افت و خیز کیفی در مجموعه‌ای اپیزودیک

● جلوه‌های فیزیکی و متافیزیکی بازگشت اعمال مجموعه‌های اپیزودیک در تاریخ مجموعه‌سازی تلویزیون ایران، بخش مهمی را به خود اختصاص نمی‌دهند مگر در حوزه «نمایش‌های صابونی» که اغلب در حوزه طنز، معنا و تفسیر می‌شوند. مجموعه «شاید برای شما هم اتفاق بیفتد» از معدود آثار اینچنینی است که با قصه‌ها و نویسندگان و کارگردان‌های متفاوت ساخته شده است. مبنای این قصه‌ها، اتفاقات واقعی است که این، هم می‌تواند خوب باشد هم بد. خوب بودنش موقعی مشخص می‌شود که بدنه قصه مستعد رویدادی دراماتیک باشد و بتوان «وضعیت اولیه» را به «وضعیت ثانویه‌‌»ای پیوند داد که پایانی ضربه‌دار را رقم زند و بد بودنش به این برمی‌گردد که نویسنده و کارگردان خود را در چارچوب واقعی قصه محبوس کنند و بسنده کنند به همان نشانه‌ها، رویکردها و چالش‌هایی که در عرصه «واقعیت» تأثیرگذارتر از عرصه متنی یک مجموعه یا فیلم می‌توانند باشند. این مجموعه چون هر مجموعه دیگری به افت و خیزهای خاص خود دچار است و در نتیجه، هم درگیر وجوه خوب این گرته‌برداری از واقعیت است و هم متأثر از وجوه بدش. شاید هم بتوان این طور نتیجه‌گیری کرد که به دلیل تغییر نویسندگان و کارگردانان بخش های مختلف، این افت و خیز؛ بیش از دیگر مجموعه‌های این روزهای تلویزیون به چشم می‌آید. محور اصلی گزینش قصه‌ها، بازگشت رفتار منفی شخصیت‌ها به سوی آنهاست این بازگشت گاهی به شکلی کاملاً عینی و غیرمتافیزیکی صورت می‌گیرد مثل اپیزود «مزاحم» که در آن، دو محصل دبیرستانی [آماده ورود به دانشگاه] مصمم می‌شوند زندگی یک زوج جوان را به هم بریزند و تحت تأثیر قرص‌های توهم‌زا، به خود جرأت می‌دهند تا با تلفن‌های مکرر، مرد جوان را نسبت به وفاداری همسرش مشکوک سازند. صحنه‌های «توهم» حاصل از مواد توهم‌زا، خیلی خوب درآمده همچنان که بازی‌ها و البته زمینه‌سازی برای شک مرد نسبت به همسرش. قصه تا دقایقی پیش از پایان اپیزود، خوب پیش می‌رود اما برطرف شدن شک مرد، بی‌هیچ دلیل عینی و مشخصی، تنها، دلیلی می‌تواند باشد بر عجله نویسنده برای انتخاب پایانی خوش «شر»ی که حاصل اعتیاد دو جوان به مواد توهم‌زاست بالاخره به آنها بازمی‌گردد و به مرگی دردناک منجر می‌شود که باورپذیر و طبیعی است اما حیف از آن پایان ناپخته خوش! البته همه بخش‌های این مجموعه، درگیر رویدادهای غیرمتافیزیکی نیست مثلاً در قصه آن جوان از فرنگ برگشته که سهم خواهر ناتنی‌‌اش را با راهنمایی وکیل خانواده بالا می‌کشد و بعد هم به سرطان حنجره مبتلا می‌شود، بازگشت عمل به سوی فرد، رویدادی متافیزیکی است که در آن از نشانه‌های تصویری دو فیلم [«بانی لیک گم شده» و «یتیم‌خانه»] استفاده می‌شود تا دختربچه، به رویدادی متافیزیکی بدل شود در توهمات جوان مبتلا به سرطان. آن بازی کودکانه که با خط‌کشی روی موزائیک‌های حیاط انجام می‌شود، بارها در فیلم‌های مختلف و البته متأثر از مأخذ نخستین [بانی لیک گم شده] تکرار شده است. در قصه یادشده، مشکل اصلی، آن برشی است که بین صحنه بیرون انداختن دختربچه و مادرش از خانه موروثی اتفاق می‌افتد و صحنه تاریک می‌شود و زیرنویس می‌خورد با عبارتی که مؤید گذشت زمان تقویمی نه چندان بلندی است اما یادمان باشد که این گذشت زمان، در «شیوه روایت» اتفاق می‌افتد نه در«کنش روایت» و بنابراین مبتلا شدن جوان به سرطان، بیشتر محملی به نظر می‌رسد برای سامان‌بخشی به قصه‌ای که قرار است دارای پایانی اخلاقی باشد. گرچه سکانس‌های توهم این اپیزود، خوب درآمده اما حتی این سکانس‌ها هم نمی‌توانند با چنین شگردی برای ورود از «وضعیت اولیه» به «وضعیت ثانویه» قصه، محملی منطقی دست و پا کنند. به هر حال، روایت در میانه خود دچار «خلأ» یا «فضای تهی‌مانده از روایت» است و صرفاً نمی‌توان به اتکا به حرف مادر دختربچه که نفرین می‌کند: «امیدوارم آب خوش از گلوت پائین نره» ابتلای جوان به سرطان حنجره را توجیه کرد. بخش‌های «متافیزیکی محور» دیگر این مجموعه هم کمابیش از چنین نقصی در رنج‌اند؛ مثل آن اپیزود که زیاده‌خواهی صاحب یک آژانس مسکن، او را نه‌تنها به ورشکستگی که به مرز جنون می‌کشاند. در این بخش که اساس کار ضرب‌المثلی قدیمی است: «دست بالای دست بسیار است»، افراط در بدمنش نشان دادن صاحب آژانس تا آنجا پیش می‌رود که در یکی از تک‌گویی‌هایش، آرزوی خراب کردن مسجد و ساختن پاساژ را به جایش، در سر می‌پروراند! افراط‌های اینچنینی در شکل بخشی به شخصیت‌های این مجموعه، طبیعتاً عنصر باورپذیری را در آن کاهش می‌دهد. ● مردد میان مجموعه‌سازی A و B «شاید برای شما هم اتفاق بیفتد» مجموعه‌ای است با زیربنای اعتقادات آئینی که قرار است نصایح و دستورالعمل‌های دینی را بدل به تصاویر روزمره اطراف ما ‌کند. چنین حرکتی را البته از تلویزیون ترکیه هم شاهد بوده‌ایم که به مجموعه‌ای ضعیف انجامیده که هنوز گاه و بیگاه شاهد بخش‌هایی از آنیم. مسلماً نسخه ایرانی این مجموعه، از هر نظر نسبت به آن سرتر است و این که بعضی منتقدان، مجموعه‌ ایرانی را گرته‌برداری ضعیفی از مجموعه‌ای ضعیف قلمداد کرده‌اند نه از سرانصاف که تا حدی از سرخشم است! چرا که آن مجموعه تولید شده در ترکیه، خود، گرته‌برداری از مجموعه‌ای موفق به نام «عجیب ولی واقعی» بوده که به دنبال اهداف ایدئولوژیک هم نبوده اما تأثیر اخلاقی‌اش بر مخاطبان به مراتب بیشتر از مجموعه یاد شده است. «شاید برای شما هم اتفاق بیفتد» چه در پروراندن «خرده روایات»، چه در کلاس بازی‌ها و چه در حوزه کارگردانی، مجموعه ناموفقی نیست مشکل از آنجا شروع می‌شود که در برخی اپیزودها، آن نصیحت یا حکم اخلاقی آنقدر آشکارا طرح می‌شود که به ضد خود بدل می‌شود. «حکم اخلاقی» در این بخش‌ها، از قدرت روایت می‌کاهد و زمان زیر یک ساعت «اپیزود» را به «اطناب دم به دم» بدل می‌کند چرا که اگر قرار باشد مخاطب به جای «قصه» فقط برسد به همان حکم «دست بالای دست بسیار است» چه نیازی است به وقت گذاشتن و بیننده این اپیزود بودن؟ این مجموعه، در بخش‌هایی که از این رویکرد آسیب دیده، بدل شده به بازتولید شیک برخی از «مجموعه‌های B» تلویزیون که به عنوان «میان‌پرده» در برنامه‌های خانواده صبح شبکه‌ها به نمایش درمی‌آیند و بیننده از خود می‌پرسد: «خب، پس چرا حالا زمان نمایش «مجموعه‌ای A» را به خود اختصاص داده؟» من که جوابی برای این سؤال ندارم امیدوارم شما داشته باشید!