انسان و مظهریت حق

یکی از مهم‌ترین راه‌های شناخت خداوند، شناخت و معرفت نسبت به اسمای اوست. حتی وقتی خداوند در پرکاربردترین عبارت اسلامی یعنی «بسم‌االله الرحمن الرحیم» خود را معرفی می‌کند از همین شیوه استفاده کرده و شناخت اسمی حق را برای بندگان پیشنهاد می‌کند. قرآن کریم نیز بارها اسما و صفات خدا را بازگو می‌کند تا شناخت اسمی آدمیان را به حق بیشتر کند. آنچه در این میان اهمیت وافری دارد آن است که «انسان» به عنوان بهترین مخلوق خداوند، به عنوان مظهری از حق حامل و مظهر اسمای او هم هست. به همین خاطر خودشناسی معبری است به سوی خداشناسی. این موضوع هم در احادیث پیامبر اسلام(ص) و امامان شیعه(ع) و هم در کلام حکما آمده است که خودشناسی رمز خداشناسی است. چنان که در قرآن آمده است خداوند به عنوان آفریننده انسان، نام‌ها یا اسماء را به آدم می‌آموزاند و پس از آن به وی می‌گوید که فرشتگان را نسبت به نام‌هایی که مظهر آنند، یعنی السبوح و القدوس آشنا کند. در همین فعالیت است که پاسخ سوال فرشتگان از خداوند درباره علت خلق آدمی نیز آشکار می‌شود. (من می‌دانم آنچه را شما نمی‌دانید) در واقع همان‌گونه که به تعبیر دعای شریف کمیل، اللهم انی اسئلک باسمائک التی ملئت کل شیء ‌/‌ یعنی خدایا من تو را به نام‌هایت که پوشیده در هستی است می‌خوانم، ظهور خداوند در هستی و غلبه او بر همه چیز وجه اسمی دارد. یعنی با اسماء و صفات حق انجام می‌شود. به همین نسبت هر موجودی در هستی مظهر اسمی از اسماء حق است و آدم در این میان مظهر همه اسماء و صفات اوست. شیخ بهایی در کلامی که با انسان دارد، این مقام را متذکر می‌شود: ای مرکز دایره امکان وی زبده عالم کون و مکان توشاه جواهر ناسوتی خورشید مظاهر لاهوتی تاکی ز علائق جسمانی دربند طبیعت تن مانی وجه غلبه انسان کامل بر همه هستی هم به فعلیت رسیدن این قابلیت اوست. یعنی آنچنان که حق فرموده است: عبدی اطعنی حتی اجعلک مثلی او مَثَلی. مثل یا مَثَلِ خدا شدن از مسیر فعلیت اسماء یعنی فهم آنها و زیست مطابق با آنها صورت می‌گیرد. از جهت دیگر هم اهل عرفان به حدیثی قدسی اعتنا می‌کنند که در آن آمده است: خداوند آدم را همانند صورت خود خلق کرد. به همین نسبت است که همانندی میان انسان و خدا از مظهریت اسماء و معرفت نسبت به آن پدید می‌آید. حضرت امام جعفر صادق(ع) در حدیثی شریف تعریف انسان را هماهنگ با همین معنا به روشنی بیان می‌کنند: ان الصوره الانسانیه هی اکبر حجج‌الله علی خلقه و هی الکتاب الذی کتبه بیده و هی الهیکل الذی بناه بحکمته و هی مجموع صور العالمین و هی المختصر من العلم فی اللوح المحفوظ، یعنی صورت انسانی بزرگ‌ترین حجت‌های خدا بر خلق اوست و کتابی است که خدا با دست خود آن را نوشته و هیکلی است که به حکمت خود آن را بنا کرده و نیز مجموع صورت جهان‌ها و عوالم است و گزیده علوم منطوی در لوح محفوظ است. (نقل از تفسیر صافی، ذیل آیه ۲، سوره بقره) صعود آدمی به قله وجودی خود، از یک سو از مسیر بازگشتش به خویشتن و از سوی دیگر بازگشتش به خداوند می‌گذرد. اوج بازگشت آدمی در زمانی است که اوج زمان‌ها و اوج بسط رحمت رحیمیه خداوند است و آن زمان غیر از ماه مبارک رمضان و لیالی قدر منطوی در آن نیست. آگاهی یافتن به اسمِ خود، یعنی آگاهی و وجدان هستی با تمام عظمت و بزرگی‌اش و به تعبیری دیگر پدید آمدن جهانی عقلانی، عالم کبیر در دل عالم صغیر. ابن‌سینا، فیلسوف عرفانی مشرب در کتاب شفای خود به این حقیقت این چنین اشاره می‌کند: «کمال خاص نفس ناطقه این است که جهانی عقلانی شود که صورت هر چیز، نظام عقلانی هر چیز و خیری که در هر چیز منتشر است ـ خیری که از مبدا کل آغاز می‌شود و به جواهر روحانی مطلق و سپس روحانیات متعلق به ابدان سپس هیات‌های مادی عالی به همراه احوال و قوه‌هایشان، می‌رسد ـ در آن صورت بندد و آن گاه [نفس] همین‌طور [ادامه می‌دهد] تا در خودش حالِ کل هستی را به دست می‌آورد. جهانی عقلانی شود مساوی همه جهان عینی. او جمال مطلق، خیر مطلق و زیبایی حقیقی و مطلق را مشاهده می‌کند در حالی که با آن متحد شده، تصویر و حالت آن را پذیرفته و به رشته آن دست زده و از گوهر آن بهره‌مند است.»