از لطافت لطیف تا کرامت کریم!

نویسنده : رحمان حسینی پیش‏نوشت- نوروز ۱۳۹۱ همانگونه که پیش‏بینی می‏شد با برنامه‏هایی پر و پیمان ویژه تحویل سال و سریالهایی پایین‏تر از سطح چند سال اخیر همراه بود. در میان سریال‏های چهار شبکه نمایشی سیما- که شخصاً حتی به زحمت می‏توانم نام آنها را به خاطر بسپرم- فقط سریال شبکه یک سیما بود که به واسطه کارگردان، گروه سازنده و بازیگرانش توانست توجه تام و تمام مخاطبان را در میان انبوه برنامه‏های شبکه‏های ماهواره‏ای و ترافیک دید و بازدیدها و سفرهای نوروزی به خود جلب کند. یک- «چک برگشتی» ساخته سیروس مقدم تنها سریال نوروزی به دردخور، جالب توجّه و قابل ارزش‏گذاری بود. میزان بالای مخاطبان این سریال کاملاً قابل انتظار بود؛ زیرا نام مقدم در عرصه ساخت سریال خصوصا مجموعه‌های مناسبتی- اعم از جدی یا طنز- دیگر به یک برند تبدیل شده و می‌توان او را یک کارگردان- ستاره در کنار نام‏هایی چون رضا عطاران و مهران مدیری به شمار آورد که تنها نامشان کافی ست تا مخاطب را پای تلویزیون بنشاند و آنها را کنجکاو کند که ببینند کارگردان مورد علاقه‌شان این بار چه در چنته دارد و آنها را به دنبال کدام قصه و کدام کاراکتر خواهد کشاند. پس، در بندهای بعدی به بررسی برخی جنبه های سریال نوروزی «چک برگشتی» می‌پردازیم. دو- در چند سال اخیر و پس از سریال «پیامک از دیار باقی»- که مقدم با آن برای نخستین بار مدیومی تازه یعنی سریال روتین طنز و باکس پخش سیزده روزه نوروزی را تجربه کرد- او و تیم ِهمراهش تبدیل به پای ثابت شبکه یک سیما در ایام نوروز شدند و به ترتیب سریال‌های «چار دیواری»، «پایتخت» و امسال هم «چک برگشتی» را به این شبکه آوردند و با هر سه سریال، بالاترین میزان مخاطب در سال پخش‌شان را کسب کردند و شاید هر کدام مرزهای تازه‏ای در سریال‏سازی طنز بر جای گذاشتند؛ علی‌الخصوص «پایتخت» که به نظر م فراتر از آثار مدیری و عطاران، می‏تواند عنوان بهترین سریال طنز سیما را در ده سال اخیر به خود اختصاص دهد. ابتدا بنا بود این گروه این سریال بسیار موفق را در نوروز امسال ادامه دهند و امسال با «پایتخت ۲» مهمان خانه‏ها باشند؛ اما به دلایل متعدد از جمله شایعه ممیزی و مخالفت مسئولان تلویزیون با طرح و فیلم‏نامه محسن تنابنده و علاوه بر آن حضور تنابنده در پروژه سینمایی «حضرت محمّد (ص)» ساخته مجید مجیدی، باعث شد که «پایتخت ۲» بدون حضور نویسنده و بازیگر کاراکتر محوری «نقی» به سرانجام نرسد و شاید به آینده موکول شود. پس، مقدّم و گروهش- شاید کمی با عجله- با حضور برخی از بازیگران چون امیر جعفری، ریما رامین‏فر و ناهید مسلمی که پیش‎تر با این کارگردان در «چار دیواری» و «پایتخت» هم‏کاری کرده بودند و بازیگران تئاتری صاحب‏نامی مثل هدایت هاشمی، هومن برق‎نورد و وحید آقاپور، پروژه «چک برگشتی» را با نویسندگی سروش صحت و امیرحسین صفایی و بر اساس طرحی از محسن تنابنده آغاز کردند. البته خود تنابنده به عنوان مشاور و احمد مهران‏فر نیز به عنوان بازیگردان در این مجموعه حضور داشتند اما با این اوصاف «چک برگشتی» نه تنها هم‏طراز «چار دیواری» و «پایتخت» از آب در نیامده بلکه فقط در مقایسه با نخستین تجربه طنز سازی کارگردان یعنی «پیامک...» سربلند به نظر می‏رسد؛ هرچند که هنوز هم در حد استانداردهای کار مقدم محسوب می‏شود و کاریست که با توجّه به فیلم‏نامه قابل قبول و بازی‏های خوب هم‏چنان می‏تواند گلیمش را از آب بیرون بکشد و در «شهر کورها»ی سریال های نوروزی امسال، «پادشاه یک چشم» باشد. سه- فیلمنامه سروش صحت و امیرحسین صفایی از انسجام کافی برخوردار بود و شخصیت‏هایی جذاب، خنده‏دار و در عین حال دارای قابلیت جذب هم‏ذات‏پنداری مخاطب مانند لطیف (امیر جعفری)، احمد (هومن برق‏نورد)، دکتر کریم مشرفی (هدایت هاشمی) و... را ساخته و پرداخته کرده بود. سروش صحت پیش از این نیز نشان داده در خلق موقعیت‏های کمیک از دل وضعیت‏های اسف‏بار، تلخ و تا حدودی گروتسک، تبحّر دارد؛ گرچه شخصاً نوشتن و شخصیت‏پردازی محسن تنابنده را در این ژانر بیش‏تر می‏پسندم اما نویسندگان «چک برگشتی» توانسته‏اند از پس این کار به خوبی برآیند. فیلم‏نامه این سریال شاید نقطه اتکا و اطمینان‏بخش آن نباشد امّا لااقل نقطه ضعف و نقصان کار هم نیست. تنها اشکال در پایان‏بندی قصه به چشم می‏خورد که تا حدودی «بفرموده»، «هول‏هولکی» به نظر می‏رسد و در پایان می‏رود که یک «هپی اِند» (پایان ِخوش) کاملاً رایج در آثار ایرانی را شکل بدهد. هرچند که در نهایت، نرسیدن «سعید» کلاه‏بردار به سزای اعمالش هم سایه‏ای از واقعیات جامعه را بروز می‏دهد. چهار- قصّه سریال در بحبوحه تب داغ پرداختن به مسائل سیاسی و اجتماعی روز از انتخابات مجلس و دغدغه‌های کاندیداها و رای‏دهندگان گرفته تا گرانی سکه و ارز و مشکلات خانواده‏ها و شهرهای کوچک (گرچه در یک مکان فرضی و بی‏نام!) به همان شکلی که در «چار دیواری» و «پایتخت» به آن‏ها پرداخته شده بود، شکل گرفته و روش مألوف کارگردان به آن دیکته شده بود که نشان می‏دهد تغییراتی از قبیل تغییر نویسنده و... نیز بر آن تأثیر چندان قابل توجّهی نخواهد گذاشت. عواطف و موقعیت‏های واقعی انسانی (و نه مثل شطرنج چیده شده مانند آن چه در «تا ثریا» توسط نویسنده‏اش سعید فرهادی (؟!) اتفاق افتاده بود) مانند درک متقابل، نیازها، کمک به یک‏دیگر، گذشت، وفاداری، صداقت، حسن نیت و... جلوه‏ای بسیار مطلوب در نگاه مخاطبان دارد و لب‏خند را بر لبان‏شان نشانده و بیهوده با اعصاب آنها بازی نمی‏کند! پنج- فیلم‏برداری و به کلّی نور، تصویر و قاب‏بندی‏های سریال با وجود تغییر مدیر فیلم‏برداری و حضور جمال شمس- که پیش از این سابقه همکاری با مهران مدیری را نیز داشته- هم‏چنان از المان‏های همیشگی کارهای چند سال اخیر مقدم برخوردار بود. شیوه‏ای که پس از سریال «پرواز با حباب» و با آغاز همکاری این کارگردان با «امیر معقولی» به عنوان مدیر فیلم‏برداری شکل گرفت و در سریال‏هایی چون «اغما»، «رستگاران»، «زیر هشت» و حتی «پایتخت» ادامه پیدا کرد و در سریال آخر مقدم یعنی «تا ثریا» هم با حضور فرشاد گل‏سفیدی به عنوان تصویربردار، به‏رغم تغییر و تحولات، هم‏چنان ویژگی‏های اصلی خود را حفظ کرده‌است. شش- بازیگران سریال بازی‏های درخشانی ارائه کرده‏اند که تا حدود زیادی بار کمبودهای احتمالی قصّه را بر دوش کشیده و کاراکترهای به‏یادماندنی و محبوبی را خلق کرده‌اند. امیر جعفری سال‏ها پیش قرار بود در «مسافر» سیروس مقدم در نقش برادر «منیژه» (پانته‏آ بهرام) ظاهر شود و نخستین بازی تلویزیونی‏اش با یک نقش جدی توأم باشد امّا این نقش را حمید مهین‏دوست بازی کرد تا امیر جعفری بعدها با «بدون شرح» مهدی مظلومی وارد تلویزیون شود و تا مدت‏ها در سینما و تلویزیون با نقش‏های طنز و کمیک گره بخورد اما سرانجام بعد از بازی درخشان در «میوه ممنوعه» حسن فتحی سر از کاراکترهای جدی درآورد و در «زیر هشت» به سیروس مقدم رسید و با «چار دیواری» هم کاراکتری تازه با موقعیت‏های کمیک را تجربه کرد. با این حال، جعفری در «چک برگشتی» و نقش «لطیف» نه تنها خود را تکرار نکرده بلکه کاملا از نقش‏های گذشته فاصله گرفته تا نشان دهد کماکان بهترین و تثبیت‏شده‏ترین بازیگر نسلش است. اتفاق خوش‏یمن دیگر در این سریال بازگشت موفقیت‏آمیز هومن برق‏نورد و هدایت هاشمی دو بازیگر برخاسته از تئاتر است که مدت‏ها بود بازی دندان‏گیری از آنها در عرصه تصویر به چشم نیامده بود اما در «چک برگشتی» بسیار خوب ظاهر شده‌اند و سایر مردهای سریال مانند «علی صالحی»، «وحید آقاپور»، «یوسف صیادی» و... نیز به خوبی از پس تیپ‏های مورد نظر کارگردان برآمده‌اند و زن‏های اصلی سریال ریما رامین‏فر، ناهید مسلمی، بهاره رهنما و... نیز به همین ترتیب! و در پایان، اما پس از پشت سر گذاشتن خاطره نسبتا دل‏چسب لطافت «لطیف» و کرامت «دکتر کریم» در «چک برگشتی»، نویسنده این نوشته هم مانند بسیاری دیگر هم‏چنان در انتظار «پایتخت ۲» به سر می‏برد!