هند و پاکستان، سالهاست که هزینه نظامی هنگفت و کمرشکنی را در راستای خط و نشان کشیدن برای همدیگر صرف میکنند؛ هزینههایی که میتوانست در خدمت تقویت بنیه اقتصادی دو کشور و نیز کمک به تامین زیرساختهایی مانند آب و برق و مخابرات برای انبوه مناطق فقیرنشین دو کشور قرار گیرد.
در سالهای اخیر، هند تلاش کرده است تا همزمان با رشد اقتصادی بالای خود و چشمانداز پیوستن به کلوپ اقتصادیهای مهم دنیا، تنشهای موجود با همسایگانش را هم به حداقل ممکن برساند و در این مسیر، از ابزار تجارت هم به خوبی بهره برده است.
نویسنده مقاله پیشرو که نماینده فعلی پارلمان هندوستان و وزیر خارجه پیشین این کشور است، اعتقاد دارد که کاهش تعرفه واردات کالاهای پاکستانی به هند، حتی اگر کاملا یکجانبه بوده و با اقدام متقابلی از جانب پاکستان همراه نشود، خواهد توانست دستکم به رونق اقتصادی و توسعه اشتغال رسمی در مناطق بسیار فقیرنشین ایالتهای مرزی پاکستان کمک کرده و در نتیجه با کاهش جذب مرزنشینان از جانب گروههای سلفی تندرو، به امنیت مرز مشترک هند و پاکستان کمک کند؛ مسالهای که با کاهش نیاز هند به اختصاص بودجه برای حفظ امنیت مرز مشترک، میتواند منافع اقتصادی هم برای هند به همراه داشته باشد.
همچنین به عقیده وی، حرکت هند به سمت آسانسازی صدور ویزاهای توریستی و تجاری برای پاکستانیهایی که خواهان سفر به هند هستند، حتی اگر پاکستان اقدام متقابلی در این زمینه انجام ندهد، خواهد توانست علاوه بر کمک به رونق توریستی در هند، به ارتقای تعاملات فرهنگی دو کشور کمک نموده و به این ترتیب در کاهش تنشهای موجود تاثیرگذار باشد.
هند و پاکستان در حال طی کردن یکی از دورههای کمتنش در رابطه متلاطم خود هستند. در ماههای اخیر شاهد حمله تروریستی، مجادله و یا اصطکاک دیپلماتیک بین این دو کشور نبودهایم. رییسجمهور پاکستان، آصف علی زرداوی، اخیرا بازدیدی موفق هر چند کوتاه از هند داشته که هر چند هدف اصلی از این بازدید «زیارت» بوده، اما در کنار آن وقت ناهاری هم با نخست وزیر هند مونموهان سینگ داشته است. به این ترتیب به نظر میرسد شانزده سال پس از اینکه مقامات هندی به طور رسمی پاکستان را به عنوان مطلوبترین کشور برای شراکت تجاری معرفی کردند، پاکستان در شرف دادن پاسخ مناسب در راستای تنشزدایی از روابط دو کشور است. روند صلح از سرگرفته شده و هر دو طرف در حال انجام مذاکرات دوستانه در تمام سطوح هستند.
البته هنوز هم مهم است بدانیم مشکلاتی که از همه سو به رابطه دوجانبه رو به بهبود هند و پاکستان هجوم میآورد، یکشبه حل نخواهد شد. حتی اگر به صورت معجزهآسا و خیلی ناگهانی اختلافات دو کشور در مقولههای امنیتی و نیز تروریسم حل شود، و به ویژه تشکیلات ارتشی پاکستان از خواب غفلت بیدار شده و اهمیت بیشتری برای کنترل امنیت و مقابله با تروریسم در مرزهای خود قائل شوند، و به این ترتیب همکاری موثری بین هند و پاکستان در زمینه ریشهکن کردن تروریسم صورت بگیرد، باز هم وجود انبوه گروههای تندرو در خاک پاکستان، هر گونه توافق بین دو کشور را متزلزل خواهد نمود.
● گروههای سلفی تندرو عامل اصلی تنشهای هند و پاکستان
«افراطگرایی»، شیر آبی نیست که به میل و دلخواه و به راحتی بسته شده و جلوی ادامه جریان آن گرفته شود. هماکنون تکثیر ایدئولوژی افراطگرایی، تشکیلات مبارز، و کمپهای آموزشی تبدیل به نیرویی فزاینده در خاک پاکستان شدهاند و روز به روز به تاثیرگذاری و نفوذ آنها افزوده میشود. همانطور که «ساتیا براتا پال»، مامور عالیرتبه سابق هند در پاکستان میگوید، گروههای تندروی پاکستانی، از بین میلیونها پاکستانی جوان که در مدارس محلی تعلیم میبینند، تامین نیرو میشوند. جوانانی که سرشار از نفرت نسبت به جهان مدرنی هستند که برای کار کردن در آن هیچ مهارتی ندارند.
به این ترتیب در حالی که تمام هم و غم جوانان هندی، رفتن به «دره سیلیکون» (Silicon Valley) و سایر مناطق استقرار شرکتهای موفق فعال در زمینه فناوری اطلاعات، و تلاش برای ساختن «بمب اقتصادی» (رشد اقتصادی با سرعت انفجاری) است، بخشی از جوانان پاکستانی به «دره سوات» و سایر مناطق استقرار گروههای سلفی و تندرو میروند تا از اعضای بدن خود برای ساختن بمب استفاده کنند. این تراژدی پاکستانی، بسیار تلخ است.
البته هدف از بیان این مطالب، بیان ناامیدی نیست؛ بلکه این مطالب فقط به منظور تشریح معضلات با هدف پیشنهاد راهحل بیان میشود. کشور همسایهای که مردان جوانش ناامید و بدون هیچ چشمانداز روشنی از آینده اقتصادی خود هستند و در عین حال نفوذ فرماندهان بدخواه ارتش و نیز نفوذ سران گروههای سلفی تندرو در این کشور روز به روز زیاد میشود، تهدیدی دائمی برای هند محسوب میشود.
اگر هند برای پشت سر گذاشتن این شرایط به پاکستان کمک کند و سهم خود در گسترش اقدامات سودمند دوطرفه را افزایش دهد، هم به پاکستان و هم به خودش کمک خواهد کرد. امیدهای اندکی برای متقاعد کردن پاکستان به اینکه موفقیت هند به سود پاکستان هم هست وجود دارد. در صورت متقاعد شدن پاکستان، این کشور به جای مانعتراشی برای هند و تلاش برای لطمه زدن به رشد اقتصادی آن، باید فوائدی را که منتج به شراکت اقتصادی با هند میشود را شناسایی و تصدیق نماید؛ هندی که اقتصاد آن به سرعت در حال پیشرفت و توسعه است.
● اهمیت استراتژیک توسعه توریسم و توسعه تجارت
اقتصاد هند میتواند بخشندگی و سخاوت را که همیشه نشان داده است، مجددا، این بار در قبال پاکستان، نمایش دهد. برای مثال امضای یک جانبه وضعیت MFN در مورد پاکستان (معرفی پاکستان به عنوان شریک تجاری کلیدی هند)، کاهش تعرفه واردات کالاهای پاکستانی و ارائه اجازه ورود تجار و صنعتگران پاکستان به بازار بزرگ شبه قاره هند، ایجاد چتر حمایتی از هنرمندان و خوانندگان این کشور برای اجرای برنامه در کشور هندوستان، و فراهم نمودن شرایط مناسب برای پذیرش آن دسته از پناهندگان پاکستانی که در محل زندگی خود از امنیت برخوردار نبوده و به دنبال پناهگاهی امن هستند، از جمله اقدامات هند برای اثبات حسن نیت خود به مقامات ارشد پاکستان بوده است.
بالاخره اینکه در کنار همکاریهای اقتصادی، گسترش تعاملات فرهنگی بین مردم دو کشور نیز، میتواند گامی مهم برای کاهش تنشهای بین دو کشور باشد. ایجاد نقاط تماس بیشتر (فرمولی که توسط مانموهان سینگ و رییسجمهور پیشین پاکستان پرویز مشرف انجام شد و با موفقیت همراه بود)، تماس مستقیم بین ارتش دو کشور (که متاسفانه هماکنون بسیار کم است) و توسعه تماس گسترده مردم با مردم (مثلا در چارچوب توسعه دوجانبه توریسم بین دو کشور هند و پاکستان)، برای تلاش به منظور دستیابی به صلح ضروری هستند.
متاسفانه هند به حملات بمبئی در نوامبر ۲۰۰۸ و دیگر رفتارهای خشونتآمیز گروههای تندروی پاکستانی در خاک هند، با تنگ کردن حلقه محدودیتهای اخذ ویزا برای بازدید توریستهای پاکستانی از هند و همچنین محدود کردن روابط فرهنگی_اجتماعی بین دو کشور جواب داد. تحلیل شخصی من این است که چنین سیاستی صحیح نبوده است. زیرا فواید فرهنگی و سیاسی و اقتصادی آسانسازی دریافت ویزا برای بازدید توریستهای پاکستانی از هند، قطعا نسبت به مضرات و خطرات احتمالی آن بیشتر است. به علاوه بدیهی است که تروریستهای حادثه تلخ بمبئی، قبل از وارد شدن به هند با سلاح و بمب، برای دریافت ویزا درخواست نداده بودند!
در حال حاضر برخی از مقامات ارشد هند، معتقدند که حتی اگر هند به صورت کاملا یکجانبه به کاهش تعرفه واردات کالاهای پاکستانی با هدف ایجاد رونق اقتصادی و اشتغال در مناطق مرزی و در نتیجه کاهش نفوذ گروههای پاکستانی سلفی تندرو در این مناطق بپردازد، منافع ناشی از بهبود امنیت و کاهش تروریسم در مرزهای مشترک این کشور با پاکستان، برای هند چشمگیر خواهد بود. همچنین سخاوتهای یکجانبه دیگری مانند آسانسازی ارائه ویزای توریستی و تجاری به اتباع پاکستان برای ورود به هند، بدون منتظر ماندن برای انجام اقدامی مشابه از سوی پاکستان، میتواند به بهبود مناسبات فرهنگی دو کشور و در نتیجه کاهش تنشهای موجود کمک کند.
در نقطه مقابل، برخی دیگر از مقامات ارشد هندی معتقدند که اگر هند سخاوتهای یکجانبهای در قبال پاکستان به خرج دهد، پاکستان حتی در بلندمدت هم به چنین سخاوتهای یکجانبهای پاسخ متقابل نخواهد داد. این ادعا ممکن است درست باشد، اما در برهه زمانی کنونی هند نباید توجهی به آن داشته باشد. مشابهت و مقابله به مثل کردن با پاکستان، حتی استانداردهای نوعدوستانه هند در سطح بینالمللی را پایین آورده و وجهه بینالملی این کشور را که به زودی به یکی از اقتصادهای کلیدی جهان تبدیل خواهد شد، تنزل خواهد داد. به علاوه هند باید از خود سخاوت طبع نشان دهد که پاکستانیها را قانع نماید تا در مورد دید خود نسبت به هندیها تجدید نظر نمایند.
● اختلافات ارضی هند و پاکستان:
هند نباید حساسیت اضافی به خرج دهد!
همچنین در مورد اختلافات ارضی دو کشور، باید در زمینه واگذاری و دادن امتیاز در مسائلی که به فواید ملی و حیاتی هندوستان ارتباط مستقیمی ندارد، حساسیت کمتری به خرج داده شود. مشکلات خاصی مثل اختلاف دو کشور در مورد موضوع یخچال طبیعی «سیاچن»، حدود سرحد «سیرکریک»، مشاجره در مورد جریان آبی که از منطقه «وولار بالاج» میگذرد و موارد مشابه دیگر، تابع راهحلهایی است که از طریق گفتوگوی دو جانبه به دست خواهد آمد. خیلی نابخردانه است که خشم عمومی پاکستان مثلا با ادعاهای غلط مبنی بر اینکه هند مسیر آب را از رودخانه «ایندوس» منحرف میکند، برانگیخته شود. گفتوگوی صادقانه و باز با مردم پاکستان توسط مقامات هند، قطعا به از بین رفتن این شک و شبهه کمک خواهد کرد.
اگر هند میخواهد در مناطق مرزی پاکستان رونق اقتصادی و اشتغال رسمی ایجاد شده تا به این ترتیب از جذب ساکنان مناطق مرزی توسط گروههای سلفی تندرو جلوگیری شود، باید وقت را غنیمت شمرده و تمایل جدید پاکستان برای توسعه همکاریهای تجاری دوجانبه را با برداشتن قدمهای عینی و مشخص در راستای کاهش تعرفه واردات کالا از پاکستان و نیز کاهش موانع غیرتعرفهای واردات از این کشور (مانند مجوزهای مورد نیاز برای واردات کالاهای پاکستانی) را به طور جدی پیگیری کند.
به عنوان یک مثال دیگر، قانون الزام به بازرسی امنیتی و پاکسازی محمولههای صادراتی پاکستان به مقصد هند، از جمله قوانینی است که صادرات پاکستان به هند را محدود کرده و باید اصلاح شود. همچنین صنعت خدمات مالی هند و متخصصین نرمافزار این کشور میتوانند مهارتها و دانش خود را به مشتریان پاکستانی ارائه دهند. به این ترتیب شرکتهای هندی در حالی که خدماتی را عرضه میکنند که به واسطه آن فرآیند توسعه اقتصادی پاکستان شتاب میگیرد، میتوانند جای پای خود در بازار رو به رشد پاکستان را هم مستحکم کنند.
و در نهایت اینکه اقدامات فوق، اقدامهایی هستند که در کوتاهمدت میتوانند به بهبود روابط هند و پاکستان، کاهش تنشهای دوجانبه و کاهش هدر رفتن منابع اقتصادی دو کشور برای ادامه مخاصمات فعلی کمک کنند. صرفهجویی در منابع مالی هنگفتی که هم هند و هم پاکستان برای تدابیر نظامی در مرز مشترک خود اختصاص میدهند و روانه ساختن این منابع مالی برای تقویت بنیه اقتصادی دو کشور، خواهد توانست وضعیتی برنده_ برنده و شامل منافع مشترک هر دو کشور را به ارمغان آورد.
اما طبیعتا کلیدیترین مورد مناقشه هند و پاکستان، یعنی مناقشه ارضی ۶۵ ساله بر سر وضعیت منطقه کشمیر، صرفا در یک برنامه بلندمدت قابل حل خواهد بود؛ برنامهای که مستلزم اراده قوی هر دو کشور و آغاز فرآیند مذاکرات بلندمدتی است که در صورت دستیابی به موفقیت، میتواند میتواند منافع گسترده اقتصادی و امنیتی را برای هر دو کشور به همراه آورد.
