سرطان رودهبزرگ بهعنوان یک بیماری شایع و کشنده و در عین حال قابلپیشگیری همواره توجه مراکز سلامت و بهداشت سراسر دنیا را به خود جلب کرده است. شاید بتوان گفت سرطان رودهبزرگ از معدود سرطانهایی است که بشر شانس رهایی از آن و پیشگیری قبل از ابتلا به آن را دارد...
زیرا مدت زمان نسبتا طولانی موردنیاز برای تبدیل یک پولیپ آدنوماتوز (بهعنوان ضایعه پیشبدخیم) به تومور بدخیم، این فرصت را به تیم پزشکی میدهد تا بتوانند با برداشتن پولیپها تا حد زیادی از بروز سرطان جلوگیری کنند. علاوه بر این، خطر ابتلا به سرطان رودهبزرگ در اعضای درجه اول و دوم فرد مبتلا به سرطان نیز وجود دارد که باتوجه به نسبت قرابت با فرد مبتلا، احتمال ابتلا کمتر یا بیشتر میشود و به همین دلیل مورد توجه برنامه?ریزان سلامت و پزشکان است. از این رو با دکتر سیدرضا فاطمی عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و سرپرست مرکز پیشگیری از سرطان روده بزرگ این دانشگاه به گفتگو نشسته ایم.
▪ شیوع سرطان رودهبزرگ در ایران در مقایسه با سایر سرطانها به چه صورت است؟
آمارها نشان میدهد شیوع این بیماری در کشور ما رو به افزایش و بهعنوان یکی از مهمترین سرطانها در هر دو جنس مطرح است. در حالحاضر سرطان رودهبزرگ دومین سرطان شایع در میان سرطانهاست. نکته قابلتوجه اینکه، آمارهای بهدست آمده از سرطانروده بزرگ در سالهای اخیر نشان میدهد که حدود ۴۰-۳۰ درصد موارد این سرطان در ایران در سنین پایینتر از ۵۰ سال است و سابقه ابتلا به سرطانروده و دیگر سرطانها در میان اعضای درجه اول خانواده فرد مبتلا نیز وجود دارد.
▪ چه نشانههایی در فرد میتواند وی را مشکوک به داشتن سرطان رودهبزرگ کند؟
در اغلب موارد تشخیص این بیماری در مرحله سرطان چندان مشکل به نظر نمیرسد. با داشتن تاریخچه تغییر در اجابت مزاج، درد شکم یا خونریزی میتوان به انجام اقدامهای تشخیصی مبادرت ورزید.
▪ با توجه به قابلپیشگیری بودن سرطان رودهبزرگ آیا در دنیا اقدامهایی بهمنظور کاهش موارد ابتلا به این بیماری صورت گرفته است؟
سابقه پیشگیری از سرطان رودهبزرگ در کشورهای پیشرفته به غیر از آمریکا و ژاپن مربوط به دهه اخیر است. از میان کشورهای آسیایی، ژاپن از سال ۱۹۹۰ میلادی شروع به پیشگیری از سرطان رودهبزرگ کرده است و بعد از آن کرهجنوبی از کشورهای پیشرو در این راه است که از سال ۲۰۰۰ اقدام به برنامهریزی برای پیشگیری از سرطان رودهبزرگ کرده است. کشورهایی مانند ترکیه، اردن و مصر از حدود ۵-۳ سال قبل شروع به برنامهریزی و آغاز فعال طرح در سطح جامعه کردهاند. کشورهای اروپایی و آمریکا نسبت به آسیا از قدمت بیشتری در این زمینه برخوردارند. بهطور مثال آلمان از سال ۲۰۰۰ و آمریکا از سال ۱۹۸۰ طرح غربالگری سرطانروده را آغاز کردهاند.
▪ آیا اقدامهایی که بهمنظور پیشگیری از سرطان رودهبزرگ در سایر کشورها انجام شده، موثر بوده است؟
توجه ویژه کشورهای غربی به امر بیماریابی و پیشگیری از سرطانروده، باعث کاهش مرگومیر بر اثر سرطانروده در این کشورها شده است همچنین سیر رو به افزایش بیماری بهخصوص در کشورهای غربی ثابت نگهداشته شده یا سیر نزولی داشته است. به همیندلیل برای پیشگیری و تشخیص زودهنگام سرطان رودهبزرگ انجام غربالگری (بررسی افراد سالم ولی در معرض خطر ابتلا به سرطانروده) توصیه میشود.
▪ آیا در ایران نیز بهمنظور پیشگیری از ابتلا به سرطان رودهبزرگ برنامهریزی شده است؟
پیشگیری از سرطان رودهبزرگ در ایران از سال ۱۳۸۷ بهصورت آزمایشی با مرکزیت دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در چند استان و بهتدریج از سال ۱۳۸۹ در سراسر کشور بهصورت فراگیر شروع شده است.
▪ بهمنظور کشف بیماری در مراحل اولیه یا حتی قبل از پیدایش سرطان چه روشهایی وجود دارد؟
مهمترین اقدامهای تشخیصی و غربالگری که در سراسر دنیا مورداستفاده قرار میگیرد شامل موارد ذیل است:
- سیگموئیدوسکوپی انعطافپذیر: با بررسی بخشهای انتهایی رودهبزرگ وجود ضایعههای پیشبدخیمی در این منطقه مشخص میشود.
- آزمایشخون مخفی در مدفوع: که در صورت مثبتشدن تستخون مخفی در مدفوع احتمال وجود ضایعه در روده بالاست.
- کولونوسکوپی نوری یا اپتیکال: کولونوسکوپی کاملترین و دقیقترین وسیله تشخیصی برای پیداکردن ضایعهها در مراحل اولیه سرطانروده است که با روشهای بیحسی و بیهوشی جدید تبدیل به روشی آسان و فوقالعاده دقیق برای تشخیص و پیشگیری شده است.
- کولونوسکوپی مجازی: روشی گران و دقیق در بررسی ضایعههای رودهبزرگ است.
- باریم انما همراه با تزریق هوا: روشی ارزان است ولی بهعلت دقت کم در تشخیص ضایعههای سطحی نقش کمرنگی در برنامههای پیشگیری ایفا میکند.
▪ در واحدهای مرکز پیشگیری از سرطان رودهبزرگ به واحد آزمایشهای ژنتیک اشاره کردید، آیا همه مراجعهکنندگان تحتبررسی ژنتیکی قرار میگیرند؟
نه، در فرد مبتلا به تومور روده (کولورکتال) یا افراد درجه اول خانواده (مادر، پدر، فرزندان، خواهر، برادر) که هریک از معیارهای ذیل را داشته باشند، احتمال ژنتیکیبودن بیماری مطرح است:
- فرد مبتلا به ۲ سرطان وابسته به سرطان ژنتیکی رودهبزرگ (رحم، تخمدان، معده، پوست، روده باریک) بهصورت همزمان یا به فاصله ۶ ماه از هم باشد.
- فرد مبتلا به سرطان کولورکتال بوده و یک نفر از افراد درجه اول خانواده مبتلا به سرطان کولورکتال یا سرطانهای وابسته سرطان رودهبزرگ ژنتیکی (رحم، تخمدان، معده، پوست، روده باریک، مجاری صفراوی، کبدی، کلیه و مجاری ادراری) باشد.
- سرطان کولورکتال یا سرطان آندومتر زیر ۵۰ سال.
- سرطان سمت راست کولون با تمایز ضعیف در بررسی پاتولوژی زیر ۵۰ سال.
- سرطان نوع سیگنت رینگ سل کولون در بررسی پاتولوژی زیر ۵۰ سال.
- پولیپ آدنوماتوز زیر ۴۰ سال.
در این خانوادهها ابتدا اقدامهای پیشگیری و مشاورهای انجامشده سپس مطابق برنامه، بهمنظور بررسیهای ژنتیکی اقدامهای لازم برای افراد صورت میگیرد.
▪ افرادی که در بررسی ژنتیکی، استعداد ژنتیکی ابتلا به این بیماری در آنها مشخص شده است، به چه صورت تحت مراقبت و پایش قرار میگیرند؟
برنامه مراقبت بستگان درجه اول فرد مبتلا به نشانگان ژنتیکی رودهبزرگ که تست ژنتیکی آنها مثبت شده است به این صورت است:
- انجام کولونوسکوپی هر ۲-۱ سال از سن ۲۵-۲۰ سالگی یا ۱۰ سال جوانتر از سن تشخیص فرد مبتلا به سرطان کولورکتال در خانواده تا سن ۴۰ سالگی و بعد از آن بهصورت سالانه.
- انجام جراحی رودهبزرگ در فردی که در بررسی مبتلا به پولیپ یا ضایعه پیشبدخیمی پرخطر بوده است.
- سونوگرافی از ۳۰-۲۵ سالگی سالیانه برای بررسی رحم و تخمدان توصیه میشود.
- آزمایش ادرار بهصورت سالیانه از ۲۵ سالگی و معاینههای فیزیکی پوست بهصورت سالیانه توصیه میشود.
- در افرادی که سابقه سرطان معده (در خانواده) دارند، گاستروسکوپی بهصورت سالیانه انجام می?شود.
▪ آیا خانواده افرادی که مبتلا به نوع تکگیر این بیماری هستند، لازم است تحتبرنامه مراقبت و غربالگری قرار گیرند؟
در افرادی که تنها مبتلا به نوع تکگیر هستند و فقط یک فرد در خانواده در سنین بالا مبتلا شده است، شروع بیماریابی از سن ۴۰ سالگی بوده و هر ۵-۳ سال یک بار کولونوسکوپی انجام میشود.
▪ توصیه شما به کسانیکه سابقه سرطان رودهبزرگ در خانواده دارند چیست؟
توصیه میکنم تمام افراد درجه اول و دوم فرد مبتلا به سرطان رودهبزرگ بهعنوان افراد پرخطر در تهران به مرکز پیشگیری از سرطان رودهبزرگ در بیمارستان طالقانی و در شهرستانها به مراکز بهداشتی درمانی و بیمارستانهای دانشگاه علوم پزشکی آن شهرستان مراجعه کنند تا با تشکیل پرونده و ورود به طرح در برابر این بیماری ایمن شوند.
