خصوص رسانه ملی و ایجاد بستر چندصدایی در رسانه ملی، که بسیار مهم است، از ثمرات پربرکت مناظره هاست.
هدایت و مدیریت مناظره در رسانه ملی نیاز به چهار عنصر حمایت، درایت، شجاعت و مهارت دارد. مناظره در رسانه باید محصول و نتیجه اش راهکارهای مناسب باشد و اساساً شاید مناظره نیازی به مجری نداشته باشد و باید در فرآیند مناظره، دوطرف اشتراکات خود را بیان کرده و به قدر لازم بحث کنند تا مطلب روشن شود لکن رسانه اگر به دلایل مختلف از مجری استفاده می کند باید متخصص فن مناظره باشد. به موازات انجام مناظره ها باید ظرفیت نقد و فرهنگ پذیرش اشتباه در میان مناظره کنندگان افزایش یابد تا با رعایت مصالح و منافع ملی از منافع شخصی یا گروهی خود عبور کنند، سعه صدر و تحمل زیاد را تمرین کنند، بهتر است منشور اخلاق مناظره تدوین و ناظرانی بر آن نظارت کنند، و بعضاً بدون جانبداری اظهارنظر کنند تا به تدریج طراحی و نقشه مناظره هوشمندانه، هدفمند و روشن نهادینه شود.
بی طرفی رسانه در مناظره ها، مهم ترین اصل است تا رسانه ضمن حفظ استقلال، عدالت و اعتماد را نسبت به خود و وجدان عمومی جامعه و مخاطب به اثبات برساند. نباید در فرآیند مناظره برای بهره گیری از مباحث، شتابزدگی وجود داشته باشد و باید توزیع وقت به گونه یی باشد که در کار پاسخگویی اختلال به وجود نیاورد.
بی شک مضمون مناظره نباید از سطح درک طرف مقابل و مخاطبان فاصله داشته باشد که نتوانند با مفاهیم آن ارتباط برقرار کنند.
● چند روش برای پیروز شدن در مناظره
۱) آماده باشید
حتماً قبل از مناظره می توانید مهم ترین انتقادهای رقیب تان را حدس بزنید. درباره این انتقادها فکر و سعی کنید بهترین جواب ها را برایشان بیابید. این گونه تا حد زیادی جلوی غافلگیر شدن خودتان را می گیرید. اگر فکر می کنید سند و مدرکی برای پاسخگویی به آن بحث ها و ابهامات لازم است، تهیه کنید و با خود همراه داشته باشید.
۲) مواظب تصویرتان باشید
تماشاچیان بیش از آنکه حرف ها و استدلال های شما یادشان بماند، ژست ها و حالت هایتان را به خاطر می سپارند. به همین خاطر باید خیلی مواظب باشید. آرامش خود را تا حد ممکن حفظ کنید. روی لرزش صدایتان کنترل داشته باشید و اصلاً در استفاده از حرکت دست ها زیاده روی نکنید. این حرکت شما را عصبی و مضطرب نشان می دهد. به جایش بهره گیری از حالات صورت را که البته مهارت بیشتری می خواهد، توصیه می کنیم. کلمات را درست ادا کنید. کمی شمرده تر حرف زدن تاثیر بیشتری دارد. ممکن است از حرف های رقیب عصبانی شوید، اشکالی ندارد اما بر خودتان مسلط باشید و این خشم را به صورت برافروختگی و پرخاشگری بیرون نریزد.
۳) خوب گوش کنید
آدم ها موقع بحث و مناظره معمولاً به شدت استرس دارند، این باعث می شود فقط منتظر تمام شدن حرف رقیب باشند تا نوبت خودشان برسد. در حالی که یکی از مهم ترین استراتژی های پیروزی استفاده از اشتباهات لحظه یی رقیب است به همین خاطر واجب است به حرف هایش با دقت کامل گوش کنید. در این راستا یادداشت برداشتن از نکات مهم حرف های رقیب فواید چندی دارد؛ هم حواس تان را به جای دیگری می برد و کمی از استرس شما کم می کند، هم باعث می شود چیزی از حمله ها یا دفاع های ضعیف حریف را از قلم نیندازید و هم اینکه همسو با فرمان دوم عمل می کند. تصویر یک آدم دقیق و منظم از شما به دست می دهد.
۴) از طنز استفاده کنید
بر هم زدن تمرکز رقیب از مهم ترین ابزارها در مناظره است. برای این کار باید عصبانی اش کنید اما از راهی شریف و آبرومند. استفاده از طنز در کلام در عین حال که باعث می شود مناظره کمی از فضای خشک و جدی و رسمی اش خارج شود و قابل تحمل تر به نظر بیاید می تواند برای نیل به این هدف به شما کمک کند اما باید خیلی مواظب باشید که از حوزه ادب و نزاکت خارج نشوید، حرفی نزنید که در عین خنده دار بودن برخورنده باشد و اتهامی بی سند به کسی وارد نکنید.
۵) داخل موضوع صحبت کنید
فرافکنی مهارتی است که ما ایرانی ها واقعاً بر آن مسلطیم. کافی است درباره یک حرف پاسخی نداشته باشیم آن وقت به راحتی از چیزهایی حرف می زنیم که هیچ ارتباطی به حرف اصلی مطرح شده ندارد. این طور وقت ها باید حواس تان باشد تا در دام نیفتید، سراغ مسائل بی ربط مطرح شده نروید و بحث را به مسیر اصلی اش برگردانید. توضیح دهید این جواب ها با سوال شما ارتباطی ندارند و در ادامه یک بار دیگر واضح و دقیق ابهامات تان را مطرح کنید.
۶) همه برگ ها را اول رو نکنید
نباید به سرعت خودتان را خلع سلاح کنید، باید طوری برنامه ریزی کنید تا دقایق آخر تیر برای شلیک داشته باشید در غیر این صورت ممکن است حریف شما در یک نوبت به همه انتقادها و ابهامات پاسخ دهد و شما دست خالی تا پایان ناچار از تکرار کردن همان حرف ها باشید و در انظار، آدمی که حرف خاصی برای گفتن ندارد جلوه کنید. آرام آرام شروع کنید. آمادگی، توانایی و آرامش حریف تان را محک بزنید. بهتر است انتقادات مهم را برای اواخر مناظره بگذارید که طرفین انرژی شان را از دست داده اند و کنترل و دقت شان کمتر شده است.
۷) حرف رقیب را قطع نکنید
به خاطر همان استرس شدید، دوطرف مناظره ها کاملاً این قابلیت را دارند که از حوزه منطق خارج شوند و به ورطه مجادله و به قول خودمان کل کل و روکم کنی بیفتند به همین خاطر باید از هر حرکتی که این احتمال را تشدید می کند، پرهیز کرد. شایع ترین رفتار اینچنینی پریدن در حرف رقیب است. شما سوال یا انتقادی را مطرح می کنید و حالا طرف شما در حال پاسخگویی است. احساس می کنید بر اساس اطلاعات غلط حرف می زند یا اصلاً درباره چیز بی ربطی سخن می گوید. اگر همان لحظه حرفش را قطع کنید و بخواهید تذکر دهید شک نکنید که بازی را باخته اید چراکه تماشاچیان از شما تصویر یک انسان بی طاقت و بی انضباط را به ذهن خواهند سپرد.
۸) ضعیف ترین انتقاد را درشت کنید
گاهی رقیب شما برای اثبات یک ادعا مثال های متعددی می آورد که تمام شان نادرست و بی اساس اند. این طور سخن گفتن در عین حال که وقت شما را برای توضیح یکسری بدیهیات تلف می کند اعصاب تان را هم به هم می ریزد اما آرام باشید و از این روش استفاده کنید. ضعیف ترین مثالش را پیدا کنید. مستدل و با منطق، پرت بودنش را ثابت کنید و بعد با یک لبخند ملیح و نمکین انگشت های دو دست را در هم حلقه کنید و بگویید حقیقتش باقی مثال هایی هم که زدید از همین جنس و به همین اندازه بی پایه است اگر اجازه بدهید وقت را با جواب دادن به آنها نگیریم.
۹) اطلاعات ساختگی ندهید
ممکن است بعضی جاهای مناظره ضایع شوید، کم بیاورید و حرفی برای گفتن نداشته باشید. فراموش نکنید این جور وقت ها خالی بستن و مثال الکی آوردن و اطلاعات ساختگی دادن فرقی با خودکشی نمی کند. کافی است رقیب شما حین اجرای فرمان اول حدس چنین عکس العملی را از طرف شما زده باشد و اسناد و مدارک کافی برای رد آن آورده باشد، در این صورت حتی اگر شما تا آن لحظه سوار بر مناظره بوده باشید دیگر این امتیازها به هیچ کارتان نمی آید چرا که ضربه فنی شده اید.
