اقسام راویان احادیث معصومین (ع) از زبان امام علی (ع)

● آیا می توان ادعا کرد که حدیث های موجود در کتاب های حدیث تماما حجت و قابل اعتمادند ؟ برای پاسخ دادن به این سوال بهتر است قبل از هر چیز به سخنی که حضرت علی (ع) درباره وضعیت روایات دارد توجه کنیم و آن را مقیاس و معیاری برای نگاه به روایات به طور عام قرار دهیم . امیرالمومنین در جواب کسی که از احادیث حاوی بدعت ، و اختلاف اخباری که در دست مردم است سوال کرد فرمود : ۱ ▪ اقسام احادیث رواج یافته احادیثی که در دسترس مردم قرار دارد ، هم حق است هم باطل ، هم راست هم دروغ ، هم ناسخ هم منسوخ ۲، هم عام هم خاص ۳، هم محکم هم متشابه ۴، هم احادیثی که به درستی ضبط گردید و هم احادیثی که با ظن و گمان روایت شد . در روزگار پیامبر (ص) آنقدر دروغ به آن حضرت نسبت داده شد که ایستاد و خطابه ایراد کرد و فرمود: (هر کس از روی عمد به من دروغ نسبت دهد جایگاه او پر از آتش است .) ▪ اقسام راویان حدیث افرادی که حدیث نقل می کنند چهار دسته اند ، که پنجمی ندارد . اول) منافقان نفوذی نخست منافقی که تظاهر به ایمان می کند ، و نقاب اسلام بر چهره دارد ، نه از گناه می ترسد و نه از آن دوری می جوید و از روی عمد دروغ به پیامبر (ص) نسبت می دهد . اگر مردم می دانستند که او منافق دروغگو است ، از او نمی پذیرفتند و گفتار دروغین او را تصدیق نمی کردند ، اما با ناآگاهی می گویند او از اصحاب پیامبر است ، رسول خدا را دیده و از او حدیث شنیده ، و از او گرفته است ، پس حدیث دروغین او را قبول می کنند . در صورتیکه خدا تو را از منافقین آنگونه که لازم بود آگاهاند ، و وصف آنان را برای تو بیان داشت . آنان پس از پیامبر (ص) باقی ماندند و به پیشوایان گمراهی و دعوت کنندگان به آتش با دروغ و تهمت نزدیک شده پس به آنان ولایت و حکومت بخشیدند ، و بر گردن مردم سوار گردیدند ، و به وسیله آنان به دنیا رسیدند ، همانا مردم هم با سلاطین و دنیا هستند ، مگر آن کس که خدا او را حفظ کند ، این یکی از آن چهار گروه است . ▪ دوم) اشتباه کار دوم کسی که از پیامبر (ص) چیزی را به اشتباه شنیده ، و سخن آنحضرت را درست حفظ نکرده است ، و با توهم چیزی را گرفته ، اما از روی عمد دروغ نمی گوید ، آنچه در اختیار دارد روایت کرده و به آن عمل می کند و می گوید ، من از پیامبر (ص) آن را شنیده ام . اگر مسلمانان بدانند که او اشتباه کرده ، و غیر واقعی پنداشته ، از او نمی پذیرفتند ، خودش هم اگر آگاهی می یافت که اشتباه کرده ، آن را رها می کرد . ▪ سوم) ناآگاهانی که حدیث شناس نیستند. و سومی شخصی که شنیده پیامبر (ص) به چیزی امر فرمود ، ( اما ) سپس از آن نهی کرد و او نمی داند ، یا شنید که چیزی را نهی کرد ، سپس به آن امر فرمود و او آگاهی ندارد ، پس نسخ شده را حفظ کرد ولی ناسخ را نمی داند ، اگر بداند که حدیث او منسوخ است ترکش می کند ، و اگر مسلمانان نیز می دانستند روایت او نسخ شده آن را ترک می کردند . ▪ چهارم) حافظان راست گفتار دسته چهارم ، آنکه نه به خدا دروغ می بندد و نه به پیامبرش دروغ نسبت می دهد ، دروغ را از ترس خدا ، و حرمت نگهداشتن از رسول خدا (ص) دشمن دارد ، در آن چه از پیامبر (ص) شنیده اشتباه نکرده ، بلکه آن را با تمام جوانبش حفظ کرده است . و آن چنانکه شنیده بدون کم و کاست نقل می کند . پس او ناسخ را حفظ و به آن عمل کرد ، و منسوخ را فهمیده و از آن دوری جسته ، خاص و عام ، محکم و متشابه ، را شناخته ، هر کدام را در جای خویش قرار داده است . ▪ اقسام اصحاب رسول خدا (ص) گاهی سخنی از رسول خدا (ص) دارای دو معنا بود ، سخنی عام ، و سخنی خاص ، کسی آن را می شنید که مقصود خدا و پیامبرش را از کلام نمی فهمید ، پس به معنای دلخواه خود تفسیر می کرد ، و بدون آنکه معنای واقعی آن را بداند ، که برای چه هدفی صادر شد ، و چرا چنین گفته شد ، حفظ و نقل می کرد . همه یاران پیامبر (ص) چنان نبودند که از او چیزی بپرسند و معنای واقعی آن را درخواست کنند تا آنجا که عده ای دوست داشتند ، عربی بیابانی یا سوال کننده ای از آن حضرت چیزی بپرسد و آنها پاسخ آن را بشنوند ، اما من هر چه از خاطرم می گذشت می پرسیدم ، و حفظ می کردم ، پس این است علل اختلاف روایاتی که در میان مردم وجود دارد ، و علل اختلاف روایات در نقل حدیث. ● نتیجه می بینیم که حضرت علی (ع) از چهار دسته روایات منقول از رسول خدا فقط یک دسته را معتبر می داند و سه دسته دیگر را بی اعتبار می شمارد و باید دانست که این روایات بدون این که پاکسازی شوند در بین روایات منقول از پیامبر وجود دارند و در کتاب های حدیث ثبت شده اند و تشخیص صحیح از ناصحیح آن تلاش کارشناسانه وسیعی را می طلبد که تا کنون انجام نشده است و بر علمای متعهد است که این کار مهم و ضروری را انجام دهند . بسیاری از این روایات در بحار الانوار آمده است بدون این که صحیح از نا صحیح جدا گردد و کسانی به صرف اینکه در بحار نقل شده است آنها را مبنای سخنرانی خود قرار می دهند . ( و البته ) این تقسیم بندی در مورد روایات منقول از رسول خدا که در سخن حضرت علی (ع) آمده است در مورد روایات منقول از ائمه (ع) نیز جاری است .