از پیشرو بودن تا عقب ماندگی

ایران از جمله باسابقه‌ترین کشورهای دنیا در امر تولید واکسن‌های مورد مصرف در انسان و حیوانات است. سابقه موسسه رازی و پاستور ایران در امر تولید محصولات بیولوژیک که به عنوان ایمنی‌زایی در حیوان و انسان استفاده شده‌اند به حدود یک‌صد سال می‌رسد. زمانی که موسسات رازی و پاستور در ایران شکل گرفتند و تولید واکسن در ایران برنامه‌ریزی شد، زمانی بود که تولید‌کنندگان واکسن در دنیا بسیار محدود و مختص به کشورهایی نظیر آمریکا، فرانسه، روسیه، ژاپن و آلمان بود. پیشتازی ایران در امر تولید واکسن باعث شده بود که تا سال‌ها پس از جنگ جهانی دوم مؤسسات رازی و پاستور مسوول تامین نیاز بسیاری از کشورهای منطقه و همچنین انتقال تکنولوژی تولید واکسن و پادزهرها به کشورهای منطقه باشند. این قابلیت مهم‌ترین نقطه‌قوت ایران طی سال‌های متمادی بوده است. در بازدیدی که بارها از صنایع واکسن‌سازی هند و چین داشته‌ام، آنها اذعان دارند که دانش تولید واکسن را از مؤسسه رازی در ایران فراگرفته‌اند. شهرت جهانی مؤسسات رازی و پاستور ایران به دلیل همین جایگاه تاریخی وارزشمند است. ● روزآمد نشدیم عطف به توضیحات بالا، مهم‌ترین نکته آن است که زیرساخت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری موجود در مؤسسات مذکور باعث شده که توانمندی‌های لازم برای تولید انواع واکسن‌ها و پادزهرها فراهم باشد، لیکن آنچه مسلم است، زیرساخت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری چنانچه روزآمد نشود و متناسب با رشد تکنولوژی تغییرات لازم در آنها داده نشود، در عرصه پررقابت جهانی ممکن است جایگاه تاریخی فقط به عنوان خاطره‌ای باقی بماند، آنچه با کمال تأسف در خصوص مؤسسه رازی و تا حدی پاستور اتفاق افتاده است. آن همه جلال و شکوه سخت‌افزاری و نرم‌افزاری، امروز با سر برآوردن مؤسسات نوپدید و نوآور در کشورهای منطقه نظیر هند و چین رو به افول است. مؤسساتی که خود اذعان و افتخار دارند که دانش اولیه را در مؤسسات ایرانی فرا‌گرفته‌اند. بنابراین اگرچه مؤسسات رازی و پاستور از ظرفیت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری بالایی برخوردار بوده‌اند، لکن امروز به سرعت در حال جاماندن از رقبایی هستند که دیروز شاگردان همین استاد بوده‌اند. به نظر من، دولت سیاست‌های مشوقانه‌ای متناسب با شرایط موجود، برای توسعه واکسن‌سازی در کشور طی سال‌های پس از جنگ اتخاذ نکرده است. در سال‌های پس از جنگ که بخش خصوصی فعال شد و در بسیاری از صنایع کشور بخش خصوصی و یا سرمایه‌گذاری هدف‌مند دولت (نظیر پتروشیمی) به توسعه متناسب با پیشرفت‌های جهانی منجر شد و به عبارتی شکاف تکنولوژی در کشور با کشورهای در حال توسعه ترمیم شد، لیکن طی سال‌های دهه ۷۰ صنعت داروسازی کشور خصوصا صنعت واکسن‌سازی مورد غفلت بسیار واقع شد. تنها از سال‌های آغازین برنامه سوم توسعه بود که اقداماتی برای ایجاد زیرساخت‌های لازم در مؤسسات رازی و پاستوری و تا حدی در بخش خصوصی صورت گرفت، هر چند این اقدامات ناقص پاسخگوی رقابت با کشورهای رقیب در حوزه واکسن‌سازی نبوده و نیست، لکن آغازی دوباره بوده است که لازم است توجه و عنایت پرشتاب‌تری صورت گیرد. ● چه کسی مسوول است به نظر من، دولت و به طور خاص وزارت جهاد کشاورزی که تولیت مؤسسه رازی را به عهده دارد، غفلت نابخشودنی را در توجه به این مؤسسه رواداشته و ظرفیت‌های آسیب‌دیده این مؤسسات طی سال‌های متمادی به نحو مطلوبی بازسازی نشده است. موقعیت ایران در امر واکسن‌سازی و تولید پادزهرهای بیولوژیک نسبت به کشورهای منطقه خصوصا هند و چین بسیار آسیب‌دیده و حضور مقتدرانه‌ای که امروز بخش دولتی و خصوصی این کشورها در تولید انواع واکسن دارند جایگاه و نقشی را برای تولیدکنندگان واکسن در ایران باقی نگذاشته است. تأسف‌بارتر اینکه طی سال‌های اخیر ناچار به واردات تعدادی از واکسن‌ها از همین کشورها شده‌ایم. تکنولوژی تولید واکسن طی ۲۰ سال گذشته دچار تحول اساسی شده است. تکنولوژی‌های نوین تولید سویه‌ها با سلامت و کارایی بیشتر، تکنولوژی فرمانتاسیون، خالص‌سازی و تولید محصول آماده مصرف و... متحول شده و روش‌های جدید فرمولاسیون واکسن‌ها نیز به کمک آمده و باعث شده فرمول‌های چند ترکیب با کارایی و سلامت بیشتر در اختیار مصرف‌کنندگان قرارگیرد. از طرف دیگر، ورود واکسن‌های نوترکیب نیز باعث شده که تکنولوژی تولید واکسن‌های جدید خصوصا واکسن‌های ویرال انحصارا در اختیار تعداد محدودی از شرکت‌ها قرار گیرد که ایران به‌رغم سرمایه‌گذاری هنگفتی که در این حیطه نموده، به دلایل مختلف که مجال بررسی جداگانه‌ای را طلب می‌کند، از این قافله عقب مانده و در سال‌های اخیر حتی واردات بعضی از این واکسن‌ها را از کشورهای در حال توسعه نظیر کوبا و هند شاهد بوده‌ایم. خلاصه آنکه تکنولوژی‌های نوین در امر تولید واکسن به وجود آمده و ایران از این بابت دچار عقب‌ماندگی است که البته قابل جبران است. زیرا مهم‌ترین رکن تولید واکسن تکنولوژی پایه‌ای آن است که خوشبختانه در ایران وجود دارد و نیروی انسانی کارآمد موجود در ایران در صورت توجه و در قالب برنامه هدف‌مند، می‌تواند تا حد زیادی این عقب افتادگی را جبران کنند.