اوکیناوا دیگر نماد دوستی نیست

روابط ژاپن و امریکا به تازگی وارد مرحله جدیدی شده است. سقوط جریان لیبرال دموکرات‌ها در این کشور به ظهور یک اندیشه جدید در توکیو منجر شده است. طیف چپ میانه که پس از چند دهه قدرت را در ژاپن در دست گرفته از ابتدا اعلام کرده است که در سیاست خارجی این قدرت بزرگ آسیا تجدید نظر خواهد کرد. به طور مشخص هاتویاما نخست وزیر و لیدر جریان چپ اعلام کرده که در قرارداد سنتی این کشور با امریکا تجدیدنظر خواهد کرد. بر این اساس نحوه رفتار توکیو با هم‌پیمان قدیمی‌اش حساسیت و اهمیت فوق العاده‌ای یافته است. در کانون اختلاف نظر دو قدرت اکنون موضوع پایگاه نظامی امریکا در جزیره اوکیناوا قرار دارد. جزیره اوکیناوا در این نیم قرن به عنوان نماد اتحاد امنیتی توکیو - واشنگتن بوده است و دست برقضا از زمان روی کار آمدن دولت جدید در ژاپن بحث پایگاه‌های نظامی در همین جزیره دچار چالش شده است. براساس موافقتنامه دوجانبه‌ای که در سال ۲۰۰۶ میان توکیو و واشنگتن منعقد شد،قرار بود پایگاه نظامی امریکا تا سال ۲۰۱۴ از داخل شهر به منطقه‌ای ساحلی در اوکیناوا منتقل و ۸ هزار تفنگدار امریکایی نیز به جزیره گوام منتقل شوند. اما دولت یوکیو هاتویاما نخست‌وزیر جدید ژاپن خواستار تجدیدنظر در این توافق شده و اعلام کرده‌است این پایگاه نه تنها از اوکیناوا حتی از ژاپن خارج شود. این طرح همچنین مورد مخالفت بسیاری از اهالی اوکیناوا است که نسبت به حضور نظامی امریکا در این جزیره معترض هستند. پیش از سفر رابرت گیتس رئیس پنتاگون به ژاپن، وزیر دفاع ژاپن قرارداد نظامی امریکا با ژاپن را تحقیرآمیز دانست و اعلام کرد: «ما می‌خواهیم به درد و رنج مردم اوکیناوا که برای سال‌های طولانی میزبان پایگاه نظامی امریکا بوده‌اند، پایان دهیم.» اما گیتس در سفر اخیرش به توکیو لزوم پایبندی ژاپن به این معاهده را مورد تأکید قرار داد. وی گفته انتظار دارد پایگاه دریایی امریکا در جزیره اوکیناوای ژاپن به رغم فشارهای سیاسی از سوی رهبران جدید این کشور برای تعطیلی آن، همچنان به فعالیت خود ادامه بدهد. اکنون مقامات امریکایی در تلاشند که این موضوع در زمان سفر باراک اوباما رئیس جمهور امریکا به ژاپن در اوایل ماه آینده حل و فصل شود. اغلب ناظران، مذاکرات‌فرستادگان پنتاگون در توکیو را به یک دوئل تشبیه کرده‌اند سخنان بی پرده رابرت گیتس در توکیو و همچنین اظهار نظر صریح مقامات ژاپنی این ناظران را شگفت زده کرد. دولت امریکا از مدت‌ها قبل این تغییر را زیر پوستین روابط دو کشور حس کرده بود اما مقام‌های پنتاگون دائم خواسته‌های توکیو را برای ایفای نقش در مناقشات جهانی به تعویق می انداختند. در اوایل دهه کنونی امریکا از اشتیاق دولت جونچیرو کویزومی نخست وزیر سابق ژاپن برای داشتن نقش پررنگتر در عرصه‌های جهانی استقبال کرد. اما روی کار آمدن رهبران ضعیف بعد از کویزومی سرنوشت بدی برای حزب لیبرال دموکرات ژاپن که دوستان دیرین امریکا هستند رقم زد. فقط جابه‌جایی بزرگ احزاب و به قدرت رسیدن حزب دموکرات ژاپن می‌توانست تغییراتی اساسی در سیاست خارجی این کشور ایجاد کند. حزب دموکرات ژاپن هر چند درکانون رقابت انتخاباتی خود مسائل داخلی کشور را قرار داده بود اما هنگامی که صحبت از سیاست خارجی این کشور می شد، از تغییرات اساسی در ائتلاف ژاپن و امریکا سخن به میان می آورد. از زمانی که بخت هاتویاما در آسمان سیاست ژاپن درخشش کرد اغلب سیاستمداران امریکا نسبت به تغییر رویکرد توکیو در قبال واشنگتن هشدار دادند. بنابراین از ماه‌های قبل از سفر رابرت گیتس به ژاپن، مشخص بود که مقامات دو کشور سخنان یکدیگر را چندان جدی تلقی نمی کنند. هنگامی که ژاپن صحبت از سرگیری مذاکرات بر سر انتقال پایگاه‌های امریکایی مستقر در اوکیناوا را به میان آورد، دولت امریکا آن را تنها یک حرکت انتخاباتی تلقی کرد. مقامات ژاپنی هم هرگز نشنیدند که دیپلمات‌های امریکایی بگویند مذاکراتی که از دهه ۱۹۹۰ شروع شده و در سال ۲۰۰۶ به پایان رسیده بود، قراردادی نهایی شده است که به هیچ عنوان قابل تجدید نظر نیست. اما با اتفاقاتی که در سفر اخیر گیتس روی داد مشخص شد که هر دو طرف مواضع محکمی بر سر این موضوع اتخاذ کرده‌اند. کاملاً بدیهی است که دیپلمات‌های هر دو طرف تلاش می کنند توازن رابطه امریکا و ژاپن را حفظ کنند و در عین حال هم خواسته های رهبران سیاسی خود را جامه عمل بپوشانند. چندی پیش روزنامه واشنگتن پست به نقل از ناظران مسائل ژاپن نوشت در طول ۳۰ سال گذشته هرگز چنین عداوت پنهان و کشمکشی را در روابط دو کشور ندیده بودند. هر دو دولت جدید امریکا و ژاپن اکنون پی برده‌اند که تنش‌های موجود را نمی‌توان به راحتی تلطیف کرد. گزارشگر واشنگتن پست گوشزد می‌کند که طرف امریکایی به واسطه ۵۰ سال حضور نظامی تلقی نادرستی از شریک خویش دارد. او لحن پنتاگون را تحکم آمیز می خواند یعنی ادبیاتی که نسل جدید ژاپن بسیار نسبت به آن حساسیت دارد. گیتس در ژاپن حرف آخر را زد و گفت هر گونه تغییری در برنامه پایگاه‌ها کل قرار داد امنیتی را تحت تأثیر قرار خواهد داد. وزیر دفاع امریکا تصریح کرد که وی انتظار دارد پایگاه دریایی امریکا در جزیره اوکیناوای ژاپن به رغم فشارهای سیاسی از سوی رهبران جدید این کشور برای تعطیلی آن، همچنان به فعالیت خود ادامه بدهد. سفر گیتس چندان برای کاخ سفید امیدوارکننده نبود این در حالی بود که وی قرار بود برای رسیدن به یک تصمیم مشترک بر سر پایگاه‌های نظامی در سفر باراک اوباما رئیس جمهور امریکا به ژاپن (در ۱۲ و۱۳ نوامبر) به توافقات اصولی در توکیو دست یابد. سخنگوی دولت (دبیر کابینه) ژاپن هیرافومی هیرانو گفته به نظر نمی رسد توکیو در مورد درخواست خود برای از سرگیری مذاکرات قبل از سفر اوباما به توکیو کوتاه بیاید. این موضوع دورنمای طراحی شده برای این سفر اوباما را تخریب خواهد کرد و همه قراردادهای سیاسی امضا شده بین دو کشور را (برای مثال در مورد تغییر آب و هوای جهان) در هاله‌ای از ابهام فرو خواهد برد. ناظرانی که دورنمای روابط امریکا و ژاپن را زیر نظر دارند عقیده دارند وزیر دفاع ژاپن زمینه را برای سازش بر سر این موضوع ـ پایگاه‌های نظامی ـ از بین برده است. کسی تردید ندارد که دولت هاتویاما فهمیده است که این نخستین آزمون جدی دولت جدید ژاپن در عرصه سیاست خارجی است و اعتبار دولت وی با اتخاذ سیاستی مستقل تقویت می شود. روزهای آینده مذاکرات محرمانه‌ای در واشنگتن و توکیو برگزار خواهد شد اما آنچه که در انظار عموم روی می‌دهد، نشان از آن دارد مناسبات دو هم پیمان قدیمی آهنگ مثبت و ملایم گذشته را از دست داده است.