بازخوانی حال و آینده در آینه تاریخ

مجموعه تلویزیونی «مختارنامه» در حالی دوباره از تلویزیون به نمایش درآمد که پخش مجدد آن نیز همچون سری قبلی با استقبال غیرمنتظره ای مواجه شد. گرچه پیش از این نیز سریال ها و برنامه هایی سترگ و عظیم به عنوان آثاری ماندگار در تاریخ سیما ثبت شده است، اما در این میان «مختارنامه» با وجود ابتلا به برخی ضعف ها، یک پدیده خاص محسوب می شود. ترسیم محبوب ترین روایت تاریخ، یعنی واقعه عاشورا- با زمینه ها، حواشی و عواقب آن- به وسیله تمهیدات مجذوب کننده نظیر جلوه های ویژه، اکشن، فضاسازی چشم نواز، فراز و نشیب های داستانی و... از جمله عوامل شاخص شدن این مجموعه شد. به ویژه اینکه روایت مختار ثقفی هر قسمت برای دقایقی مخاطب را به سفر کربلا می برد و این مهم ترین ارمغان این سریال به بینندگانش بوده و هست. اما قدر و ارزش این سریال تنها به ویژگی های ساختاری و هنری آن محدود نمی شود. آنچه اهمیت مجموعه «مختارنامه» را بالا برد، شباهت زیاد ماجراها و کشمکش های درون آن با واقعیت های سیاسی و اجتماعی دوره و زمانه کنونی است. به طوری که گاه فراموش می کردیم روایت «مختارنامه» به دوره ای دور از ما و حدود هزار و ۴۰۰سال پیش برمی گردد و دچار این پندار می شدیم که این روایت، شرح حال ماست. البته بخشی از این موفقیت هم به پتانسیل بی نظیر و ذاتی تاریخ اسلام برمی گردد. چه اینکه تاریخ صدر اسلام و مناسبات و حوادث به وقوع پیوسته در آن همواره زنده و کاربردی است. مثل ماجرای عاشورا که به نماد ابدی رویارویی خیر و شر تبدیل شده است. اما نکته اینجاست که «مختارنامه» از این ظرفیت نهایت استفاده را برده و این بخش از تاریخ را به گونه ای ترجمه و بازنمایی کرده که هر قسمت آن مانند آینه ای شده که زمان و زمانه خویش در آن پیداست. این مهم زمانی پررنگ تر جلوه می یابد که بدانیم، زمان نگارش فیلمنامه ساخت این سریال به بیش از ۱۰سال قبل برمی گردد. اما داستان و شخصیت پردازی در آن به گونه ای رخ داده که گویی میرباقری و یارانش «مختارنامه» را با توجه به اتفاقات و مسائل سه چهار سال اخیر ساخته اند. مصادیق بسیار فراوانی از شباهت های این روایات با وقایع دوران ما قابل شمارش است. فقط کافی است به نحوه حیله گری ها و ترفندهای دشمنان ائمه اطهار(ع) در این سریال توجه کنیم تا به شباهت و قرابت آن روش ها با آنچه برخی جریان های سیاسی داخلی و خارجی امروز به آن مرتکب می شوند پی ببریم. به عنوان نمونه، در قسمت های آغازین و میانی سریال دیدیم که شروران «مختارنامه» چگونه از طریق تبلیغات کاذب به رعب آفرینی و قدرت نمایی پوشالی پرداخته و از این طریق سعی در استثمار و تسلیم نمودن ضعفا را داشتند. درست مانند رفتارهای امروز دولت های غربی که به خصوص از طریق رسانه های خود این گونه جلوه می دهند که دارای قدرتی بی انتها هستند و هیچ کس را یارای ایستادگی در مقابل آنها نیست. و یا در قسمت های اخیر دیدیم که سهم خواهی و قدرت طلبی چگونه باعث فتنه آفرینی برخی شد. همچنان که مستی قدرت سبب تبدیل شدن برخی نیروهای خودی به ابزاری در دست اغیار می شود. شباهت عجیبی بین تبلیغات منفی مخالفان امام حسین(ع) و قیام مختار با سخن پراکنی های امروز رسانه های بیگانه علیه انقلاب اسلامی وجود دارد که در بخش های مختلف سریال به آن اشاره شده است. «مختارنامه» نشان داد، نمایش تاریخ اسلام در سینما و تلویزیون نه تنها دارای ارزش های فرهنگی و دینی است، بلکه دارای جذابیت های خارق العاده و حیرت انگیزی هم هست. این سریال با همه ضعف ها و قوت هایش نشانه ای است برای مدیران و برنامه سازان سیما مبنی براینکه کشاندن مخاطب پای رسانه ملی تنها از طریق طنز و برنامه های سرگرم کننده بی محتوا امکان پذیر نیست. می توان از تاریخ و حماسه و دین و سیاست، فیلم و برنامه تولید کرد و در عین حال تماشاگر عام را نیز مجذوب کرد. سیما باید به گونه ای برنامه ریزی کند که آنتن تلویزیون هیچ گاه از سریال هایی چون «مختارنامه» خالی نباشد. به ویژه اینکه ماجراهایی نظیر مختار در تاریخ ما فراوان است. حوادثی که هم قابلیت روایی و دراماتیک بالایی دارند و هم برای شرایط امروزین جامعه ما تأویل پذیر و حامل پیام ها و مفاهیم راهنما هستند. هرچند هزینه و زمان تولید چنین مجموعه ای بسیار گران تمام می شود. اما می توان طوری کار کرد که سریال هایی در ابعاد کوچک تر و سبک تر، اما دارای شاخصه های محتوایی و پر جاذبه تر به تعداد زیادی ساخته و به نمایش درآیند.