سرشماریها، منبع اصلی اطلاعات جمعیتی هر کشور بشمار می آیند. بی تردید آمارهای دقیق و درست و به موقع جمعیتی و تجزیه و تحلیل آن توسط کارشناسان نقش بسیار اساسی در برنامه ریزی کشورها ایفا می کند. تاریخ تهیه آمار در جهان به آمار جمعیتی برمی گردد. شواهد تاریخی نشان می دهد که اولین سرشماری جمعیتی حدود ۵۷۰۰ سال پیش در بابل صورت می گرفت. در چین و مصر هم در حدود ۳۰۰۰ سال و ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد سرشماریهایی صورت گرفته است.
در گذشته دور در بیشتر کشورها و همچنین ایران سرشماری نفوس برای اخذ باج و خراج توسط دولتها و حکمرانان بعمل می آمده است و اولین سرشماری نفوس در ایران به زمان انوشیروان نسبت داده می شود. در ایران اولین سرشماری به روش نوین و با توصیه سازمانهای بین المللی، در سال ۱۳۳۵ شمسی صورت گرفت. تا قبل از آن، تفکر علمی مربوط به آمار جمعیت، مربوط به دوره اصلاحات امیرکبیر می باشد، در حال حاضر تنها سازمان مسئول سرشماری و آمار در کشور، مرکز آمار ایران می باشد. از سال ۱۳۳۵ هر ۱۰ سال یکبار سرشماری نفوس به اجرا درمی آید و تاکنون شش سرشماری عمومی از سال ۵۱۳۳- ۵۱۳۸ در سراسر کشور به اجرا درآمده است. تغییرات جمعیتی طی
۳ دهه و برآورد آینده جمعیتی ایران، ضرورت بحث تأمین نیازهای مرتبط به آموزش عالی، ایجاد اشتغال، ازدواج و مسائل جوانان مطرح می شود، علاوه بر چالشهای مرتبط به تغییرات ساختار سنی جمعیت کشور طی سالهای آتی با چالشهای دیگری در ارتباط با مهاجرت و توزیع مکانی جمعیت، نیروی انسانی و اشتغال، باروری، تحولات خانواده و بالاخره تأثیر تحولات جمعیتی بر روابط اجتماعی و فرهنگی مواجه می شویم به عنوان مثال، جمعیت سالخورده کشور در عرض سالهای ۱۳۸۵- ۱۴۰۴ (۲۰ سال) نزدیک به ۳برابر خواهد شد و پدیده سالمندی استقرار می یابد لذا سیاستهای مرتبط با این گروه سنی را می طلبد.
وضعیت موجود روندهای جمعیتی در ایران
● ساختار جنسی و سنی جمعیت ایران:
در حال حاضر کشور ایران در مرحله دوم فرآیند انتقال جمعیتی قرار دارد. در این مرحله، نرخ باروری کاهش یافته ولی افزایش حجم جمعیت سالمند شروع نشده است و سهم جمعیت فعال، نسبت به جمعیت وابسته جوان و سالمند بیشتر است. نسبت جنسی جمعیت کشور در سرشماری، ۱۳۸۵ نشانگر آن است که تعداد مردان به ازای هر یک صد نفر جمعیت زن برابر ۵۸/۱۰۳ می باشد که این میزان در سرشماری ۱۳۷۵ برابر ۱۰۳ و در سرشماری ۱۳۶۵ برابر ۱۰۴ بوده است. لازم به ذکر است نسبت جنسی از یک گروه سنی به گروه سنی دیگر، دارای تغییرات می باشد.
حجم جمعیت در گروههای سنی نشانگر آن است که جمعیت واقع در سنین ۰-۱۴ سال از ۴۷/۲۲ میلیون نفر در سال ۱۳۶۵ به ۷/۲۳ میلیون نفر در سال ۱۳۷۵ افزایش و سپس به ۷/۱۷ میلیون نفر در سال ۱۳۸۵ کاهش یافته است. دلیل منطقی این رویداد جمعیتی، مهار رشد جمعیت و کنترل باروری می باشد. همچنین از دهه ۱۳۷۰ به بعد، ضریب جوانی جمعیت (نسبت جمعیت کمتر از ۱۵ سال به کل جمعیت) کاهش قابل ملاحظه ای داشته است. در سالهای اخیر همراه با خارج شدن انبوه متولدان دهه ۱۳۶۰، از
● گروه سنی ۰-۱۴ ساله و کاهش ضریب جوانی جمعیت، بر سهم جمعیت
۱۵-۶۴ ساله کشور افزوده شده است. به این ترتیب، جمعیت گروه سنی ۱۵-۶۴ ساله از
۴/۲۵ میلیون نفر در سال ۱۳۶۵ به ۷/۳۳ میلیون نفر در سال ۱۳۷۵ و ۲/۴۹ نفر در سال ۱۳۸۵ افزایش یافته است. از سوی دیگر، تغییرات ساختار سنی جمعیت زیر ۱۵ سال و افزایش سهم جمعیت بالقوه فعال ۱۵-۶۴ ساله موجب کاهش قابل توجه نسبت وابستگی (نسبت جمعیت ۰-۱۴ ساله و جمعیت ۶۵ سال و بیشتر به جمعیت ۱۵-۶۴ساله) شده است. آمار نشان می دهد که نسبت وابستگی طی سه سرشماری ۱۳۶۵، ۱۳۷۵، ۱۳۸۵به ترتیب ۹۴%، ۳/۷۸%، ۴/۴۳% رسیده است که کاهش قابل ملاحظه ای را نشان می دهد. باید توجه داشت که افزایش تقاضا برای کار ناشی از کاهش نسبت وابستگی، فرصتهای شغلی جدید برای افرادی که به بازار کار وارد می شوند را می طلبد و اصولاً افزایش طول عمر باعث افزایش سالهای اشتغال افراد می گردد. همچنین، نسبت کهنسالان (۶۴سال و بیشتر) به کمسالان (۰-۱۴سال) به منظور نشان دادن وضعیت جوانی و یا پیری یک جمعیت بکار میرود و هر گاه نسبت کهنسالان به کمسالان در جمعیتی کمتر از ۱۵درصد باشد، نشانگر جوانی جمعیت است و این نسبت به
۱۵-۳۰درصد نشانگر میان سالی جمعیت می باشد. در مقایسه ۳سرشماری، نسبت کهنسالان به کمسالان کشور ایران از ۷۹/۶درصد در سال ۱۳۶۵ به ۰۶/۱۱درصد در سال ۱۳۷۵ و سپس به ۷/۲۰درصد در سال ۱۳۸۵ رسیده است. این شواهد نشان از آن دارد که جمعیت ایران به مرحله میان سالی وارد شده و در آینده به سمت سالخوردگی میل دارد، لازم به ذکر است، سهم این گروه سنی (۶۴سال و بیشتر) نسبت به کل جمعیت طی سرشماریها افزایش یافته است و این افزایش بیشتر در بین مردان است تا زنان و سهم سالخوردگان از کل جمعیت در مناطق روستایی در هر ۳ سرشماری نسبت به مناطق شهری بالا بوده و در طول دوره مطالعه نیز روبه افزایش است. از دلایل قابل ذکر در این رابطه، می توان به تحدید موالید، کاهش روند رشد جمعیت، مهاجرت کاهش سهم گروه زیر ۱۴سال و بالا رفتن امید به زندگی در نتیجه بهبود نسبی وضعیت زندگی و تأمین اجتماعی اشاره نمود.
نرخ باروری کلی T.F.R در سال ۱۳۸۵ حدود ۱۵/۲ می باشد که این نرخ در سال ۱۳۷۵ حدود ۹۶/۲ فرزند بوده است. کاهش نرخ باروری کلی باعث کاهش بعد خانوار به ۸۴/۴ نفر در سال ۱۳۸۵ شده است. لازم به ذکر است که بعد خانوار در سال ۱۳۷۵ برابر۸۴/۴نفر و در سال ۱۳۶۵ برابر با ۱۰/۵ بوده است.
● هرنشینی و روستانشینی :
گرایش به شهرنشینی و تمرکز جمعیت در شهرها منجر به تغییراتی در رشد جمعیت مناطق شهری و روستایی شده است به طوریکه رشد سالانه جمعیت در مناطق شهری در فاصله سالهای ۱۳۷۵-۱۳۸۵ برابر با
۷۴/۲درصد و در مناطق روستایی ۴۴/۰- درصد بوده است. در سال ۱۳۸۵، جمعیت شهرنشین حدود ۴/۶۸% کل جمعیت بوده همچنین در سال مذکور ۵/۳۱ درصد جمعیت کشور در روستاها سکونت داشته اند. در پایان اسفندماه ۱۳۸۵ تعداد ۱۰۱۶ شهر در کشور وجود داشته است. در این سال، ایران دارای ۳۰استان، ۳۳۶شهرستان، ۸۸۹ بخش و ۲۴۰۰دهستان بوده است که اصفهان با ۹۲ شهر و استان قم با ۵شهر، به ترتیب دارای بیشترین و کمترین تعداد شهر بوده اند. این درحالی است که براساس تقسیمات کشوری در سال ۱۳۷۵ ایران دارای ۲۶ استان، ۲۶۵شهرستان، ۷۰۷ بخش ۶۷۸ شهر و ۲۲۲۷ دهستان بوده است و در این سال (۱۳۷۵) اصفهان با ۶۷ شهر و استان قم با ۳ شهر به ترتیب دارای بیشترین و کمترین تعداد شهر بوده اند. بیشترین میزان روستانشین به ترتیب مربوط به استانهای هرمزگان با ۷/۵۲درصد، کهکیلویه و بویراحمد با ۵۲درصد و خراسان شمالی با ۵۱ درصد بوده است.
● مهاجرت و توزیع جمعیت
آنچه در بحث مهاجرت بیش از همه اهمیت دارد، شناخت عوامل زمینه ساز مهاجرت ها و اقداماتی است که باید در جهت دهی آن صورت گیرد. این عوامل به اجمال عبارتند از: بالا بودن میزان رشد جمعیت و عدم هم آهنگی آن با امکانات زیستی در بعضی از مناطق کشور، ناهمگونی های اقلیمی و زمین شناختی که امکان استقرار جمعیت در بخش وسیعی از کشور را محدود کرده است و توسعه نامتوازن نواحی مختلف کشور، جاذبه های شهری و سطوح بالای درآمدی شهرنشینان در مقایسه با وضع درآمدی روستاییان، بر روند مهاجرت افزوده است. همچنین، آبادی های کوچک و اتکا آنها بر زراعت دیم که به سرعت از صرفه اقتصادی تهی شده به مهاجرت دامن می زنند. بنابراین، مهاجرت یکی از مولفه های مهم جمعیتی است که بر وزن جمعیتی مناطق اثر گذاشته و حوزه های اشتغال، ازدواج، وضعیت سنی مناطق را متاثر می نماید. براساس سرشماریها، مهاجران جابه جا شده میان استانهای کشور از سال ۱۳۷۵-۱۳۸۵ برابر ۰۴۰،۴۷۴،۴ نفر برآورد شده که بیش ترین تعداد جابه جایی مربوط به استانهای تهران و آذربایجان شرقی و کمترین تعداد مربوط به استانهای یزد و خراسان جنوبی می باشد و مهاجر پذیرترین استانهای کشور عبارتند از: تهران، یزد، قم و مهاجر فرست ترین استانها به ترتیب عبارتند از: کرمانشاه، اردبیل.
استان ایلام با ۷۸۷،۵۴۵ نفر کم جمعیت ترین استان کشور می باشد و استان تهران با ۳۶۶،۴۲۲،۱۳ نفر پرجمعیت ترین استان در کشور است در این دیدگاه شهر تهران به عنوان کلان شهر، حدود ۱۹درصد از کل جمعیت کشور را در خود جای داده است. جمعیت شهر تهران (مناطق ۲۲ گانه) برابر ۲۳۰،۷۱۱،۷ نفر می باشد که منطقه ۴ با ۲۳۸،۸۱۳ نفر پرجمعیت ترین، و منطقه ۲۲ با ۶۶۱،۱۰۵ نفر کم جمعیت ترین مناطق تهران بوده اند . همچنین، تعداد خانوارهای شهر تهران در این سال برابر با ۸۹۲،۲۶۷،۲ خانوار بوده است. شایان ذکر است که در سال ۱۳۷۵ جمعیت شهر تهران ۸۴۵،۷۵۸،۶ نفر بوده که طی ۱۰ سال اخیر، ۱۴ درصد افزایش یافته است.
● ضرورت توجه بلندمدت به بازار کار
در پی نرخهای رشد بالای جمعیت در دهه های گذشته، جامعه ایران با یک پدیده جدید جمعیتی مواجه شده است. شناخت ویژگی های این پدیده و درک الزامات و پیامدهای آن نیازمند روش و نگاه تازه ای به این موضوع است. جمعیت طی سالهای ۱۳۵۵-۱۳۸۵ بیش از دوبرابر شده و یک جمعیت ۳۶ میلیونی زیر ۲۵ سال شکل گرفته است که در پایان قرن حاضر بر همه ارکان اقتصادی و اجتماعی، بویژه بازار کار کشور اثرگذار خواهد بود، با توجه به این عرضه بالقوه نیروی کار اگر نرخ مشارکت فعلی افزایش چندانی نیابد برای آن که نرخ بیکاری نیز در سطح قابل تحملی قرار گیرد، لازم است سالانه نزدیک به یک میلیون فرصت شغلی برای یک دوره طولانی در کشور بوجود آید.
● آموزش و جمعیت
یکی از شاخصهایی که تأثیر ساختار جمعیت بر نیازهای آموزشی را نشان می دهد، نسبت جمعیت فعال بالقوه بر جمعیت مدرسه رو در سطوح ابتدایی و راهنمایی می باشد. یعنی اینکه، جمعیت فعال بالقوه باید هزینه جمعیت مدرسه رو در سطوح ابتدایی و راهنمایی را تأمین کنند. در کشورهایی که رشد جمعیت بالابوده و ساخت جمعیت جوان باشد، این نسبت کاهش می یابد و جمعیت فعال باید هزینه بیشتری بپردازد. اما، اگر ساخت جمعیت در حال سالخوردگی باشد، تأثیر ساختار جوان جمعیت بر نیازهای آموزشی کاهش می یابد. این نسبت، در کشورهای دارای ساخت جمعیتی جوان در حدود ۲ درصد است و اگر جمعیت در حال پیرشدن باشد، در حدود ۳-۴ درصد است. در ایران مقدار این نسبت زیر ۲ می باشد.
سرشماریها، منبع اصلی اطلاعات جمعیتی هر کشور به شمار می آیند. بی تردید آمارهای دقیق و درست و به موقع جمعیتی و تجزیه و تحلیل آن توسط کارشناسان نقش بسیار اساسی در برنامه ریزی کشورها ایفا می کند.
تحقیقات نشان دادن علاوه بر چالش های مرتبط با تغییرات ساختار سنی جمعیت کشور طی سال های آتی با چالش های دیگری در ارتباط با مهاجرت و توزیع مکانی جمعیت، نیروی انسانی و اشتغال، باروری، تحولات خانواده و بالاخره تاثیر تحولات جمعیتی بر روابط اجتماعی و فرهنگی مواجه می شویم.
▪ ساختار سنی و باروری
با توجه به اینکه نرخ رشد جمعیت ایران ۶/۱ درصد است. در سال ۱۴۰۴ (افق چشم انداز) جمعیت ایران برابر با ۹۴۹۲۴۳۸۰ نفر خواهد بود. نکته قابل توجه این است که با توجه به ساختار سنی جمعیت، احتمال می رود در دهه ۱۳۹۰ یعنی فاصله سال ۱۳۹۰تا ۱۳۹۵، رشد جمعیت کشور نسبت به کاهش مقاومت نشان دهد و حتی اندکی افزایش در نرخ رشد جمعیت هم قابل پیش بینی است، زیرا در حال حاضر نسبت زیادی از جمعیت کشور در سنین باروری و سنین ازدواج قرار دارند و این مسئله به نوبه خود می تواند، منجر به افزایش موالید و از آن طریق افزایش رشد جمعیت در کوتاه مدت شود. جمعیتی که در سنین باروری قرار دارند طی سالهای بعد از سال ۱۴۰۰، به گروه سنی بالاتر منتقل خواهند شد و دوباره رشد جمعیت سیر نزولی را در پیش می گیرد. بنابراین روند فزاینده پیرشدن جمعیت در ایران در درازمدت، هرم سنی ایران را از حالت قاعده پهن خارج خواهد نمود و دارای هرم سنی با قاعده باریکتری ظاهر خواهد شد، زیرا با توجه به افزایش بیش از ۲۵میلیون نفر بر جمعیت طی دوره ۱۵ساله ۱۳۵۵-۱۳۷۰ و گذر این افراد به گروه سنی بعدی هرم سنی را بصورت ناموزون درآورده و جمعیت کشور را به سمت سالخوردگی در سال ۱۴۰۴ (افق چشم انداز) و در سال ۱۴۲۵ ساختار جمعیتی کاملا سالخورده خواهیم داشت که موجبات تغییر در راس هرم سنی و متورم شدن آن در نتیجه افزایش امید به زندگی سالمندان و کاهش نرخ باروری و کم شدن نسبت جوانان در کل جمعیت است. زیرا جمعیت سالخورده در طی ۱۳۸۵-۱۴۰۴ (۲۰سال) نزدیک به ۳برابر خواهد شد و پدیده سالمندی استقرار می یابد.
▪ شهرنشینی:
پدیده شهرنشینی را در کشور می توان معلول عواملی نظیر مهاجرت به شهرها، تمرکز در شهرهای نوبنیاد و تبدیل شدن تعدادی از نقاط روستایی به شهر دانست. به هر حال با توجه به روند شهرنشینی طی سالهای گذشته نوسان زیادی مشاهده نمی شود (به غیر از دهه ۵۰-۶۰) وانتظار می رود روند شهرنشینی حرکتی آهسته در آینده داشته باشد.
▪ وضعیت آینده بخش جمعیت و بازار کار کشور ایران:
در افق چشم انداز، سال ۱۴۰۴ عرضه جدید نیروی کار سالانه در حدود ۱۰۱۳۰۰۰ نفر خواهد بود ولی خالص ایجاد اشتغال سالانه ۸۲۲۰۰۰ نفر می باشد که اختلاف در حدود ۱۹۱۰۰۰ نفر دیده می شود که جهت توازن بین عرضه و تقاضای در بازار کار و نیروی انسانی، سیاست ها و سرمایه گذاری بلندمدتی را می طلبد که از هم اکنون باید به آن اندیشید.
● تحلیل وضعیت و جمع بندی:
اثرات افزایش جمعیت در دهه های قبل، در کوتاه مدت از هرم جمعیتی کشور خارج نمی شود. زیرا رشد جمعیت در اواخر دهه ۵۰ و اوایل دهه ۶۰ بالا بوده و اثرات آن بر پیکره جمعیت سال ها باقی خواهد ماند. ولی از جانبی، کاهش تدریجی نرخ رشد جمعیت کشور، به رغم افزایش جمعیت واقع در سنین باروری مهمترین موفقیت کشور در زمینه مسائل جمعیتی در سال های اخیر است. این امر تحت تأثیر روند نزولی نرخ باروری روی داده است و از مهمترین دلایل کاهش نرخ باروری افزایش سن ازدواج و میزان تحصیلات در میان جوانان، افزایش آگاهی های عمومی، بالا رفتن سطح تحصیلات و افزایش سال های آموزش و اشتغال زنان، کاهش مرگ و میر کودکان و گسترش تنظیم خانواده می باشد. درواقع با تثبیت نرخ باروری در میزان فعلی، با گذشت ۱ الی ۲ دهه دیگر و خروج متولدین دهه ۶۰ از سنین باروری، نرخ رشد جمعیت به شدت کاهش خواهد یافت. کاهش مستمر باروری در ایران در ۲ دهه اخیر منجر به تغییرات بنیادی در توزیع سنی جمعیت کشور شده و هرم سنی جمعیت به تدریج در بستر انتقال از جمعیتی جوان به جمعیتی میان سال قرار گرفته است.
این روند در مقطع حاضر منجر به تمرکز نسبتا زیادی از جمعیت در سنین جوانی شده است. البته این مرحله چالش های خاص خود را داراست، که به نیازهای خاص منجمله آموزش، ایجاد اشتغال، ازدواج، می توان اشاره کرد. از سوی دیگر، آمادگی برای تأمین نیازهای افراد سالمند که جمعیت آنان در دهه های آتی با شتاب، رو به افزایش خواهد بود ضروری است. در این گروه گسترش و بهبود خدمات انواع بیمه های تأمین اجتماعی و برنامه ریزی درخصوص رفع نیازهای اقتصادی- اجتماعی و بهداشتی جسمی و روانی افراد سالمند از اهمیت بسزایی برخوردار است. براساس آموزه های اسلامی و قانون اساسی جمهوری اسلامی همه افراد حق دارند از سطح زندگی مناسب و تأمین اجتماعی در دوران سالمندی برخوردار باشند آگاهی از این مسائل و هماهنگی سازمان های در ارتباط با مسائل بهداشت و درمان، بیمه های اجتماعی، قوانین کار... ضامن موفقیت در سیاست جمعیتی ناظر بر موضوع سالمندان و تأمین زندگی آنان است. در برخورد با این موضوع زمانی که درصد سالمندان در جمعیت بالا رود، باید نوعی سرمایه گذاری برای تأمین آسایش و رفاه و اعتماد و تقویت سرمایه اجتماعی جامعه صورت گیرد و اقداماتی از جمله تأمین رفاه سالمندان، تهیه مسکن مناسب و مراکز چندمنظوره، خدمات مراقبت تلفنی، مراکز نگهداری روزانه مبتنی بر جامعه، مراقبت ها و خدمات آخر زندگی، مراقبت توانبخشی... ضرورت دارد.
در بحث اشتغال نیز در سال های اخیر توزیع نسبی جمعیت فعال شاغل از بخش کشاورزی به نفع بخش های صنعتی و خدماتی و بالاخره از روستاها به سود شهرها دگرگون شده است. با ملحوظ داشتن چنین واقعیاتی در مورد جمعیت حال و آینده کشور و نحوه توزیع فضایی آن در سطح سرزمین و با عنایت به چشم اندازی از جمعیت کشور و تحولات آتی آن در فضاهای مختلف جغرافیایی؛ اقتصادی، اجتماعی، لزوم توجه عمیق به مسائل بنیادی و ساختاری در جهت استفاده صحیح و منطقی از امکانات بالفعل و تجهیز و تقویت آنها مطرح می شود. (منابع مادی، امکانات مادی، نیروی انسانی، سرمایه انسانی، نحوه مشارکت ها...)
