استخر؛ شهر تاریخی پرشکوه و خرابه‌ای امروزی

شهر تاریخی استخر (اصطخر) که تاریخ‌نویسان برای توصیف وضعیت آن در زمان رونق‌‌اش همیشه از واژه‌هایی مانند بزرگ‌ترین و آبادترین بهره می‌گیرند اکنون پهنه دیوارهای سنگی و پرشکوه یادگارمانده‌اش به تابلوهای اعلانات و تبلیغات مبدل شده است. دیوارنوشته‌ها و تبلیغاتی تهی و بی‌مایه به جای جاه و جلال سابق گوشه گوشه آثار به‌جامانده از این شهر بزرگ و پراهمیت دوران‌ هخامنشی، ساسانی و اسلامی که بخش مهمی از تاریخ و هویت ایرانیان را در دل سنگ‌های خود دارد در نبود محافظ و مراقبی دلسوز پر کرده است. آن‌گونه که شواهد نشان می‌دهد برخی نوشته‌های برجای‌مانده بر دیواره‌های شهر تاریخی ساسانی آنقدر قدمت دارند که رفته‌رفته خود به آثاری باستانی مبدل شده‌اند، بی‌آنکه متولیان امر به این آسیب‌رسانی اندک توجهی کنند. شهر استخر، به سمت رشته‌کوه مهر و در جهت جنوبی رود پلوار قرار گرفته است. نقش رستم در دوکیلومتری شمال غربی، تخت‌جمشید در هشت‌کیلومتری جنوب غربی و تخت گوهر در نزدیکی و نقش رجب نیز در دوکیلومتری غرب آن قرار دارد. استخر یا اصطخر که به تخت طاووس نیز مشهور است اگرچه این روزها مظلوم و بی‌پناه در این گوشه از استان فارس به امان خدا رها شده اما در دوران خود جزو بزرگ‌ترین شهرها قلمداد می‌شد، آن‌گونه که تاریخ‌نویسان نقل می‌کنند شهری عظیم بود با چهار دروازه در چهار سوی خود. آثار به‌جامانده از این شهر شامل دروازه سنگی‌، ستون‌ها و دیواره‌های سنگی است که به روزگار هخامنشی‌ تعلق دارد. در این شهر، بازمانده سازه‌های اسلامی‌، ساسانی‌ و اشکانی و ظروف و آثار سده‌های آغازین هجری‌ نیز کشف شده است‌، آب شهر استخر هم از رود سیوند تامین می‌شد. این شهر تا پایان پادشاهی ساسانیان از آبادترین و باشکوه‌ترین شهر‌های ایران باستان بود، اما توسط اعراب تسخیر و به دلیل خیزش‌های پیاپی مردم (از سال ۲۳ تا ۲۹ هجری) بارها فتح شد و مردم آن قتل عام شدند و پس از آن تنها ویرانه‌ای از آن برجای ماند. استخر اگرچه خاستگاه سلسله بزرگ ساسانیان است که از بزرگ‌ترین حکومت‌های دنیای باستان به شمار می‌رود اما به دلیل همجواری با مجموعه‌های بزرگی چون تخت‌جمشید و نقش رستم و ماندن در زیر سایه این دو اثر نامی تاریخی کمتر به عموم شناسانده شده است. نخستین بار که این شهر تاریخی نظری جدی را به خود جلب کرد به ۳۰۰ سال پیش (۱۶۷۲ م) برمی‌گردد؛ زمانی که جهانگردی انگلیسی به نام «جان استرویس» درباره آن مطالبی نوشت. پس از آن نیز جهانگردان و کارشناسانی از نقاط مختلف دنیا در این‌باره مطالب و عکس‌هایی را منتشر کرده‌اند. همچنین تنها دو بار توسط دو باستان‌شناس خارجی به نام‌های «ارنست هرتسفلد» در آغاز دهه ۱۹۳۰ میلادی و پس از آن «اریک اشمیت» در نیمه دوم دهه ۱۹۳۰ کاوش‌هایی در استخر انجام شد. اما با همه اینها هنوز در این‌باره پژوهش و کار کارشناسی جدی و آکادمیک و درخور توجه صورت نگرفته است. البته باید گفت در شرایطی که ابتدایی‌ترین اصول محافظتی و مرمتی روی مجموعه‌ای با چنین ارزش‌های تاریخی صورت نمی‌گیرد، بدیهی است انتظار انجام کار کارشناسی روی آن انتظاری بیهوده و بیجاست. استخر از بزرگ‌ترین شهرهای دوران خود بوده و به گفته تاریخ‌نویسان چهار دروازه داشته که امروزه یکی از آنها در سر پیچ دوراهی مرودشت ارسنجان و دیگری در جنوب مرودشت کنونی قرار دارد. در هفت‌کیلومتری ویرانه‌های تخت‌جمشید، ویرانه‌های شهر استخر معروف به «تخت طاووس» قرار دارد. شهر استخر پنج سال پیش از میلاد و ۱۰ سال پس از آن قدمت دارد و شاهد تاجگذاری‌ها و جشن‌ها و شکوه بسیاری بوده و صدها هزار نفر ساکن داشته‌ است. این شهر تا پایان پادشاهی ساسانیان از آبادترین و باشکوه‌ترین شهرهای ایران باستان بود، اما توسط اسکندر ویران و بعد از آن توسط اعراب تسخیر شد و به دلیل خیزش‌های پیاپی مردم (از سال ۲۳ تا سال ۲۹ هجری) بارها فتح شد و مردم آن قتل عام شدند و پس از آن تنها ویرانه‌ای از آن برجای ماند. اولین بار استخر در زمان عمربن خطاب توسط عثمان بن ابی‌العاص تسخیر و اموال و زمین‌های مردم به غنیمت گرفته شد و همچنین برای آخرین بار در سال ۲۹ هجری عبدالله عامر گماشته عثمان پس از تسخیر شهر گور به سوی استخر شتافت تا خیزش چندباره مردم استخر را سرکوب کند ولی با مقاومت سخت و گسترده آنان روبه‌رو شد، اما سرانجام مردم را کشتار و شهر را دوباره تسخیر کرد.