کشاورزی پایدار به عنوان بینشی است که بر اهداف انسان و شناخت وی از آثار فعالیتهای کشاورزی بر محیط زیست متکی است. جهت دستیابی به چنین نظامی میبایست تجربیات و دانش گذشتگان را در نظر گرفت و در کنار پیشرفتهای جدید و علمی، روشهایی را در فعالیتهای کشاورزی به کاربرد که تاثیر کمتری را بر محیط زیست دارد و سلامتی انسان را به مخاطره نمی اندازد. به منظور دستیابی به کشاورزی پایدار در نظر گرفتن اقدامات زیر ضروری می باشد(۱).
ثبات محیطی: به منظور پایداری در فعالیتهای کشاورزی یکی از جنبه هایی که می بایست مدنظر قرار گیرد ایجاد تعادل در فعالیتهای زیست محیطی می باشد. عمده ترین روشهایی که به این امر کمک می کند عبارتند از: حفاظت از منابع آب و خاک، جلوگیری از فرسایش، آگاهی از روابط همزیستی بین موجودات، استفاده از واریته های محلی و بومی، کاهش ورود نهاده های شیمیایی به محیط، کاربرد دشمنان طبیعی در دفع آفات و کاربرد تلفیقی بخشهای مختلف کشاورزی (دامپروری، زراعت و باغبانی) در کنار همدیگر.
ثبات اجتماعی: یکی از ابعادی که در دستیابی به پایداری در فعالیتهای زراعی می باید مدنظر قرار گیرد، بعد اجتماعی است. عمده مسایلی که منجر به ثبات اجتماعی می شود شامل: جلوگیری از مهاجرت روستاییان با استفاده از مشوقهای مناسب، بهبود کیفیت زندگی در مناطق روستایی، بهبود سطح دانش فنی کشاورزان در زمینه کشاورزی پایدار و گسترش فعالیتهای تعاونی و مشارکتی در بین کشاورزان می باشد.
ثبات اقتصادی: یکی دیگر از ابعادی که نقش موثری در دستیابی به کشاورزی پایدار ایفا می نماید، ثبات اقتصادی است. جهت دستیابی به ثبات اقتصادی موارد زیر را می بایست مدنظر قرار داد: ثبات قیمت محصولات کشاورزی در سالهای مختلف، کاهش میزان واسطه ها در انتقال محصولات به بازار، در نظر گرفتن میزان عرضه و تقاضا در زمینه محصولات کشاورزی و ایجاد تعادل بین آنها، در نظر گرفتن در آمد حاصل از محصول در کوتاه مدت و دراز مدت، گسترش رقابت کشاورزان در زمینه محصولات تولیدی و گسترش راههای مناسب سرمایه گذاری و قابلیت سودآوری.
سیاستگذاریها و شیوه های نیل به پایداری سیاستهایی که مانع پایداری می شوند تحت فشار قرار دادن منابع طبیعی موجود و محیط زیست در کشورهای توسعه یافته و یا در حال توسعه از مشکلات متفاوتی ناشی می شود. در کشورهای توسعه یافته، کشاورزی در اقتصادی که اشتغال در آن سیر نزولی دارد، سهمی کوچک و رو به کاهش دارد.
در این کشورها، سیاستها برای دستیابی به اهدافی نظیر تثبیت قیمتها برای مصرف کنندگان، حمایت از درآمد تولید کنندگان، کاهش نرخ مهاجرت از مناطق روستایی به نواحی شهری، طراحی شده اند. این کشورها برای رسیدن به این اهداف به استفاده از ابزارهایی تمایل دارند که موجب حفظ قیمتهای بالا برای کالاهای کشاورزی شوند. این امر موجب افزایش سطح تولید و بکارگیری تکنولوژیهایی گردیده که زیانبار بودن آنها برای محیط زیست و کشاورزی پایدار در تمامی جهان به اثبات رسیده است.
از سوی دیگر در کشورهای در حال توسعه کشاورزی اغلب براقتصاد، به خصوص از لحاظ اشتغال تسلط دارد و افزایش سریع جمعیت بیشتر به نواحی روستایی مربوط می شود. در این کشورها کشاورزی اغلب تحت تأثیر اثرات منفی برخی سیاستها قرار می گیرند که عبارتند از : مالیات بندی (مستقیم یا غیر مستقیم) به منظور تهیه مواد غذایی ارزان (برای جمعیت شهری که از لحاظ سیاسی دارای اهمیت هستند)، افزایش عایدات ارزی از طریق حمایت از بکارگیری زیاد نهادههای بیرونی برای محصولات زراعی صادراتی، دستیابی به امنیت غذایی (از طریق خودکفایی غذایی ملی)، و فقر زدایی در روستاها (از طریق ارائه یارانه برای نهادهای کشاورزی). با توجه به چگونگی تأثیر گذاری این سیاستها بر اقتصاد روستایی، همگی آنها برای پایداری زیانبار هستند. این سیاستها همگی به ایجاد الگوها و شیوه هایی انجامیده اند که موجب زوال منابع موجود شده اند، در ایجاد فقر و کمبود اشتغال سهیم بوده اند، منجر به عرضه ناپایدارتر مواد غذایی تولید شده در داخل کشور و در نتیجه کاهش امنیت غذایی شده است(۱۲).
شیوه های نیل به پایداری برای دستیابی به پایداری، دو شیوه راهبردی در پیش رو قرار دارد که عبارتند از: افزایش بهره وری و برگشت پذیری از طریق متنوع سازی نظامها و فعالیتهای تولیدی و دوم افزایش بهره وری از طریق تخصص یافتگی. افزایش بهره وری و برگشت پذیری از طریق متنوع سازی
۱) متنوع کردن نظامهای تولید: نظامهای متنوع تولید در کشاورزی بر پرورش محصولات مختلف زراعی به همراه انواع مختلف دام استوار می باشند. متنوع سازی ممکن است مستلزم ادغام عناصر مختلف کشاورزی، جنگلداری و شیلات در چندین ترکیب مختلف باشد. متنوع سازی موجب کاهش مخاطرات ناشی از تغییر مقدار تقاضا، دگرگونی شرایط جوی و آب و هوایی، ابتلا به آفات و بیماریها می شود. متنوع سازی همچنین موجب حفظ باروری خاک می شود. در همان حال بازده را می توان از طریق کشت چندگانه زراعی و کاربرد چند منظوره زمین افزایش داد.
۲) متنوع سازی فعالیتهای اقتصادی: متنوع سازی درآمد بخش مهمی از هر راهبرد توسعه پایدار اعم از روستایی و کشاروزی را تشکیل می دهد. به طور اساسی برای گسترش نظامهای چند فعالیتی دو راه وجود دارد: تلفیق فعالیت تولیدی با فرآوری محصولات آن و تلفیق فعالیتهای زراعی با فعالیتهای غیر زراعی. تلفیق فعالیتهای زراعی و غیر زراعی به توسعه بخشهای صنعتی و خدماتی در نزدیکی مناطق کشاورزی بستگی دارد. در نظامهای چند فعالیتی از طریق هدایت نیروی کار به سمت فعالیتهای غیر زراعی که مکمل درآمد خانواده اند، تولید، متنوع تر می شود. این امر موجب تشویق پس انداز و به دنبال آن سرمایه گذاری در نهاده ها وتجهیزات کشاورزی می گردد و نیز به نوبه خود می تواند موجب افزایش دوام کشاورزی و حفظ ظرفیت بهره وری زمین و محصولات زراعی شود (۱۱).
افزایش بهره وری از طریق تخصص یافتگی نظامهای تخصصی پرنهاده، اغلب بیشترین فاصله را از اکوسیستم های طبیعی دارند و باید دقت کرد که از مشکلات زیست شناختی و بوم شناختی ناشی از بکارگیری بیش از حد نهاده ها احتراز شود. در جایی که خاکهای بارور و خرده اقلیم های مساعد یا نزدیکی به بازارها وفرصتهای منحصر به فردی برای تولید پر منفعت محصولات زراعی ارائه می کنند، این روش نقش مهمی ایفا می کند. از آنجا که اتکا به نهاده های بیرونی ممکن است همچنان زیاد باشد در چنین نظامهایی باید درآمد کافی برای تأمین هزینه های حفاظت از محیط زیست فراهم آید. در بهبود نظامهای تولیدی تخصصی هدف اصلی باید پایدار کردن کل این زنجیره ها از جمله تولید و فرآوری و بازاریابی باشد (۶).
مشکلات موجود برای دست یافتن به پایداری کشاورزان معمولاٌ از تولیدات و قابلیت تولید زمین هایشان آگاه هستند و خواهان افزایش و نگهداری تولیدشان می باشند. اما به دلایلی نمی توانند قابلیت تولید زمین هایشان را ثابت نگه دارند. این دلایل عبارتند از : وضعیت اقتصادی- اجتماعی کشاورز، قابلیت دسترسی به تکنولوژی و انتقال و مقبولیت آن، سیاستها و پشتیبانی دولتها، مشکلات زمین، خاک و آب(۲) .
سه مورد اول برای رسیدن هر برنامه توسعه ای به ثبات و سلامتی محیط برای کشاورزی، مهم و تعیین کننده است. تعیین کننده های فیزیکی که اثرات معنی داری بر روی تولید و ثبات دارند عبارتند از : خاک (فرسایش و یا حاصلخیزی خاک)، آب (آلودگی، مقدار بارندگی)، اتمسفر(باران اسیدی، افزایش SO ۲ و CO ۲ ) مواد شیمیایی مثل د.د.ت، علف کشها و کودها
