در بسیاری از اوقات در زندگی بعد از انجام بعضی کارها ، پشیمان می شویم . خوشبختانه در اکثر موارد راه برگشت و اصلاح وجود دارد و می توانیم کمبود ها و کاستی ها را جبران کنیم .اما این نکته را باید همیشه در خاطر داشته باشیم که این قانون ، همیشگی وثابت نیست .
یکی از مواردی که این قانون را نقض می کند ، عالم قیامت است ، به طوری که درقیامت، هیچ راه بازگشت واصلاحی وجود ندارد ؛ به عبارتی هرآنچه در این دنیا انجام دهیم ، بازتابش را در قیامت خواهیم دید و هیچ تغییر و بازگشتی برای اعمال وجود نخواهد داشت .
● سیمای سورهی سجده
سوره سجده ، سی آیه دارد و در مکّه نازل شده است .
این سوره یکی از ۲۹ سورهای است که با حروف مقطّعه آغاز و پس از آن از قرآن تجلیل شده است .
این سوره یکی از چهار سورهای است که در آن آیه سجدهی واجب آمده است که به وقت خواندن یا شنیدن آن ، سجده کردن واجب است.
جایگاه هایی در قرآن که سجده واجب می شود :
در مجموع قرآن مجید در پانزده محل ، آیه سجده آمده است ، بعضی می گویند سجده در همه آنها مستحبّ است ولی بعضی سجده را در همه آنها واجب میدانند . به عقیده شیعه در چهار محل از آنها سجده واجب و در بقیه مستحبّ میباشد و آن چهار آیه عبارتند از : آیه پانزدهم از سوره سجده ، آیه سی هفتم از سوره فصلّت ، آیه شصت دوم از سوره و النجم ، آیه نوزدهم از سوره علق .
طبق حدیثی که در مجمع البیان آمده ، رسول اکرم (صلی اللَّه علیه و آله) هر شب قبل از خواب این سوره را با سورهی مُلک تلاوت میفرمودند .
● محتوای سوره سجده
همانند دیگر سورههای مکّی، در این سوره نیز مباحث گستردهای در مورد مبدأ و معاد و سرانجام کافران آمده است تا موجب تقویت ایمان مؤمنان و پایداری آنان در برابر فشار دشمنان گردد.
در آیه ۱۵، از رکوع و سجده به هنگام شب که مردم در خواب هستند ، به عنوان ویژگی مؤمنان راستین یاد شده و قرائت این آیه نیز سجده واجب دارد .
در حدیثی از امام جعفر بن محمد الصادق (علیهم السلام) چنین نقل شده : « هر کس سوره سجده را درهر شب جمعه بخواند، خداوند نامه اعمال او را به دست راستش میدهد، و گذشته او را میبخشد، و از دوستان محمد (صلی اللَّه علیه و آله) و اهل بیتش خواهد بود» فضیلت تلاوت سوره سجده
در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام (صلی اللَّه علیه و آله) چنین آمده است : « من قرأ الم تنزیل و تَبارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ، فکانما احیا لیلة القدر : کسی که سوره " الم تنزیل" و " تبارک" را بخواند مانند آن است که شب قدر را احیا گرفته باشد .» (مجمع البیان ، جلد هشتم ، صفحه ۳۲۴)
در حدیث دیگری از امام جعفر بن محمد الصادق (علیهم السلام) چنین نقل شده : « من قرأ سوره السجدة فی کل لیلة جمعه اعطاه اللَّه کتابه بیمینه ، و لم یحاسبه بما کان منه ، و کان من رفقاء محمد (صلی اللَّه علیه و آله) و أهل بیته : هر کس سوره سجده را درهر شب جمعه بخواند ، خداوند نامه اعمال او را به دست راستش میدهد ، و گذشته او را میبخشد ، و از دوستان محمد (صلی اللَّه علیه و آله) و اهل بیتش خواهد بود.» (" مجمع البیان" ، جلد ۸ ، صفحه ۳۲۵)
از آنجا که در این سوره بحثهای گستردهای از مبدء و معاد و مجازاتهای مجرمان در روز رستاخیز و درسهای هشدار دهندهای مربوط به مؤمنان و کافران آمده است ، بدون شک تلاوت آن ، (ولی تلاوتی که سرچشمه اندیشه ، و اندیشهای که مبدء تصمیمگیری و حرکت بوده باشد) میتواند آن چنان انسان را بسازد که مشمول این همه فضیلت و افتخار گردد و اثر بیدار کنندهاش همچون احیاء شب قدر و نتیجهاش قرار گرفتن در صف اصحاب الیمین ، و رسیدن به افتخار دوستی پیامبر و آلش گردد .
● مأمور قبض روح
« قُلْ یَتَوَفَّاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ ثُمَّ إِلی رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ ؛ بگو: فرشتهی مرگ که بر شما گمارده شده، جانتان را میگیرد، سپس به سوی پرودگارتان برگردانده میشوید .» (سجده ۱۱)
کلمهی « توفی » به معنای باز پس گرفتن کامل چیزی است . با توجّه به اینکه بدن مرده پس از مرگ در جای خود باقی میماند ، پس مراد از گرفتن به طور کامل ، گرفتن روح است که حقیقت انسان است که اگر رفت ، انسان به طور کامل رفته است .
قرآن دربارهی شیوهی قبض روح ، سه تعبیر دارد :
الف) در یک جا میفرماید : فرشتگان ، جان و روح آدمی را میگیرند : «تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ» (نحل، ۲۸)
ب) در آیهی مورد بحث ، مأمور قبض روح را فرشتهای به نام ملک الموت معرّفی کرده است.
ج) در آیهی ۴۲ سوره زمر این کار را به خداوند نسبت میدهد : «اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ»
در جمع این سه آیه شاید بتوان گفت : فرشتگان ، روح را میگیرند و آن را به ملک الموت تحویل میدهند و او به خدای متعال تحویل میدهد . چنان که امام صادق (علیه السلام) در پاسخ این سؤال که در اطراف جهان افراد زیادی در آنِ واحد میمیرند ، چگونه ملک الموت در یکلحظه در همه جا حضور دارد ؟
فرمودند : او یارانی از فرشتگان دارد که روح مردم را از اطراف میگیرند ، سپس ملک الموت ارواح را از فرشتگان تحویل میگیرد . (تفسیر نور الثقلین)
شاید هم درجات مردم سبب تفاوت قبض روح آنان میشود به این معنا که مردم عادی را فرشتگان ، مردم با تقوا را ملک الموت و اولیای خدا را خداوند قبض روح میکند .
« قُلْ یَتَوَفَّاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ ثُمَّ إِلی رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ ؛ بگو: فرشتهی مرگ که بر شما گمارده شده، جانتان را میگیرد، سپس به سوی پرودگارتان برگردانده میشوید» برداشت هایی از آیه :
۱) شبهات را بدون پاسخ نگذارید :«قالُوا ... قُلْ»
۲) حقیقت انسان روح اوست ، همین که روح قبض شد گویا انسان قبض شده است : «یَتَوَفَّاکُمْ»
۳) فرشتگان از انجام مأموریّت ، شانه خالی نمیکنند : «مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ»
۴) کار فرشتگان ، طبق مأموریّتی است که به آنان واگذار شده است : «وُکِّلَ بِکُمْ»
۵) مرگ انسان و دفن او ، گامی برای زنده شدن اوست ، همان گونه که دفن بذر گامی برای سبز شدن می باشد : «ثُمَّ إِلی رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ»
۶) همان خدایی که جانها را میگیرد ، روزی با یک اراده ، همه انسانها را به سوی خود «تُرْجَعُونَ»
● چه صحنهی دلخراشی!!
« وَ لَوْ تَری إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناکِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنا أَبْصَرْنا وَ سَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ ؛ و (چه صحنهی دلخراشی است) اگر ببینی مجرمان را هنگامی که نزد پروردگارشان سرهای خود را به زیر افکنده (میگویند:) پروردگارا! دیدیم و شنیدیم (آنچه را وعده کرده بودی) ، پس ما را (به دنیا) بازگردان تا کار نیکو انجام دهیم، همانا ما به یقین رسیدیم .» (سجده ۱۲)
گرچه در این آیه، مجرمان تقاضای بازگشت به دنیا و انجام عمل صالح دارند ، امّا چنان که در آیه ۲۸ سورهی انعام میخوانیم : آنها اگر به دنیا نیز برگردند باز تخلّف خواهند کرد : « وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ »
و (چه صحنهی دلخراشی است) اگر ببینی مجرمان را هنگامی که نزد پروردگارشان سرهای خود را به زیر افکنده (میگویند:) پروردگارا! دیدیم و شنیدیم (آنچه را وعده کرده بودی) ، پس ما را (به دنیا) بازگردان تا کار نیکو انجام دهیم، همانا ما به یقین رسیدیمپیامهای آیه :
۱) سرکشی امروزِ مجرمان، سرافکندگی فردای قیامت را در پیش دارد، و این مایهی تسلّی پیامبر و مؤمنان است : «وَ لَوْ تَری»
۲) قیامت ، روز سرافکندگی و شرمندگی مجرمان است : «الْمُجْرِمُونَ ناکِسُوا رُؤُسِهِمْ»
۳) روز قیامت، روز اقرار است : «رَبَّنا أَبْصَرْنا وَ سَمِعْنا»
۴) روز قیامت ، روز کشف حقایق و باز شدن چشمها و گوشها است . (کسانی که چشم و گوش خود را بر دیدن و شنیدن حقّ بسته بودند ، در آن روز میگویند: «أَبْصَرْنا وَ سَمِعْنا»
۵) آنچه در قیامت سبب نجات است ، تنها عمل صالح است که جای انجام آن تنها در دنیا می باشد : «فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً»
۶) دلیل جرم و گناه ، باور نداشتن قیامت است : (آن جا میگویند: «إِنَّا مُوقِنُونَ» ولی چه سود؟)
● نتیجه گیری
بنا بر آیات قرآن کریم ، روح آدمی دارای اصالت و استقلال بوده و باقی است و در قیامت همین روح با ملحق شدن دوباره به جسم ، برانگیخته خواهد شد .
پس کاری انجام ندهیم که در روز قیامت سرافکنده بوده و از فرط پشیمانیاز انجام بعضی از کارها ، سرهایمان را به زیر انداخته و خجالت زده باشیم .
