بازگشت به همان جراحت قدیمی مجموعه‌ های مناسبتی

در تلویزیون ایران، غیر از فیلم‌های تلویزیونی که به مناسبت ساخته می‌شوند و بیش از نود درصدشان تک قسمته [و نود دقیقه‌ای یا با زمانی کمتر از آنند] و بقیه، حداکثر سه قسمته‌اند [و با زمانی سرجمع کمتر از صد و بیست دقیقه] چهار نوع مجموعه مناسبتی مهم داریم: مجموعه‌های ماه مبارک رمضان، مجموعه‌های ایام سوگواری ماه محرم [که گاه ممکن است مجموعه‌ای تا فرارسیدن اربعین حسینی هم ادامه یابد] دهه فجر [که اغلب مجموعه‌هایش در محدوده همین ۱۰ روز تعریف نمی‌شوند اما در محدوده‌ای هم تعریف نمی‌شوند که مشمول زمان تقویمی یک ماهه باشند] و ایام رحلت بنیانگذار جمهوری اسلامی و واقعه پانزده خرداد [که محدود به همین دو روز نمی‌‌ماند در چشم‌انداز برنامه‌سازان سیما و اغلب، مشمول زمانی ۱۰ روزه و بیش از آن می‌شود]. در میان مناسبت‌های یاد شده، دو مناسبت ماه مبارک رمضان و دهه فجر، از این امکان برخوردارند که در آنها، هم کمدی ساخته شود هم ملودرام و اغلب، با ترکیبی معادل یک به چهار یا یک به پنج، ملودرام، حجم بیشتری از این برنامه‌سازی را به خود اختصاص می‌دهد شاید به این دلیل که ملودرام، میان بخش اعظم مخاطبان تلویزیون ایران، محبوبیت بیشتری دارد. «جراحت» ساخته محمدمهدی عسگرپور هم یکی از همین ملودرام هاست که طبیعتاً باید قصه‌اش را در محدوده زمانی این مناسبت یعنی یک ماه و گاه یکی، دو روز بیشتر یا کمتر تعریف کند و متأسفانه درگیر دو مشکل قدیمی مجموعه‌های مناسبتی هم هست که هر دو پیش از کلیدخوردن هر مجموعه مناسبتی دیگری پیش رویند و بسته به چاره‌اندیشی یک گروه سازنده یا فارغ بودن گروهی دیگر از چنین روندی، می‌توانند سد راه موفقیت یک اثر، نباشند یا باشند. آن دو مشکل، یکی‌شان برمی‌گردد به زمان کمی که گروه سازنده برای تولید اثر دارند و می‌تواند بر همه عوامل دیگر تأثیرگذار باشد از لحاظ کاهش نتیجه‌ کیفی کار [که عموماً با واژه «شتاب‌زدگی» مشخص می‌شود] و دومی برمی‌گردد به تناسب قصه انتخابی با زمان یک ماهه نمایشش که بالقوه آنقدر قدرت توسعه داشته باشد تا اثر را دچار سردرگمی یا ملال نکند. در مجموعه «جراحت» ما به عنوان مخاطبان آن، با هر دو مشکل مواجهیم یعنی «شتاب‌زدگی» در ساخت، شامل همه چیز شده، از بازی‌ها گرفته تا کارگردانی، از اضافات زمانی نماها در تدوین گرفته تا شکل بخشی نهایی فیلمنامه؛ و قصه هم، نه تازگی دارد نه تناسب با زمان پخش یک ماهه و دائم کم می‌آورد و فیلمنامه‌نویس مجبور است مسیرش را تغییر دهد در نتیجه خودش را، قصه را، مخاطب را، بازیگرانی که نقش‌ها را ایفا می‌کنند و در نهایت کارگردان را دچار سردرگمی می‌کند. سعید نعمت‌الله، فیلمنامه‌نویس خوبی است اما فیلمنامه نویس آثار مناسبتی نیست. یعنی قادر نیست زمان کوتاه پروژه را با ساز و کار قصه وفق دهد و حداکثر کاری که از او برمی‌آید در این میان، وارد کردن دیالوگ‌های ضربه‌دار و شنیدنی، وسط قصه‌ای بی‌رمق است. دیالوگ‌هایی که در فیلمنامه‌هایی مثل «رستگاران» یا «زیرهشت» به دلیل قدرت پیش برندگی‌شان در قصه و نقش کاربردی وسیع‌شان در توسعه آن، کاملاً در ذهن مخاطب ته‌نشین می‌شوند اما در «جراحت» خیلی سریع از ذهن می‌گریزند. ببینید! متأسفانه پس از سال‌ها، تلویزیون ایران دوباره برگشته به همان روزهایی که مجموعه‌های مناسبتی توسط فیلمنامه‌نویسان و کارگردانانی شکل می‌گرفت که قدرت انطباق ذهن، خلاقیت و وقت‌شان را با زمان پروژه نداشتند و نتیجه کار هم، اغلب ناامیدکننده تلقی می‌شد. اصلاً بحث بر سر این نیست که عسگرپور، نعمت‌الله، تارخ، عمرانی یا فقیه نصیری، کارشان را بلد هستند یا نیستند، همه حرفه‌ای هستند اما دو نفر اول این فهرست، با همین مجموعه به مخاطب اعلام می‌کنند که حرفه‌ای حوزه «مناسبت سازی» نیستند که در یک دهه اخیر، اصولاً به یک ژانر بومی بدل شده. به گمان من حتی مشکل نعمت‌الله بیش از کارگردان است چون کارگردان با یک نقشه راه مخدوش که هر دم مسیرش عوض می‌شود و تکلیف مخاطب نه با «وضعیت» روشن است نه با «شخصیت» و مرز میان «وضعیت اولیه» با «وضعیت ثانویه» در تخریب مداوم است، چه باید بکند؟ بازیگران چطور باید خودشان را منطبق بکنند با این متن؟ نتیجه این می‌شود که همه شان به جای بازی کردن، فقط حضور دارند و در قصه‌ای که «بلاتکلیفی»، دلمشغولی اصلی آدم‌های قصه است، بلاتکلیفی بازیگران در «باز طراحی» نقش‌شان برای تعمیق آن به بازگشت همان جراحت قدیمی مجموعه‌های مناسبتی منجر می‌شود. ● واقع‌گریزی قصه‌ای خانوادگی در «جراحت» با سه خانواده‌ اصلی، یک خانواده زیرمجموعه و یک خانواده در حال تشکیل مواجهیم. این سه خانواده، به رغم بستگی‌های نسبی و سببی، دائم در حال جدال‌های مشخص یا نامشخص، با دلیل یا بی‌دلیل‌اند و زیرمجموعه‌ها هم، این جدال‌ها را جذب و دوباره منعکس می‌کنند. قصه اصلی در واقع این است: یک برادر، دخترش را به عقد شرعی پسر آن یکی برادر درآورده و چهار سال هم از عقدشان گذشته اما آنها عقد شرعی‌شان را با برگزاری مراسم و ورود نامشان به اسناد قانونی، عرفی نکرده‌اند و وقتی هم که تصمیم می‌گیرند آن را عرفی کنند، حین انجام آزمایش‌های مقدماتی پزشکی مشخص می‌شود که دارند صاحب فرزند می‌شوند و بعد هم مشخص می‌شود که چون دخترعمو و پسرعمویند دچار مشکلات ژنتیکی‌اند. ● فیلمنامه‌نویسی که زمان کم داشت سعید نعمت‌الله فیلمنامه‌نویس خوبی است لااقل به روایت دو فیلمنامه «رستگاران» و «زیر هشت»؛ ملودرام را خوب می‌شناسد و قدرت ترکیب آن با «تریلر» را هم در حد قابل قبول و گاه قابل تحسینی داراست اما فیلمنامه‌ای که برای «جراحت» نوشته چندان شباهتی به آثار پیشین‌اش ندارد مگر در قدرت برخی دیالوگ‌ها که یادآور اوج‌گیری او در مجموعه‌های پیشین است و البته این بار فاقد قدرت پیش‌برندگی قصه و سهیم شدن در روند توسعه آنند. نقاط عطف این فیلمنامه، دائم در حال تغییر است و این تغییر دائمی البته ارتباطی با شیوه مجموعه‌های پیشنهاد دهنده‌ای مثل «فرار از زندان» یا «۲۴» ندارد که نقاط عطف‌شان را به شکل شبکه‌ای با هدفی مشخص و روشن طراحی می‌کنند. ● بازیگری ششدانگ در میانسالی خود «امین تارخ» تنها، اولین ستاره‌ تلویزیونی پس از پیروزی انقلاب نیست، بلکه اولین ستاره‌ نوظهور سینمای پس از انقلاب هم هست. این ستاره بودن البته به پرکاری‌اش در دهه شصت نینجامید. شاید یک دلیل‌اش این بود که او سختگیرانه در پی مکانی برتر از آن بود که با بازی در مجموعه «سربداران» کسب کرده بود و چون از صحنه تئاتر آمده بود و در این هنر هم، دارای جایگاهی ویژه بود، مثل اغلب بازیگران خوب و گاه درخشان این هنر، تمایلی به بازی در آثاری «باری به هر جهت» نداشت. نتیجه این شد که او نه از ازدیاد درآمد، حاصل از «پرفیلمی سالیانه» در دهه شصت بهره برد و نه هنگامی که آثار با کیفیت سینمای ایران بیشتر شدند، دیگر از جوانی‌اش اثری مانده بود تا تهیه‌کنندگان جوانگرا به سراغش بروند.