با رجوع به فرهنگ و تمدن ایرانی درمییابیم که به وجود آمدن کت و شلوارهای امروزی ریشه در فرهنگ ایرانی دارد.
امروزه بیشتر مردمان جهان، پوشاک کهن خود را بهدلیل دست و پاگیر بودن کنار گذاشتهاند و اکنون پوشاکی را بر تن میکنند که هم زیبا و هم راحت باشد. با وجود این، برخی از پوشاک کهن بهدلیل آنکه در همان روزگاران کهن دو ویژگی زیبایی و راحتی را با خود داشتهاند همچنان ماندگار شدهاند و خواهان دارند.
در این میان یکی از پوشاکهای کهن ایرانی، یعنی کت و شلوار، نه تنها تا روزگار ما برجای مانده بلکه تبدیل به پوشاکی جهانی شده است و در بیشتر همایشهای سیاسی، ورزشی، علمی و فرهنگی، پوشاک رسمی بهشمار میآید.
ایرانیان باستان، زیر بالاپوش خود، پیراهن و شلوار زیر و جوراب میپوشیدند و بالاپوشهای دراز ایرانی جای خود را به کتی داد که روی شلوار پوشیده میشد و بیگمان ایران خاستگاه کت و شلوار استاندارد امروز مردان است.
در یکی از کتابهای روت ترنویل کاکس، از پژوهشگران برجستهی تاریخ پوشاک که با عنوان «تاریخ لباس» به فارسی ترجمه شده، دو نوآوری ایرانیان در پوشاک را یادآور شده است. نخست اینکه ایرانیان باستان، زیر بالاپوش خود، پیراهن و شلوار زیر و جوراب میپوشیدند و دوم اینکه بالاپوشهای دراز ایرانی جای خود را به کتی داد که روی شلوار پوشیده میشد و بیگمان ایران خاستگاه کت و شلوار استاندارد امروز مردان است.
شواهد بسیاری نشان میدهد که شلوار از عناصر اصلی پوشاک ایرانیان بوده و در فرهنگها و تمدنهای دیگر از جمله آشوریان، بابلیان و یونانیان وجود نداشته است. در نقوش طاق بستان و بشقابهای نقرهای باقیمانده از دورهی ساسانی کتی کوتاه دیده میشود که نشانگر آن است که پادشاهان، گاهی از یک کت کوتاه با آستین بلند استفاده میکردهاند. این کت جلو باز بوده و بلندی آن تا زیر سینه میرسید و با دکمهای دایرهای شکل در جلوی سینه بسته میشد. دور سینه و یقه نیز مزین به نوارهای زیبا بوده است. علاوهبر آثار بهدست آمده، نوشتههای تاریخنگاران یونانی مانند هردوت نیز بازتابدهندهی این نوآوری ایرانی است.
یونانیها ایرانیان را بهدلیل پوشیدن شلوار به سخره میگرفتند و حتی هنگامیکه اسکندر شیفتهی پوشاک ایرانی شد از پوشیدن شلوار سر باز زد. در زمان اشکانیان شلوار و بالاپوشهای آستیندار تنپوش مرسوم در سراسر خاور نزدیک شد. نمونهای از شلوار و پیراهن این دوره را در پیکرهی فلزی یک سردار اشکانی میتوان دید که در موزهی ایران باستان نگهداری میشود.
شلوار شاید نه به شیوهی امروزی، اما همواره در فرهنگ و در دوران مختلف حکومتهای ایران وجود داشته و اغلب حتی مورد استفادهی زنان نیز قرار میگرفته است. پیش از ورود اسلام به ایران، شلوارها عموما" شلوارهای تنگ و چسبانی بودند که با چکمه و بهمنظور سوارکاری و جنگاوری مورد استفاده قرار میگرفتند.
بعد از اسلام این شلوارها تغییر شکل دادند و شبیهتر به شلوارهای کردی امروزی گشتند و بالاپوشها نیز جای خود را با قبا عوض نمودند. این نوع پوشش که در دوران قاجار نیز بسیار متداول بود پس از سفر ناصرالدین شاه به اروپا با ویژگیهای غربی درآمیخت. بهگونهای که وی قبایی در بر میکرد که بلندای آن به زانو میرسید و تا حدی شبیه به کتهای امروزی بود تا آنجا که پولاک تاریخنویس انگلیسی در مورد پوشش شاه چنین نقل میکند که: "شاه نیمه اروپایی و نیمه ایرانی لباس میپوشد."
یونانیها ایرانیان را بهدلیل پوشیدن شلوار به سخره میگرفتند و حتی هنگامیکه اسکندر شیفتهی پوشاک ایرانی شد از پوشیدن شلوار سر باز زد.
● کت و شلوارهای امروزی
پوشاک ایرانی طی سالهای اولیهی سلسلهی پهلوی، بهطور کلی شبیه به پوشاک دورهی قاجاریه بود که اختلافات میان اقوام، روستاها، مناطق و نیز طبقات اجتماعی را منعکس میساخت. در اواخر قرن نوزدهم میلادی تلاشهای شایانی جهت تغییر پوشش از سوی مقامات حکومتی صورت گرفت. مخصوصا" پس از انقلاب مشروطه که بسیاری از مردان به خارج سفر کرده بودند، پوشش اروپایی و پوشیدن کت و شلوار، پاپیون و کراوات را به شیوه و سبک و سیاق امروزی پذیرا شدند.
حالا پس از گذشت سالیان کت و شلوار وارد عرصهی رقابت مد پوشاک گشته و سالیانه صدها کت و شلوار با رنگهای متنوع و خاص سلیقههای مختلف در دنیا به عرصهی تولید میرسد. برندهای بزرگ و جهانی در ارائهی طرحها و مدلهای جدید از یکدیگر پیشی میگیرند و بازیگران و خوانندههای مشهور را برای تبلیغات و عرضهی محصول خود بهیاری میطلبند. در ایران نیز هر چند بازار رقابت و تولیدات کت و شلوار به اندازهی کشورهای غربی رایج نیست، با این حال در سالهای اخیر شاهد ظهور برندهای شناختهشده و ایرانی بسیاری چون وستا، چامهپوشان، هاکوپیان، ایکات، مهدی و ایران پوشاک هستیم. این برندها عموما" از کیفیت مطلوبی برخوردارند و براساس خواست و سلیقهی مردان ایرانی به بازار عرضه میگردند.
● مردان ایرانی، کت و شلوار مد جهانی
آزاده یاسمننبیزاده، طراح پارچه و لباس، در مورد ظهور کت و شلوار به شیوهی امروزی در ایران میگوید: "به روایتی کت و شلوار به شیوهی امروزی از دورهی صفوی رواج یافته است. نظریهای وجود دارد مبنی بر اینکه نقاشیهای رضا عباسی در آن دوران این مطلب را عیان میکنند که سبک پوشش مردان، به نوعی پوشش غربی ایرانی شده است. با این حال آن چه مسلم است کت و شلوار با سبک و سیاق غربی از دورهی رضاخان و بهدلیل علاقهای که وی به تجددگرایی داشت وارد ایران شد. متأسفانه باید اذعان داشت با آنکه بهوجود آمدن کت و شلوارهای امروزی ریشه در فرهنگ غنی ایران دارد، ما هیچ رد پایی از ریشهی ایرانی لباس مردانه در آن نمییابیم. در صورتی که ما میتوانیم با بازگشت به ریشههای فرهنگی و تمدن ایرانی روح جهانی را در لباس مردانه زنده کنیم و در عوض آنکه پذیرای طرحهای کشورهای دیگر باشیم، تبدیل به تولیدکنندهی طرحهای اصیل و متفاوت گردیم و برای رسیدن به این امر، نیاز به فرهنگسازی داریم. باید فرهنگسازی جمعی و عمومی صورت بپذیرد تا طعم و سلیقه ایرانیها تغییر یابد."
● ورود کت و شلوار به اروپا
لیلی کاشانی طراح پارچه و لباس نیز ضمن تأیید سخنان خانم نبیزاده میگوید: "مسلم است که خاستگاه اولیهی کت و شلوار در ایران قرار دارد. زیرا نخستین ابزار ریسندگی نیز در نزدیکی بهشهر در غار کمربند پیدا شده است که مربوط به هفت هزار سال پیش از میلاد مسیح در تپهی سیلک است، همچنین آینهای پیدا شده است که رشتههایی از کتاب روی آن دیده میشود. از سوی دیگر در کهنترین بخش شوش، سوزنی سوراخدار یافت شده است و این مطلب و شواهد نشانگر این موضوع است که اساسا" بافندگی و ریسندگی برای اولین بار در ایران، به تجربهی مردمان اولیه رسیده و پس از آن برای اولین بار ایرانیان از شلوار و بالاپوشهایی که به مرور زمان به کتهای امروز بدل شده، استفاده مینمودند. اما اگر بخواهیم در مورد خاستگاه اولیه و اصلی کت و شلوار در اروپا آن هم نزدیک به شکل امروزی آن صحبت کنیم، باید گفت که کت و شلوار از قرن نوزدهم میلادی در اروپا مورد توجه همگان واقع شد. اولین کت و شلوار را مربوط به کشور آلمان میدانند و طبق اطلاعات بهدست آمده از ظاهر آن کت چهارخانه و شلوار کوتاه تا بالای قوزک پا بود و اسم این نوع کت و شلوار به «زیزو» مشهور بوده است.
وقت دقیقا" آن چیزی است که در دنیای امروز ما همواره به آن نیازمندیم. در نتیجه میتوان به این نقطه رسید که استفاده از کت و شلوار رو به کاهش است.
مسلم است که طبیعی بدانیم این نوع خاص از پوشاک ابتدا در بین اروپاییان رونق یافته و این به جهت آن است که کت و شلوارها غالبا دارای آستری بودهاند و به نوعی پوشاک فصل سرما به حساب میآمدهاند. با این همه به عقیدهی من استفاده از کت و شلوار وابسته به فرهنگ و مد کشوری است که فرد در آن زندگی میکند.
ما شاهد این امر در بسیاری از نقاط کشور خود بودهایم، بهعنوان مثال در بیشتر مناطق کردستان، مردان در روز ازدواجشان لباس محلی خود را به جای کت و شلوار به تن میکنند و در کشورهایی همچون ایالات متحدهی آمریکا استفاده از کت و شلوار در مکانها و موقعیتهای رسمی به اندازهی کشورهای اروپایی مهم نیست و البته این مسئله که هنوز ۵۰ درصد مردان دنیا برای اسم ازدواج خود سراغ کت و شلوار میروند، امری بدیهی است. اما اینطور احساس میشود که استفاده از این نوع لباس به مرور زمان کاهش مییابد و میتوان دلایل بسیاری برای این سیر نزولی یافت از جمله آنکه کت و شلوار یک لباس کاملا" رسمی و لباس راحتی نیست و بهعنوان مثال کسی که با کامپیوتر کار میکند نمیتواند تمام طول روز با کت و شلوار پشت میز خود به راحتی کار کند و از طرفی این نوع لباس مدام نیاز به اتو کشیدن و مرتب بودن دارد و تمام این مسائل نیاز به وقت دارد و وقت دقیقا" آن چیزی است که در دنیای امروز ما همواره به آن نیازمندیم. در نتیجه میتوان به این نقطه رسید که استفاده از کت و شلوار رو به کاهش است.
لیلی کاشانی در مورد رنگهای مد کت و شلوار در فصلهای مختلف میگوید: "به علت اینکه بینهایت برند در دنیا هست نمیشود گفت رنگ سال آبی است یا قهوهای و هر برندی رنگ خاص خودش را دارد. بیشتر جریان رنگ در کشورهای آسیایی باب میشود و آن هم به این علت است که برندهای مشهور کشورهای اروپایی و آمریکایی نیاز به بازاری دارند برای فروش ته ماندهی محصولات خود و خوب چه جایی برای آب کردن این ته مانده بهتر از آسیاست."
به اعتقاد کارشناسان طراحان لباس، شواهد بسیاری از اثرپذیری مردمان فرهنگهای دیگر از پوشاک ایرانی در دست است. برای مثال، چینیها در دورهی «تانگ» پوشاک ایرانی را پسندیدند و عربها نیز پس از ورود به ایران به پوشیدن شلوار رویآوردند و آن را سروال نامیدند.
به همین دلیل کت و شلوار ایرانی در فرهنگهای دیگر پذیرفته شد و همچنان تا روزگار کنونی خواهان پیدا کرد که هم زیباست و هم دست و پاگیر نیست چرا که از همان آغاز بهصورت پوشاک مناسب کار طراحی شد.
