بهنظر میرسد وقتش رسیده که خود جوامع اسلامی درباره خودشان فیلم بسازند. دو میلیارد مسلمان روی کره زمین زندگی میکنند که با به هم پیوستنشان صنعت سینمایی شکل خواهد گرفت که هالیوود در برابر آن هیچ است. چهره اسلام باید از طریق خود مسلمانان عرضه شود
هنوز مدت زیادی از نمایش فیلم موهنی که در آن به پیامبر اسلام توهین شده در شبکههای اجتماعی، نگذشته است. فیلم که البته نه، تصاویر بیارزشی که معلوم بود با بغض و کینه ردیف شدهاند و حتی از نظر تکنیکی هم حرفی برای گفتن نداشتند. طبیعتا مسلمانان در سرتاسر جهان به شدت نسبت به این تصاویر زشت واکنش نشان دادند و تظاهرات برگزار کردند. در ایران هم که اصلا یکی از دلایل سازمان سینمایی برای تحریم اسکار ساخته شدن همین فیلم توهینآمیز بود. اما نکته اینجاست که چرا جهان اسلام تصویر واقعی از اسلام را از طریق سریالها و برنامههای تلویزیونی به مخاطبان سرتاسر جهان ارائه نمیدهد؟در جشنواره فیلم کودک اصفهان یک فیلمساز اندونزیایی جزو مهمانان بخش بینالملل جشنواره بود. از او پرسیدم آیا قاره آسیا که بزرگترین قاره جهان است و از نظر تعداد جمعیت هم پرجمعیتترین قاره جهان محسوب میشود، نمیتواند صنعت فیلمسازی ایجاد کند که در مقابل هالیوود بایستد؟سلمان آریستو معتقد بود که امکانات بالقوهای وجود دارد که آسیاییها با توجه به نقاط اشتراکشان بتوانند کنار هم سینمایی بسازند که مقابل غرب بایستد چون خیلی از ویژگیهای شرقیها را مردم بقیه کشورها درک نمیکنند. اما سوال مهمتر این است که بخش زیادی از جمعیت آسیا را مسلمانان تشکیل میدهند. در منطقه خاورمیانه که بهخاطر منابع انرژیاش مهمترین نقطه آسیا محسوب میشود، اکثریت مسلمان هستند. آیا وقتش نیست که جامعه مسلمانان کنار هم قرار بگیرند و صنعت سینمایی ایجاد کنند که چهره واقعی جهان اسلام را به تصویر بکشند تا هم هجمههای سیاستمداران علیه مذهب را خنثی کنند و هم برای جوانان مسلمان سراسر دنیا اشتیاق بیشتری برای نزدیک شدن به آموزههای دینی ایجاد کنند. یکی از مسائلی که البته ممکن است کمی سر راه این سینما سنگاندازی کند استفاده کشورهای غربی از تفاوتهای میان سنی و شیعه است.
در حالی که ما هفته وحدت را به همین مناسبت نامگذاری کردیم تا نشان دهیم مسلمانان چه شیعه و چه سنی اعتقادات مشترکی دارند. همین یکپارچگی عظیم آنها در مقابل فیلم توهینآمیز درباره پیامبر اسلام نشان داد که همه ما چقدر به هم نزدیک هستیم. یکی از گزارشگران و نویسندگان تلویزیون لبنانی المنار در پاسخ به سوال تهران امروز درباره صنعت سینماسازی و سریالسازی در کشورهای مسلمان گفت: واقعیت این است که در کشورهای اسلامی به جز ایران صنعت سینما چندان پیشرفته نیست. خیلی از آنها هنوز هم صاحب سینمای قابل قبولی نیستند و در برخی از آنها اصلا چیزی به اسم فیلمسازی وجود ندارد. درنتیجه تولید فیلم چه مذهبی و چه غیرمذهبی برایشان اهمیت زیادی ندارد. اما باید گفت که سریالهای مذهبی ایرانی تاثیر فوقالعادهای روی کشورهای جهان عرب گذاشت. وقتی ایران سریال «مریم مقدس» را ساخت و شبکه المنار آن را پخش کرد خیلیها تحت تاثیر قرار گرفتند. فیلم فقط با استقبال مسلمانان مواجه نشد بلکه حتی مسیحیان بیروت شب پخش شدن فیلم «مریم مقدس» ساخته شهریار بحرانی در یکی از میدانهای معروف شهر که مجسمه حضرت مریم قدیسه در آن نصب شده است گرد آمدند و پای مجسمه شمع روشن کردند. بعد از این ماجرا بود که دوبله شدن سریالهای تاریخی مذهبی ایران شروع شد. سریالی چون «مردان آنجلس» که براساس قصص قرآنی بود وقتی دوبله شد و برای کشورهای عربی پخش شد خیلی برایشان جالب و جذاب بود. چون تا به حال چنین فضایی را در فیلمها و سریالهایی که میدیدند تجربه نکرده بودند. معمولا در مورد سینما و تلویزیون همیشه مصرفکننده بودند و تا به حال شرح حال مذهبی را از زبان مسلمانان نشنیده بودند. البته شاید سوریه تنها کشوری باشد که در آن صنعت سریالسازی از دیرباز وجود داشته و همه عوامل سریالها هم سوری هستند. بخصوص که لهجه سوری عربی مربوط به شام است که زبان مرجع و دلپذیری است. مصر هم شاید تنها کشور مسلمانی باشد که به جز ایران صاحب سینماست البته در مصر هم سریالهایشان از فیلمهایشان موفقتر هستند و مخاطبان بیشتری هم دارند. کارگردانان مسلمانی چون الیا سلیمان فلسطینی هم هستند که فیلمهای بسیار موفقی داشتهاند که در جشنوارهها هم موفق بوده است اما در محیط خودشان بزرگ نشدهاند و بیشترشان در اروپا زندگی میکنند. این وسط تونس بهخاطر نزدیکی به فرانسه در طول این سالها توانسته تحتتاثیر سینمای فرانسه چند فیلم بسازد که البته اصلا قابل بحث نبودهاند. به هر حال جهان عرب با اروپا از نظر شیوه نگاه و انتخابهایشان فرق دارد و بیشتر فیلمهای تاریخی-مذهبی مورد توجه مردم هستند که اوجشان هم سریال «یوسف پیامبر» بود که توسط المنار و روتانا به صورت گسترده در مصر پخش شد و مورد توجه قرار گرفت. بعد از دیدن این سریالهای ایرانی کشورهای مسلمان عربی هم تصمیم گرفتند به تقلید از فیلمهای ایرانی اما با استفاده از عوامل هالیوودی که هزینههای زیادی هم برای آوردن آنها میشد، فیلم و سریال بسازند. آثار big production (فیلمهایی که برای ساخت آنها هزینه زیادی صرف میشود) ساخته شدند که بیشتر عواملشان از هالیوود آمده بودند و فقط هنرپیشههای عربی در آن بازی میکردند. سریال «صلاحالدین»، «حسن، حسین و معاویه» و «عمرالدین خطاب» از جمله این سریالها بودند.
در میان این سریالهایی که ذکر شد لااقل دو تا از آنها جنجال زیادی به پا کرد. یکی سریال ۱۳ قسمتی «صلاحالدین» که در کشور مالزی روی آنتن رفت. داستان این مجموعه تلویزیونی پر خرج که نخستین سریال انیمیشن ساخت مالزی با تکنولوژی پیشرفته انیمیشن بود، اقتباسی است آزاد از زندگی صلاحالدین ایوبی، فاتح جنگهای صلیبی و سردار معروف مسلمان سده دوازدهم میلادی. اما «صلاحالدین» سریال بیغرضی نبود. اول اینکه نام یکی از شخصیتهای منفی سریال را «بهرام» گذاشته بودند که شخصیت ایرانی بود و ایرانیستیزی سازندگان سریال را نشان میداد و مشکل دیگر اینکه نقش صلاحالدین نیز در این سریال تا حدودی از شخصیت اسلامی و عربی خارج شده و به فرهنگ غربی نزدیک شده بود. سریال «حسن، حسین و معاویه» در کویت ساخته شده بود که کاملا با اعتقادات اسلامی در تناقض بود. اول اینکه در این سریال چهره معصومین را به نمایش گذاشته بودند و بعد هم مشکل بزرگتر محتوای سریال بود که براساس یک روایت بیپایه و اساس ساخته شده بود. درباره یک عرب یهودی که موجب تفرقه در خاندان مطهر پیامبر اسلام میشود و حتی شهادت امام حسین(ع) هم در این سریال تحریف شده است. تحریفات سریال آنقدر زیاد بود که از سوی مراجع سنی و شیعه به شدت مورد اعتراض قرار گرفت و حتی برخی مراجع عظام ایرانی مانند آیتالله مکارم شیرازی و آیتالله صافی گلپایگانی دیدن این سریال را حرام کردند.
در نتیجه در حالی که هنوز پروژه«پیامبر اکرم» مجید مجیدی در حال فیلمبرداری است و قرار است تبدیل به بزرگترین فیلم مذهبی جهان اسلام شود، هنوز تنها میراث سینمایی مسلمانان که توانسته در تمام جهان دین مبین اسلام و چهرههای مهم مذهبی و اصلا پدیدآمدن آن را به تصویر بکشد «محمد رسولالله» ساخته مصطفی عقاد فیلمساز فقید مصری است. فیلمی که در سال ۱۹۷۷ ساخته شد و مطابق با موازین اسلامی چهره پیامبر و معصومان را نشان نداد. آنتونی کویین نقش عموی پیامبر، ابوطالب را برعهده داشت و فیلم به دو زبان عربی و انگلیسی در جهان پخش شد. جمعی از بهترینها در ساخت این فیلم نقش داشتند. موریس ژار موسیقی تاثیرگذار فیلم را ساخت و مجموعه همه اینها دست به دست هم داد که «محمد رسولالله»(با نام اصلی «پیغام») در سایت مرجع imdb هم امتیاز ۲ /۸ را کسب کند و جزو فیلمهای مطرح تاریخ سینما بشود. «محمد رسولالله» داستان زندگی حضرت پیامبر و مبعوث شدن و هجرتشان از مکه به مدینه را به تصویر میکشد.
مصطفی عقاد چهارسال بعد از آن فیلم «عمر مختار» را ساخت که باز هم فیلم موفقی بود. فیلم داستان زندگی یکی از شخصیتهای معروف جهان اسلام و عرب است. عمر مختاری که درست قبل از جنگ جهانی دوم دست به شورش علیه مهاجمان ایتالیایی زد که قصد تصرف سرزمینهای اعراب را داشتند. فیلم با استقبال مردم و منتقدان روبهرو شد.
به جز فیلمهای مصطفی عقاد البته فیلمهای دیگری هم درباره اسلام و به ویژه پیامبر اسلام ساخته شده و در جهان به نمایش درآمدند اما هیچکدام نتوانستند توفیق چندانی کسب کنند یا تبدیل به فیلمهای مطرحی بین مخاطبان و منتقدان شوند. خیلی از آنها هم مستند هستند. مشهورترینشان «حج: هجرت یک مسلمان آمریکایی به مکه» است. مستندی اتوبیوگرافیک درباره یک آمریکایی که به شهر مقدس مکه سفر میکند. او در مراسم حج شرکت میکند و به شدت تحتتاثیر اعمال آن قرار میگیرد.
«زندگی آخرین پیامبر» بیوگرافی از زندگی پیامبر اسلام است که نریشن روی آن توسط یوسف اسلام(کت استیونس خوانندهای که به دین اسلام گروید) خوانده میشود. این فیلم تاریخی-اسلامی به عنوان یکی از مطرحترین و بهترین فیلمها درباره زندگی پیامبر اسلام مطرح است. «ابداعات و همکاری در اسلام» مستندی درباره پیشرفتهای عظیم تمدنهای اسلامی قدیمی است. فیلم نگاه عمیقی به دستاورد مسلمانان در زمینههای علمی دارد.
این فیلمهای اخیر متاسفانه پخش جهانی درستی نداشتهاند و به خوبی دیده نشدهاند هر چند فیلمهای قابل تاملی هستند. اما بهنظر میرسد وقتش رسیده که خود جوامع اسلامی درباره خودشان فیلم بسازند. دو میلیارد مسلمان روی کره زمین زندگی میکنند که با به هم پیوستنشان صنعت سینمایی شکل خواهد گرفت که هالیوود در برابر آن هیچ است. چهره اسلام باید از طریق خود مسلمانان عرضه شود.
