اسهال داریم تا اسهال!

بردیا کودک ۵ ساله‌ای است که با شکایت اسهال و استفراغ مراجعه کرده. در روز اول بیماری به دنبال تب ۳۸ درجه، کودک دچار استفراغ‌های مکرر شده؛ تا حدی که این استفراغ‌ها کم‌آبی مختصری در کودک ایجاد کرده و به گفته مادرش، در روز دوم بیماری، ۵ نوبت اسهال داشته و بعد از شروع اسهال، استفراغش بهتر شده.... مادر بردیا با تشخیص خودش به او کوتریموکسازول داده اما علایم بردیا تشدید شده. مادر می‌ترسد و به همراه بچه به دکتر شیروانی مراجعه می‌کنند. مادر بردیا می‌گوید: «چند روز قبل از بردیا، بچه خواهرم که ۱ سال از بچه من کوچک‌تر است، به بیماری مشابهی مبتلا شده بود و دکتر برای او کوتریموکسازول نوشته بود. وقتی بردیا دچار علایم مشابه دخترخاله‌اش شد، من که مطالعات پزشکی گهگاهی دارم، تقریبا مطمئن شدم که او همان بیماری را دارد و برای همین، این دارو را به او دادم...» و اما بشنوید نظر دکتر شیروانی، عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی را درباره همین مورد: ▪ خانم دکتر! نظر شما درباره این مورد (بیماری بردیای ۵ ساله و اقدام درمانی مادرش) چیست؟ ـ دخترخاله بردیا به نوعی اسهال باکتریایی مبتلا شده بود و تب بالایی داشت. در اولین مراجعه برای او آزمایش مدفوع دادیم که تشخیص اسهال باکتریایی تایید شد. برایش آنتی‌بیوتیک شروع کردیم اما در مورد خود بردیا، مادرش تمایلی به انجام آزمایش مدفوع نداشت. مراجعه نکرد و خودسرانه به بچه دارو داد. متاسفانه بعضی از آنتی‌بیوتیک‌ها به دلیل تحریک معده باعث تشدید استفراغ بیمار می‌شوند. در مورد بردیا هم همین اتفاق افتاد. ▪ در مراجعه مادر بردیا به کلینیک شما، چه کاری برای بچه انجام شد؟ ـ من، بردیا و مادرش را در حالی برای اولین بار ویزیت کردم که بردیا دچار کم‌آبی مختصری شده بود. اسهال و استفراغ‌اش ادامه داشت و مادرش کاملا از کار نسنجیده خودش و بدحال شدن بچه ترسیده بود. ▪ و شما چه اقدامی انجام دادید؟ ـ آزمایش‌های لازم را برای بردیا انجام دادیم و با رد همه علل باکتریایی و سایر علت‌ها و با توجه به شرح حال و معاینه، برای او به تشخیص نوعی اسهال آنتروویروسی رسیدیم که در فصل تابستان، خیلی شایع است و برای او در قدم اول او.آر.اس تجویز کردیم. ▪ مادر بردیا می‌گفت کودکش بعد از خوردن او.آر.اس به صورت شدیدتری استفراغ می‌کرد. درست است؟ ـ خب، بچه‌هایی که دچار کم‌آبی یا کمبود املاح می‌شوند، به دلیل تشنگی و میل زیادی که به خوردن او.آر.اس دارند، آن را با ولع زیادی سر می‌کشند و در نتیجه، معده‌شان پر می‌شود؛ تا حدی که به صورت واکنشی استفراغ می‌کنند. مادر بچه نباید در این مرحله هول کند و باز مقدار زیادی آب به بچه بدهد. ▪ پس باید چه کار کند؟ ـ باید هر ۵ دقیقه او.آر.اس خنک را یک قاشق در دهان بچه گذاشت تا معده او قابلیت پذیرش داشته باشد. ما در بیمارستان‌های آموزشی محلی را برای مادران مراجعه‌کننده به اورژانس تدارک دیده‌ایم که در آنجا می‌نشینند و به کودکشان او.آر‌اس می‌دهند. ▪ البته مادر بردیا او.آر.اس را با دقت و طبق دستور به بچه‌اش داده ولی سایر مادران در این مرحله ممکن است چه اشتباهاتی بکنند؟ ـ خیلی از مادران در این مرحله ممکن است به بچه آب قند یا حتی نوشابه بدهند یا مثلا به بچه آب بدهند و توجیه‌شان هم این باشد که خب، بچه تشنه بوده و آب می‌خواسته و ما به او آب دادیم. باید به این مادران عزیز عرض کنم که در شرایط اسهال، بدن کودک علاوه بر آب، برخی مواد معدنی را هم از دست می‌دهد و برای جبران کمبودهای او باید از محلول‌هایی استفاده شود که به‌صورت محاسبه‌شده‌ای این کمبودها را برای کودک جبران می‌کند. فلسفه مصرف او.آر‌‌.اس هم همین است. خیلی از مادران چندان تمایلی به او.آر.اس ندارند. آنها کاملا در اشتباه هستند. ▪ ولی ممکن است بچه از طعم او.آر.اس خوشش نیاید. ـ بله؛ احتمال دارد. در این موارد، می‌توان از او.آر.اس‌های طعم‌دار استفاده کرد. دوغ خانگی (نه بازاری) یا آب سوپ خنک هم مفید است. مادر می‌تواند ماست غیرترش را با آب مخلوط کند و به اندازه ۲ انگشت نمک در هر لیوان بریزد. این میزان نمک، دوغ را برای بچه، خوش‌نمک می‌کند. دوغ نباید شور باشد. ▪ و در این مرحله چه عادت‌های غلطی در میان مادران، رایج است؟ ـ بعضی از دستورهایی که به مادران داده می‌شود، کاملا نادرست و مضر است؛ مثل اینکه به مادری که کودکش اسهال دارد، می‌گویند شیر بچه را رقیق کن، سوپ به بچه نده یا اینکه غذایش را نصف کن! ▪ این قبیل مادران عقیده دارند با خوردن غذا اسهال بچه بدتر می‌شود. درست است؟ ـ بله؛ ممکن است دفع مدفوع در او افزایش پیدا کند اما غذا خوردن باعث تسریع روند بهبود در بچه می‌شود. مادر باید کالری غذای بچه را برعکس آنچه تصور می‌شود، افزایش دهد. گوشت سوپ را قطع نکند. سبزیجات سوپ را افزایش دهد و همچنین سیب‌زمینی یا هویج پخته غذای بچه را نباید کم کند. ▪ خانم دکتر! مادر بردیا از شما در مورد آبمیوه دادن به بچه‌اش هم پرسید. جواب شما چه بود؟ ـ گفتم که آب‌میوه‌های سنتتیک یا بازاری را به دلیل اسمولالیته بالا (غلظت و شیرینی زیاد) به هیچ وجه توصیه نمی‌کنم؛ چون این مواد باعث تشدید اسهال بچه می‌شود. ▪ آبمیوه طبیعی، چطور؟ ـ آب‌میوه طبیعی مانند آب سیب و آب انگور که مادر در خانه برای بچه بگیرد، البته در حجم کم، خوب است. مادر می‌تواند آب‌میوه‌ای را که با دست خودش در منزل گرفته، با مقداری آب رقیق کند. میوه یا آبمیوه به دلیل غنی بودن از پتاسیم برای اسهال و کم‌آبی بچه خیلی مفید است. ▪ بردیا تب داشت ولی مادرش تمایلی به انجام آزمایش مدفوع نشان نمی‌داد. شما به ایشان چه گفتید که برای انجام آزمایش متقاعد شوند؟ ـ خب، اکثر مادران زیاد تمایلی به انجام آزمایش ندارند. آنها دوست دارند هرچه زودتر به بچه دارو بدهند تا بچه خوب شود اما آزمایش مدفوع، به ویژه در مواقعی که کودک مبتلا به اسهال خونی یا موکوسی است، باید انجام شود. به کمک آزمایش، اسهال باکتریایی برای ما مسجل می‌شود. دخترخاله بردیا به اسهال باکتریایی مبتلا بود که ۲ روز بعد از شروع آنتی‌بیوتیک، خوب شد اما مورد بردیا، همان‌طور که گفتم، داستان دیگری داشت. بیماری‌هایی با علایم مشابه، می‌توانند علت‌های متفاوت و سیرهای گوناگونی داشته باشند. در همین مثال، دیدیم که با وجود تشابه علایم بیماری بردیا با دخترخاله‌اش، ما با ۲ اسهال کاملا متفاوت و ۲ نوع درمان متفاوت روبه‌رو بودیم. به دلیل همین پیچیدگی‌ها، مراجعه به پزشک توصیه می‌شود. این اسهال و استفراغ ساده در بچه‌ها می‌تواند با بیماری‌های جدی‌تری مانند عفونت گوش، ریه، کلیه یا مغز همراه شود. تشخیص چنین مواردی تنها بر عهده پزشک است. حالا خودتان قضاوت کنید که حرکت خودسرانه مادر بردیا می‌توانست چه عواقبی برای او داشته باشد!