قرنی که در آن قرار داریم، دوران انفجار ارتباطات و عصر تسلط بی چون و چرای رسانه ها بر زندگی انسان هاست. بدون شک برنامه های رادیویی و تلویزیونی موفق شده اند افکار و عقاید انسان های بی شماری را دستخوش تغییر سازند.
در حال حاضر بسیاری از جوانان وسایل معمولی ارتباط جمعی؛ همچون تلویزیون و یا رادیو را جوابگوی نیازهای خود نمی دانند، به همین علت همیشه به دنبال راهی هستند که از راه های مختلف با دنیای بیرون از خود در ارتباط باشند.
وسایل ارتباط جمعی در هر جامعه ای، فرهنگ ویژه ای را برای مردم آن به وجود می آورد که جایگزین فرهنگ، ایدئولوژی و ارزش های خانواده و جامعه آنها می شود. امروزه پیشرفت های بزرگ در زمینه اطلاع رسانی و ابزارهای رسانه ای و ارتباطی مانند، اینترنت و شبکه های رادیویی و تلویزیونی، روابط انسانی را بیش از هر زمان تحت تاثیر قرار داده است.
وحدت و همدلی اعضای خانواده، بر اثر استفاده بیش از حد از تلویزیون به سبب کاهش روابط و کم شدن زمان گفت وگو، کم رنگ و آسیب پذیر شده است. بدین ترتیب، تلویزیون، در شمار اعضای خانواده های امروزی درآمده است. در میان این رسانه ها، تلویزیون بیش از همه توجه مردم را به خود جلب کرده و جایگزین روابط و زندگی اجتماعی و خانوادگی شده است.
هر چند به نظر نمی رسد که ماهواره نسبت به دیگر رسانه ها، یک وسیله ارتباطی جدید باشد اما این پدیده خصوصیت ویژه ای دارد که آن را از سایر وسایل ارتباط جمعی جدا می سازد و آن پوشش جغرافیایی است.
رسانه در انتقال پیام ها، نوعی اولویت یا برجسته سازی بوجود می آورد. و با برجسته ساختن برخی از موضوعات می توانند بر اطلاعات مردم تاثیر بگذارند. به عبارت دیگر، رسانه ها گرچه نمی توانند تعیین کنند که مخاطبان چطور بیندیشند، اما می توانند تعیین کنند که درباره چه بیندیشند.
● آغاز عصر نوین اطلاعات
پخش برنامه های تلویزیونی از طریق ماهواره، پس از آغاز فعالیت های فضایی آن از ۱۹۵۷، از اواخر دهه ۸۰ به سرعت گسترش یافت و بسیاری از کشورهای جهان ماهواره را به خدمت گرفته و از طریق آن شروع به پخش برنامه های تلویزیونی کردند. از سال ۱۹۸۱، تلویزیون ان اج کی ژاپن پخش مستقیم ماهواره ای را شروع کرد.
در سال ۱۹۶۲ ماهواره «تله استار» با امکان ارسال برنامه های زنده تلویزیونی از آمریکا به مقصد اروپا به فضا پرتاب شد و در مدار زمین قرار گرفت.
و برای تماشاگران اروپایی نیز، سال۱۹۸۹، سال ورود تلویزیون ماهواره ای به اروپا بود. برنامه شبکه تلویزیونی بین المللی سی ان ان که کانال شبانه روز خبری است از طریق ماهواره «اینتلست» که برفراز اقیانوس اطلس قرار دارد پخش می شود.
امروزه حدود ۹۰ ماهواره در جهان فعالیت می کنند که این تعداد ماهواره امواج حدود ۷۰۰۰ شبکه تلویزیونی را ارسال می کنند. از بین این ۹۰ ماهواره امواج حدود ۳۰ تا ۳۵ ماهواره آسمان کشورمان را پوشش می دهد.
امروزه، اغلب کشورهای جهان اقدام به پخش برنامه های تلویزیونی از طریق ماهواره می کنند و در کشورهای غربی، علاوه بر دولت ها، شرکت های خصوصی نیز به پخش برنامه های ماهواره ای مشغول هستند. ماهواره ها با ویژگی های منحصر به فرد خود در تغییر ذائقه مردم از مرزهای زمینی کشورها بر صفحات تلویزیون و تغییر بازیگران اصلی آن از سیاستمداران و اقتصاددانان به خبرنگاران، فیلمسازان، کارشناسان فناوری های اطلاعاتی- مخابراتی و مفسران خبر نقشی اساسی دارند.
پیشرفت وسایل ارتباط جمعی در قرن های متمادی کیفیت و عملکرد این محتوا را افزایش داده است و در نتیجه تأثیرپذیری افکار عمومی و توده ها سریع تر و سهل الوصول تر شده است.
● رسانه های قدرتمند ارتباط جمعی
ماهواره، یکی از رسانه های قدرتمند ارتباط جمعی به شمار می آید. این ابزار، به دلیل ویژگی های منحصر به فرد خود، قادر است پیام های تصویری را به دورترین نقاط منتقل کند و تعداد بی شماری از افراد را در سراسر دنیا مورد خطاب قرار دهد. همچنان که ماهواره می تواند در هشیار کردن، اطلاع رسانی و در حوزه پژوهش، سیاست و... نقش مهمی داشته باشد؛ برنامه های تخریبی و نابهنجاری نیز دارد، تا جایی که برخی از جامعه شناسان و کارشناسان فرهنگی را برآن داشته تا برای مصونیت جامعه انسانی، بویژه نهاد خانواده چاره اندیشی کنند. بدین ترتیب، تأثیر برنامه های این ابزار قدرتمند بر افکار عمومی و عملکرد آن را به ویژه ازنظر تربیتی و جامعه پذیری نباید ازنظر دور داشت.
ابعاد و اثرات کوتاه مدت و دراز مدت ماهواره به عنوان یکی از فراگیرترین و مؤثرترین وسایل ارتباط جمعی، همیشه دارای اهمیت بوده اما با گذشت زمان و تغییرات اساسی در شرایط اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جهان، هر روز به این ضرورت افزوده می شود.
رقابت در عرصه رسانه باعث کشش و گرایش مخاطب به رسانه می شود، چنانچه تلویزیون فرهنگ رسانه های برون مرزی را مغایر با اصول جامعه می داند باید به تولید فرهنگ در برنامه های خود بپردازد، طبیعتاً زمانی که این تولید وجود ندارد و فرهنگ این رسانه ها روزبه روز افزایش پیدا خواهد کرد.
بنابراین عواملی همچون، محیط بسته، رقابتی نبودن، عمل نکردن براساس نیاز مخاطب، دروازه بانی یک طرفه پیام، آزاد نگذاشتن ذهن مخاطب در انتخاب، قطره چکانی اطلاعات به مخاطب، باعث روی آوردن جوانان به سوی رسانه ها و شبکه های متنوع و عدم استقبال از شبکه های کسل کننده می شود.
به گفته یکی از متخصصان برنامه ریزی رسانه ها در شبکه سی بی اس تحولات رسانه ها در خاورمیانه به قدری سریع است که برنامه ریزان و پژوهشگران ارتباطات به یک کابوس تبدیل شده است. در سال ۱۹۹۸، مجله پیام یونیکو نوشت: «همه ما در مواجهه با تلویزیون- این جعبه اسرارآمیز- که تنها چند دهه پیش از این، ناگهان ظهور کرد، راه خود را در هر دو سوی صفحه آن می یابیم.
در یک سو تکنیک های مداخله و نفوذ، توسعه و افزایش می یابند و در سوی دیگر، بینندگان به تدریج یاد می گیرند تا دروغ را برملا سازند، شواهد دروغ را در تصویر کشف کنند و در مقابل موانع ایجاد شده توسط تلویزیون، که تاکنون مطیع و منقاد آن بوده اند، مقاومت کنند.
تأسیس ماهواره تل استار نقطه عطفی در تاریخ دریافت برنامه های تلویزیونی جوامع بیگانه در آسیا محسوب شد.
اهمیت این ماهواره از آن جهت بود که بیشترین سکنه سیاره زمین و پهناورترین قاره آن را زیر پوشش قرار می داد و از این نظر تا سال ۱۹۹۲ کاملا موفق بود. شبکه مذکور در نخستین سال پخش برنامه های خود، ۶۵ میلیون دلار آگهی دریافت کرد.
نرخ آگهی در سال اول عملکرد آن، بین ۱۲۰۰ تا ۱۶۸۰ دلار برای هر ۳۰ ثانیه بود. ضمن آن که هر آگهی دهنده ای حداقل ۲ میلیون دلار آگهی به شبکه می پرداخت..
به این ترتیب، محاسبات نشان می داد که این ماهواره در همان نخستین سال عملکرد خود ۲۲ درصد از سرمایه گذاری اولیه را بازگردانده بود و درواقع راه اندازی این شبکه برای سرمایه داران آن کاملا سودآور بود چرا که قواعد مربوط به عرضه کالا و جلب مشتری را در عملکرد خود رعایت کرده بود.
براساس این قواعد، از دیدگاه صاحبان آگهی، بینندگان بیشتر و ثابت تر می توانند انگیزه گزینش منبع ارسال و پخش آگهی محسوب شوند و به همین دلیل شبکه های آن برای تأمین خواست آگهی دهنده و در نتیجه دستیابی به آگهی بیشتر و درآمد و سود بالاتر در جست وجوی راه های افزایش تعداد گیرندگان پیام و جلب گزینش آنان به سوی کانال های ماهواره ای در مقابل کانال های تلویزیون محلی و فرستنده های زمینی بود و اینگونه رقابت برای جلب نظر بینندگان آغاز شد.
به عقیده سرگئی ماتروف جامعه شناس اکراینی نمی شود گفت گرایش انسان به ماهواره چیز غلط، نادرست و زشتی است. ما نیازهای علمی، پژوهشی در باب مسائل مختلف اجتماعی اقتصادی و... داریم که با بهره گیری از علوم روز می توانیم آنها را بهتر و صحیح تر برطرف کنیم. این که بگوییم رسانه نباشد اشتباه است. چرا، چون قطعا استفاده صحیح و به جا از رسانه، نقش موثری در پیشرفت و تکامل ما و جامعه مان دارد. بهتر آن است که در این راستا چارچوب و چشم انداز درستی را تبیین کنیم تا شاهد رفتاری درست باشیم.
آثار ماهواره دو وجهی است. حسن ها و عیب هایی دارد. یک سری فرصت دارد و یک سری تهدید. ماهواره در کنار شبکه های مبتذل (تهدیدها) یک سری شبکه های تخصصی (فرصت ها) هم دارد که بسیاری از کارشناسان از آنها جواب می گیرند. بهتر است برای مخاطب آثار خوب و بد را روشن کنیم. بگوییم این جنبه های خوب ماهواره است و این جنبه های بد آن. همان طور که در ابتدا آموزش روش استفاده از هر وسیله ای لازم است.
● نیاز به واکسینه شدن
روش های استفاده از ماهواره اگر در جامعه تبیین نشود، آثار مخربش بسیار تکان دهنده است. درست مانند اعتیاد اینترنتی که روان افراد را تحت الشعاع قرار می دهد. مهمترین و اساسی ترین معضل ماهواره می تواند عدم تطابق بسیاری از فرهنگ های دنیا با فرهنگ دینی ما و چارچوب اعتقادی و فرهنگیمان باشد.
بسیاری از شبکه های مضر ماهواره در کنار شبکه های مفید وتخصصی با هدف های مخرب و از پیش تعیین شده ای ساماندهی شده اند و نقشه های شومی را دنبال می کنند. مثلا گرایش های مغرضانه به موضوعات و زیرسؤال بردن نسلی که می خواهند آینده ساز یک کشور باشند. آموزه های مختلف در کنار همین فرهنگ ها به ما منتقل می شود. جوان باید بداند فیلم بد این است، فیلم خوب چه ویژگی هایی دارد. فردی که واکسینه نشود به راحتی ویروس وارد بدنش می شود.
رفاه اقتصادی، ارتباط با جهان خارج، رنگ شادی، مصرف، تبلیغات بازرگانی و مفاهیم دیگر به تدریج به زندگی روزمره تزریق می شد. پدیده ماهواره هم در این شرایط مورد استقبال قرار می گیرد، چرا که پدیده ای مدرن است که به راحتی در مدار زندگی قرار می گیرد.
نکته دیگر آنکه در این زمان جامعه از محدودیت های زمان گذشته که البته در همه جای دنیا طبیعی است دور شده ایم. ماهواره روزنه ای بود که مردم می خواستند از آن دنیا را ببینند. نکته دیگر آنکه به هر حال این مورد یک فناوری جدید بود. انسان ها نسبت به فناوری جدید کنجکاوند و دوست دارند آن را تجربه کنند.
رسانه ها می توانند در درازمدت ساختارهای ارزشی جامعه را بسازند یا دگرگون کنند. چرا که تاثیر پدیده ای مثل تلویزیون و برنامه های ماهواره ای بر افکار عمومی و تغییر نگرش افراد به مسایل اجتماعی و فرهنگی از دیگر رسانه ها وسیعتر و عمیق تر است.
تلویزیون به سرعت می تواند طیف وسیعی از اعضای جامعه را تحت تاثیر قرار دهد. این رسانه می تواند موانع زمانی و مکانی را برطرف کند و امواج خود را حتی به دورترین نقاط ارسال دارد.
این رسانه دیداری و شنیداری برای دریافت پیامهایش نیازی به سواد خواندن و نوشتن مخاطب ندارد در نتیجه می تواند برای بخش وسیعی از اعضای جامعه در حال توسعه، نقش یک آموزشگاه موثر را ایفا کند.
گذراندن وقت بیش تر برای تماشای ماهواره، نشان دهنده علاقه کم تر به مطالعه است و به احتمال زیاد، فرد را تنبل و از نظر روانی، منفعل بار می آورد، فعالیت ذهنی را کند و روح انسان را مسخ می کند. ماهواره، مبلغ پرخاشگری و ستیزه جویی است و گاه انسان را به ترس از خشونت واقعی مبتلا می سازد: بدین معنا که فرد از جنگ و مبارزه واقعی می هراسد.
مخاطبان فعلی ماهواره با مخاطبان سال های اولیه ورود این فناوری یکی نیست. سطح سواد رسانه ای مخاطبان فعلی بالاتر از مخاطبان اولیه است هرچند در مجموع چندان رضایت بخش نیست.
کشورهای مختلف در مقابل موج اطلاعاتی ماهواره ها سیاست های متفاوتی در پیش گرفته اند. روش محدودسازی که به دو شکل فعال و غیرفعال وجود دارد، روش آزادی دسترسی، سیاست تعلل و در نهایت سیاست مشروط سازی، شاید بتوان گفت که در دنیای امروز کمتر کشوری سیاست ممنوع سازی فعال را پیش گرفته است.
با توجه به شرایط کشورهای جهان می توان گفت که بیشتر کشورهای اسلامی بین دسترسی آزاد و ممنوعیت قرار گیرند. یعنی با تدابیری تلاش کرده اند تا امکان استفاده مشروط یا کنترل شده شهروندانشان را از این فناوری فراهم کنند. ضمن اینکه کشورهای عربی در این زمینه سرمایه گذاری هنگفتی داشته اند.
در اکثر کشورهای دنیا مطالعات بسیاری درباره ماهواره انجام می شود. اکثر کشورهای در حال توسعه و حتی برخی کشورهای اروپایی از منظر تئوری های فرهنگی و نیز روش زندگی، به بررسی آثار ماهواره پرداخته اند. در کل ورود شبکه های فرامرزی بر زمینه های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و حتی اقتصادی تاثیرگذار است.
● تغییر ماهیت افکار عمومی
گذراندن وقت بیش تر برای تماشای ماهواره، نشان دهنده علاقه کم تر به مطالعه است و به احتمال زیاد، فرد را تنبل و از نظر روانی، منفعل بار می آورد، فعالیت ذهنی را کند و روح انسان را مسخ می کند. ماهواره، مبلغ پرخاش گری و ستیزه جویی است و گاه انسان را به ترس از خشونت واقعی مبتلا می سازد، بدین معنا که فرد از جنگ و مبارزه واقعی می هراسد.
نقش ماهواره در تغییر ماهیت افکار عمومی پیرامون مسائل سیاسی و اقتصادی، قابل توجه است. تصمیم گیری و اظهار نظر افراد در این زمینه ها، برخاسته از احساسات ناشی از تبلیغات است، زیرا تماشای تصاویر، قدرت تفکر و تعمق را از فرد سلب می کند و در عوض، روند تصمیم گیری او را با احساسات و عواطفی که از تماشای تصاویر به وجود می آیند، تحت تاثیر قرار می دهد.
بمباران اطلاعاتی که از جمله پیامدهای منفی ماهواره هاست، جهان سومی ها را با مشکل مواجه می کند، چون کشورهای پیشرفته آن قدر توانایی دارند که اطلاعات طبقه بندی شده را به مردم برسانند.
شاید به همین خاطر است که بارها گفته شده که به جای بهره گیری از روش های سلبی و تحمیلی بهتر است در نحوه نگرش و جهان بینی افراد، تغییراتی ایجاد شود.
این موضوع به این معناست که جوانان کشورهای در حال توسعه نباید به حدی منفعل باشند که پذیرای هر بمباران اطلاعاتی قرار بگیرند، و در این زمینه، خانواده به عنوان نخستین نهاد اجتماعی موظف است فرهنگ سازی کند و راه را برای فرزندان شفاف و روشن کند. وسیله ارتباطی با پیشرفته ترین شکل ممکن، وجود ندارد و نمی توان بر بودن آن مانعی ایجاد کرد. آنچه مهم است اینکه مدیریت و تدبیر والدین در رابطه با ارتباط فرزندان با تلویزیون، به چه صورت باشد.
در اغلب کشورهای پیشرفته، برنامه ها با محتوای خاص، به صورت زمان بندی شده پخش می شوند. به طوری که مثلا فیلم های خشن یا مانند آن با یک علامت مشخص می شوند تا خانواده ها بدانند در این ساعت ها کودکان نباید بیدار باشند و این فیلم ها را تماشا کنند، اما اوضاع در دیگر کشور به این صورت نیست. در بیشتر خانواده هایی که از ماهواره استفاده می کنند بچه ها آزادند تا هر آنچه را بزرگترها می بینند را مشاهده کنند. در حالی که برنامه های مختلف هم مخاطبان خاص خود را دارد و عدم توجه به این مسئله تأثیرگذاری مخربی دارد.
● نیازها همیشه در اولویت اند
تمایلات انسان ها در وجه دارد؛ یکی نیاز و دیگری خواسته است. نیازها همیشه در اولویت هستند. تخصص می خواهند و البته اطلاعات. اما خواسته ها با نیازها کاملا متفاوت هستند. ممکن است ما نیاز به استفاده از یک تکنولوژی را داشته باشیم و ممکن است بخواهیم برای این که در مسیر زندگی بیشتر بهمان خوش بگذرد از یک تکنولوژی استفاده کنیم. این ها باید کاملا از هم تشخیص داده شوند.
تولید برنامه خوب یک بخش است و آگاهی دادن نسبت به استفاده از برنامه های ماهواره ای بخش دیگری است. یعنی صدا و سیما باید در کنار بخش های خوبی که ارائه می دهد اطلاع رسانی خوب هم داشته باشد که مکمل یکدیگر باشند.
نقش ماهواره در تغییر ماهیت افکار عمومی پیرامون مسائل سیاسی و اقتصادی، قابل توجه است. تصمیم گیری و اظهار نظر افراد در این زمینه ها، برخاسته از احساسات ناشی از تبلیغات است؛ زیرا تماشای تصاویر، قدرت تفکر و تعمق را از فرد سلب می کند و در عوض، روند تصمیم گیری او را با احساسات و عواطفی که از تماشای تصاویر به وجود می آیند، تحت تأثیر قرار می دهد.
ماهواره، معمولا واقعیت ها را آن طور که باید و شاید به تصویر نمی کشاند. گاهی، بنگاه های استعماری و... هستند که مسائل را بزرگ و کوچک می نمایند و به افراد، مجال تأمل و تفکر و آزادی بیان جزئیات را نمی دهند؛ زیرا رابطه میان ماهواره و مخاطب، رابطه ای یک سویه است و در این فرآیند پیام رسانی، تعیین نوع پیام ها و آگاهی ها، در اختیار فرستنده است و گیرنده پیام، به گونه ای خنثی و منفعل آن را دریافت می کند.
نوجوانان باید به گونه ای تربیت شوند که آگاهانه و با اختیار کامل، جهت گیری انواع برنامه ها را تشخیص دهند. از برخوردهای فیزیکی و محدودیت آفرینی در استفاده از ماهواره و اینترنت و... نیز تنها باید به عنوان برنامه تکمیلی و یکی از راههای ایمن سازی، بهره برد.
اگر محدودیت آفرینی در استفاده از برنامه های ماهواره، بدون جایگزین کردن برنامه های سازنده و مورد علاقه جوانان باشد، به نتیجه نخواهد رسید و جوانان به انحراف ها و مشکلات دیگری دچار خواهند شد. بنابراین، با انتخاب برنامه های مناسب با جایگزین کردن فعالیت های دیگر به جای تماشای برخی برنامه های ماهواره ای، می توان از پیامدهای منفی آن ها پیش گیری کرد.
