آسودگی، آسایش، فارغ از کار روزانه بودن، نوآوری، شادابی، اعتماد به نفس، رفع خستگی، منفعل و تنها نبودن، واژه هایی زیبا و گاه رویایی اما همگی دست یافتنی هستند. اما چگونه؟
روزهای گرم تابستان خاطراتی به یادماندنی را از گرمای هوا، فراوانی زمان، کنار خانواده بودن و تعطیلی روزهای مدرسه گرفته تا بیکاری، مهمانی ها و مسافرت در ذهن تک تک افراد حک می کنند و دگربار، بیان بیش از حد ترکیب «اوقات فراغت» را از سر می گیریم.
ولی اوقات فراغت یعنی چه؟ درتعریف «اوقات فراغت» مانند بسیاری از اصطلا حات جامعه شناسی دیگر، اتفاق نظر وجود ندارد و صاحب نظران تعابیر گوناگونی از آن را ارائه داده اند. گروه بین المللی جامعه شناسی، اوقات فراغت را مجموعه ای از اشتغالا ت می داند که فرد کاملا با رضایت خاطر برای استراحت، تفریح یا به منظور آگاهی و فراگیری غیرانتفاعی ومشارکت اجتماعی داوطلبانه پس از رهایی از الزامات شغلی، خانوادگی واجتماعی به آن می پردازد.
به عقیده ارسطو، فراغت وضع ایده آلی است که هر شهروند به دنبال و در آرزوی آن است. هر کس متناسب با سلیقه، سن، توان مالی، شغل، جنسیت، شرایط زندگی، متغیرهای خانوادگی، فرهنگ و هویت، امکانات موجود، آگاهی و تبلیغات، برنامه خاصی را برای گذران وقت خود بر می گزیند. به طور کلی متغیرهای اقتصادی، فردی و شخصی، خانوادگی و عوامل محیطی و مدیریتی در چگونگی تفریح و گذران اوقات فراغت تاثیر می گذارند.
از شمال تا جنوب تهران انواع کلا س های ورزشی و هنری از ایروبیک و بدن سازی تا چتربازی و پاراگلا یدر وجود دارد اما گاه می بینیم که خانواده های بسیاری، توان مالی پرداخت ماهانه کلا س های ورزشی را در جنوب مرکز تهران ندارند و این والدین دست به دامان خدا می شوند که توان پاسخگویی به خواسته فرزندان و پرکردن زمان بیکاری آنها را داشته باشند، تا لبخند از صورت فرزندان معصومشان با نداری و دیدن هم سن و سالا نشان محو نشود. در روزهای کنونی بسیاری از جنبه های زندگی طبقاتی و اختصاصی شده است.
خانواده های گروه متوسط و کم درآمد نمی توانند لذت هیجان ناشی از اسکی یا چتربازی را تجربه و درک کنند و در اکثر مواقع با مانع های موجود برای رفتن به باشگاه ها، باید به زمین های خاکی محله شان قانع باشند. حال آن که بسیاری از این خانواده ها آگاهی کافی برای برنامه ریزی اوقات فراغت را ندارند و از اهمیت آن با خبر نیستند. خانواده های پردرآمد نیز در بسیاری از مواقع از این امر مهم غافل اند.
در بسیاری از مواقع دو واژه «اوقات فراغت» و «تابستان» یادآور یکدیگرند اما این امر مختص تابستان نبوده و در تمام سال باید برای وقت های آزاد برنامه ریزی کرد. براساس نتایج به دست آمده در جامعه نمونه شهری، هر فرد نوجوان به طور متوسط ۱۵۷ دقیقه در شبانه روز فراغت دارند و جوانان ۱۵ تا ۲۹ سال به طور میانگین دارای ۱۷۱ دقیقه فراغت هستند و مردم برای پر کردن وقت آزاد خود می توانند انواع ورزش ها و بازی های فعال، فعالیت های هنری، فرهنگی و صنایع دستی، فعالیت های داوطلبانه گروهی و اجتماعی، فعالیت های علمی، آموزشی و پژوهشی، سرگرمی، بازی و تفریحات عامه پسند، فعالیت های دید و بازدید، خرید تفریحی شهرگردی و فعالیتهای گردشگری، مسافرت و سیاحت بپردازند.
اما برای انجام هر یک از این فعالیت ها به برنامه ریزی نیاز است. برای برنامه ریزی نیز، باید زمان بندی را مدیریت کرد.تماشای تلویزیون و پرداختن به بازی های رایانه ای یکی از روش های گذران وقت است اما خانواده ها و بچه ها ساعت ها وقت برای این کارها می گذارند.
● مدیریت زمان
برای مدیریت زمان باید به مفهوم زمان، عوامل مخرب آن، تعیین هدف، ساماندهی فعالیت ها و اراده توجه شود. ارزش قائل شدن برای وقت، قدم بنیادین برای کنترل و مدیریت زمان است. اوقات فراغت درزندگی جوامع صنفی یک فرصت ایجاد شده است و شرایط تازه ای را برای تنوع بخشی و سلا مت روح و روان ایجاد می کند و از سوی دیگر شامل تهدیدهایی نیز می شود.
برنامه ریزی نکردن و درک نکردن اهمیت اوقات فراغت می تواند معضلا تی چون اعتیاد، بزهکاری، بی بندو باری، بی قید بودن و تلف کردن ثانیه های زندگی فرد را در پی داشته باشد.
برای درک بهتر و آشنایی چند باره بیشتر با دکتر سامرند سلیمی روانشناس و خانواده درمانگر، گفت و گو کردم و از او پیرامون ترکیب شاید کلیشه ای «اوقات فراغت» پرسیدم چرا که علی رغم کلیشه شدن این واژه ها، کار چندانی دراین زمینه صورت نگرفته و قصه همان قصه همیشگی است.
سلیمی می گوید: تعداد روزهایی که به نام اوقات فراغت خوانده می شوند و بیشتر منظور همان ایام تابستان و عید است، به شدت زیاد است و هیچ جای دیگر دردنیا،۳ ماه تعطیلی برای بچه ها درنظر گرفته نشده است، به گونه ای که عملا هیچ کار خاصی انجام ندهند. به استثنای مردم برخی از شهرهای بزرگ که متمول هستند، در باقی موارد، چند میلیون بچه در شهرهای کوچک و روستاها به حال خود رها می شوند و طبیعتا آموزش مدونی نمی بینند. اوقات فراغت طولا نی، اساسا اشتباه است و گمان نمی کنم دولتی بتواند این زمان زیاد را پر کند.
فعالیت هایی برای گذران سه ماه تابستان باید طراحی شود. اگر فعالیت های ورزشی و آموزشی مفید و سالم به خود افراد سپرده شود، جمع کثیری از آنها در خانه نشستن، تماشای سریال و استفاده از اینترنت را به بیرون ازخانه ترجیح می دهند بنابراین سیاست مدون و اجباری ای باید وجود داشته باشد که دولت، بچه ها را به اجبار برای انجام فعالیت های مفید از خانه بیرون کشد; برای این کار چند راهکار وجود دارد. سالها پیش طرح کاد به شکل بسیار ناقص اجرا شد و به خاطر زیان باری بسیار نتایج، وادار به حذف آن شدند. بچه ها باید به سمت یادگیری یک حرفه سوق داده شوند و یا به مسافرت های دسته جمعی به همراه والدین با مدرسه به صورت تور تفریحی بروند; این کار در دنیا مرسوم است و برای مثال در اروپا هنگام تعطیلا ت مدرسه، بچه ها و والدین یک کلا س از سوئد به دانمارک و یا از دانمارک به سوئیس می روند.
گاهی نیز فعالیت های تفریحی اوقات فراغت، از نظر جنسیتی، تفکیک شده صورت می گیرد، بنابراین فضای رقابتی وجود ندارد. تفکیک جنسیتی فعالیت های تفریحی، بچه ها را به سمت فعالیت های ناکار آمد سوق می دهد چرا که افراد هم جنس از یکدیگر خجالت نمی کشند و ممکن است وارد حیطه ناسازگارانه شوند.
خانواده ها بسته به سطح فرهنگ و وضعیت اقتصادیشان کارهایی را می توانند انجام دهند. مشکل اقتصادی بسیار وجود دارد و بیشتر خانواده ها توان پرداخت هزینه های سرویس، استخر و باشگاه های ورزشی را ندارند. از نظر فرهنگی نیز کسی در کشور به یادگیری موسیقی توجه نمی کند در حالی که در کشورهای دیگر هر فرد از کودکی باید نواختن یک ساز را بیاموزد. در عراق بچه ها از دوره ابتدایی یک ساز تخصصی دارند و رشد می کنند; این روند در دوران صدام نیز بوده است. کسی که ساز بنوازد، اگر تمام روز این کار را ادامه دهد، باز هم با وقت کم روبرو می شود; هر روز هم لذت بیشتری نسبت به روز گذشته می برد.
گاهی اوقات والدین باوجود وضعیت مالی مناسب، خود به تنهایی تصمیم می گیرند که بچه ها چگونه وقت آزاد خود را بگذرانند، نظر شما در این باره چیست؟
اگر خواست پدر و مادری بر اساس استعدادهای فرزند باشد و با بچه توافق کند،اشکالی ندارد اما تحمیل خواسته خود به فرزند، نشانه بی فرهنگی است.گاهی چون تنها یک کار را آموخته ایم، همان را پرزنته می کنیم و خود را از چیزهای دیگر محروم می کنیم;می گوییم اوقات فراغت یعنی فوتبال، باشگاه! دراین شهر تئاترهای حرفه ای برگزار می شود، می توان بچه ها را به تئاتر، کنسرت، موسیقی، موزه برد; موزه رفتن خرجی ندارد. کافی است دوبار فرزند خود را به تئاتر ببریم، قطعا به یکی از دوستداران همیشگی تئاتر تبدیل می شود و دیگر نیازی به وجود ما نیست چرا که فرهنگ سازی می شود. متاسفانه بالا ترین درکی که برخی از مردم در مورد تئاتر دارند،با لهجه سخن گفتن و... است همان چیزی که تلویزیون به خورد مردم می دهد در حالی که تئاترهای خوب برگزار می شود با این حال سالن ها،خالی است.
برای شناسایی استعدادهای افراد چه کار می توان کرد؟
باید شب و روز با بچه بازی کنند. زمان ارتباطی با بچه ها، بازی است. تنها با این کار می توانیم بفهمیم که فرزندمان به چه چیز فکر می کند، به چی علا قه دارد و چه را دوست ندارد.
استفاده بیش از حد از کامپیوتر چه تاثیراتی روی بچه ها دارد؟
بچه که پول خرید کامپیوتر را ندارد، پدر و مادر برای او رایانه می خرد ساعت را نیز آنها تعیین می کنند و خود نیز فرهنگ استفاده از کامپیوتر را می آموزند. یادگیری رایانه از هر سنی، خوب است. ولی باید بدانیم به چه چیزی اجازه می دهیم از در خانه به داخل بیاید. آیا بچه چهارساله می تواند ساعت ها با بازی رایانه ای خشن مشغول باشد؟ حسن این کار در این است که زمان بسیار زیادی، با پدر و مادر کار ندارد و چیز دیگر را طلب نمی کند.
پدر و مادر در کنار خرید کامپیوتر، برنامه هایی را باید تهیه کنند که بچه، تفریح کننده passive و منفعل نباشد و بتواند با رایانه طراحی و نقاشی کند و آهنگ بسازد.
زمان استفاده از کامپیوتر مشخص باشد و والدین باید لحظه به لحظه در کنار فرزند باشند; روزی یک ساعت ، زمان خوبی است و پس از آن رایانه خاموش شود.
کدام بازی های رایانه ای برای بچه ها مفید است؟
هر سنی، بازی مناسب گروه خود را نیاز دارد. بازی های آرام، به دور از خشونت و آموزشی برای بچه هایی که کار با کامپیوتر را شروع می کنند، مناسب است. رایانه فقط بازی نیست، نرم افزارهای نقاشی، طراحی و جورچین دارد; باید با این ها شروع کرد و پس از آن در دوران دبستان، می توانند بازی های ساده رایانه ای را در پیش گیرند. آدم کشی، کشته شدن، تصادف، خون و خشونت نباید در بازی باشد. همیشه صفحه مانیتور باید به گونه ای باشد که پدر و مادر هنگام عبور بتوانند روی مانیتور را ببینند.
کار با کامپیوتر و اینترنت در حال حاضر یک معضل است. گذران وقت با کامپیوتر مانند تلویزیون است; بازی های منفعل، ایجاد خلا قیت نمی کنند. برای جلوگیری از اعتیاد به کامپیوتر والدین با بچه ها باید بازی کنند. بازی کردن زمان مشخص ندارد; نمی توان گفت که اکنون چای می نوشم، ۲ ساعت دیگر که وقت داشتم، بیرون می رویم و در پارک بازی می کنیم. نه، همان یک ربعی که پدر می خواهد چای بنوشد، باید با فرزند خود بازی کند. بازی نیز باید تصادفی و خود انگیز باشد; بچه بازی بسازد. کودکان در سن پنج سالگی، خلا ق ترین موجوداتند و حدود ۷۰ درصد از قوه خلا قه خود را به کار می گیرند. هنگام هفت سالگی، این خلا قیت به ۱۰ الی ۱۵ درصد می رسد چرا که به مدرسه رفته و به صورت یکسان آموزش می بینند و قدرت خلاقیت از آنها گرفته می شود.
می تواند سن شش سالگی، بازی را براساس دنیای خلا ق خود انتخاب کند. به یقین بازی ها حتی در خانه با توپ و دنبال کردن بالا ترین لذت را برای بچه ها دارد و از چاقی جلوگیری کرده، سلا مت جسمی آنها را تضمین کرده، آکسون های عصبی را بیش از پیش گسترده می کند. ورزش، موسیقی، تئاتر، کارگاه های نمایش و انجمن سینمای کودک تا جوان برای نمایش خلا قیت ها برای گذران اوقات فراغت مناسب هستند.
سامرند سلیمی به برنامه های تلویزیونی و فیلم ها اشاره کرد و گفت: بچه می تواند فکر کند که عصر آدینه والدین او باید وی را به کانون پرورش فکری کودکان ببرند و پس از ساعتی انتظار به سالن تئاتر بروند؟ پدر و مادر در خانه می نشینند، سریال می بینند، فرزند نیز در کنار آنهاست.
وی پیرامون تبادل فرهنگی در دنیای امروزی اظهار کرد: ارتباط فرهنگی با خارج نداریم، دنیا آنچه را که می خواهد به سمت ایران پرتاب می کند. تقریبا هیچ چیز به بیرون از کشور منتقل نمی کنیم، دیگر کشورها نیز بازی و فیلم هایی را که به فرزندان خود در اروپا اجازه نمی دهند آنها را ببینند، به سمت ما سوق می دهند و ایران نیز سریع می پذیرد. هنوز هم حدود ۱۷ درصد از بچه ها در ایالت های آمریکا معلم خصوصی دینی دارند چرا که خانواده ها دوست ندارند در مدرسه، معلم دینی در مورد نظریه داروین صحبت کند. ایران دریافت کننده برخی کالا های فرهنگی است.
چه کارهایی در راستای آموزش استفاده بهینه از اوقات فراغت و فرهنگ سازی در این زمینه می توان انجام داد؟
روزی ۵ تا ۱۵ دقیقه پیرامون این موضوع در تلویزیون صحبت شود. خردسالا ن به یادگیری تشویق شوند و نوجوانان به سمت یادگیری فعالیت های فرهنگی سوق داده شوند. این کار نیاز به زمان زیادی ندارد اما گفتن آن سخت است.
یکی از بدترین چیزهایی که در ده سال اخیر اتفاق افتاده است، کم رنگ شدن جایی به نام کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان است. در حال حاضر در پارک ها تلویزیون گذاشته شده که مردم به جای خانه، بیرون آیند و به تماشای برنامه های تلویزیونی بپردازند! باید فضایی برای جوان ها در نظر گرفته شود که بتوانند به صورت کنترل شده کار کنند.
اکنون سازمان ملی جوانان چه کاری انجام می دهد؟ این مجموعه بزرگ کار سازمان ملی جوانان است اما همه را شهرداری انجام می دهد. بی توجهی به مبحث اوقات فراغت در نهایت می تواند در جوانی به مواد مخدر چون شیشه و تریاک ختم شود.
معضل توجه نکردن به اوقات فراغت، احساس پوچی، افسردگی، پایین آمدن فرهنگ هنری جامعه و نزول ذائقه هنری اجتماع را به همراه دارد.
● گلایه ها ادامه دارد
ارگان های گوناگونی در زمینه بهینه سازی و پر کردن اوقات فراغت فعالیت می کنند اما همچنان گلا یه ها حکایت از کم کاری دارد. از سوی دیگر برخی مسوولا ن دولتی از این شاکی هستند که انتظارات خانواده ها از دستگاه های دولتی بیش از حد است و هزینه ای در سبد هزینه های خود مدنظر نگرفتند.
دولتی ها بخش خصوصی را به یاری می طلبند و هدف این مجموعه نیز سود و نقدینگی است.
گذشته از این ها، سازمان ملی جوانان نیز در این حوزه مسوول است و انتظار می رود فعالیت های مناسب و خوبی انجام شود اما چند درصد از جوانان از کارهای این سازمان چه در حوزه برنامه ریزی و چه در حوزه اجرایی آگاه هستند؟ چند درصد از جوانان عضو کانون های طراحی شده برای گذران مناسب اوقات فراغت هستند؟ طبق آمار ارائه شده در تحقیق ها، تنها ۱۰ درصد از ۱۴/۵ میلیون دانش آموز تحت پوشش برنامه های اوقات فراغت هستند.
در این روزها، اوقات فراغت، تفریح به شمار می رود در صورتی که مکان فراغت محل های تفریح نیست. بیشتر زمان اوقات فراغت در خانه طی می شود و با این روش، کنترل چندانی بر رفتار افراد نمی توان داشت. دیدن برنامه های تلویزیونی به مدت زیاد انسان را منفعل کرده، بازی های رایانه ای، شخص را منزوی و در نهایت اجتماع گریز می کند. تحقیقات بیانگر این است که افرادی که اوقات فراغت مفید و مطلوبی دارند از لحاظ اقتصادی، بازده بیشتر و عمر طولا نی تری دارند. گذران مفید وقت آزاد به داشتن سیاست بهتر در کارها و به کارگیری خلا قیت بیشتر کمک می کند و بربینش اجتماعی، فرهنگی نیز تاثیر می گذارد.
جامعه شناسان، بهره برداری از اوقات فراغت از طریق رسانه های صوتی و تصویری را مانع تقویت نوآوری و خلا قیت می دانند. برنامه های ویژه تابستان انتظار سالیانه افراد شده و مدت کوتاهی پیش از تعطیلا ت تابستانی ،برنامه های اوقات فراغت اعلا م شده و برنامه های تلویزیونی، راهکار مهمی در برنامه ارگان های مسوول است.
در عین حال جای خالی آموزش برنامه ریزی به جوانان و پدر و مادر ها بسیار احساس می شود. کتابخوانی، بازی کردن، بیکار بودن، به ورزش پرداختن و... همگی در شکل گیری شخصیت فرد موثرند.
● تجربه هایی برای آینده
بچه ها بزرگ می شوند، دوره جوانی را پشت سر می گذارند و به پدر و مادری تبدیل می شوند که تجربیاتشان را برای تربیت فرزندان خود به کار می برند.
بنابراین جامعه ای که افرادی شاداب پرورش دهد، جامعه ای سالم، خلا ق، با سیاست و کار آمد است.
در کلا ن شهرهای ایران ابزارهایی چون کامپیوتر، انواع دستگاه های بدن سازی خانگی و... وجود دارد اما در شهرهای کوچک و روستاها، امکانات مذکور به حداقل رسیده و بسیاری از قشر جوان جامعه روزهای آزاد خود را با نگاه کردن به ثانیه شمار ساعت، کار اجباری یا حرف زدن می گذرانند.
در ادیان گوناگون نیز بر استفاده بهینه از ساعات آزاد تاکید شده و مردم به برنامه ریزی و توجه به وقت خویش دعوت شدند. نیاز به آموزش های یکسان هنری و تفریحی درطبقات گوناگون اجتماعی است تا کودکان در هنگام جوانی برای انتخاب شغل و راه زندگی خود از استعدادهای درونی شان آگاه باشند.
در پژوهش های انجام شده،اوقات فراغت بر اساس جمعی و فردی و فعال وغیر فعال تقسیم بندی شده است، شیوه های فردی و غیر فعال گذران اوقات فراغت که شامل تماشای تلویزیون و ویدئو، گوش دادن به موسیقی و رادیو استفاده از کامپیوتر و اینترنت، جست و جو در مطبوعات استراحت کردن می شود; «شیوه های جمعی و غیر فعال گذران اوقات فراغت» که عبارت است ازتماشای رقابت های ورزشی در ورزشگاه ها و صحبت با افراد خانواده;«شیوه های فردی و فعال گذران اوقات فراغت» که شامل بازدید از موزه ها، قدم زدن در پارک، انجام کارهای هنری و نواختن ساز، نشستن درکافی شاپ و پرداختن به امور خیریه می شود و درنهایت شیوه های جمعی و فعال گذران اوقات فراغت که عبارت است از ورزش، رفتن به تئاتر،سینما،پیک نیک، مسافرت ودیدن دوستان.
وسایل ارتباط جمعی نیز کارکردهای آموزشی و خبری، یکپارچه سازی وتعامل اجتماعی، راهنمایی و راهبری، تفریحی و پژوهشی دارند که باید به آنها توجه شود.بر اساس پژوهش سازمان ملی جوانان در سال ۱۳۷۶،۹۱ درصد افراد برای گذران وقت آزاد خود برنامه های تلویزیون را تماشا می کنند.
درنهایت امید است که به یاری ارگان ها و سازمان های مسوول، به تفریج و شادابی افراد جامعه به قدر کافی پرداخته شود و سازمان ملی جوانان،سازمان مدیریت، صداوسیما، وزارت ارتباطات و فناوری اطلا عات، وزارت فرهنگ وارشاد اسلا می، سازمان میراث فرهنگی وگردشگری، سازمان تربیت بدنی و استانداران در تمام طول سال به این امر مهم بپردازند تا جامعه ای شادتر،سالم تر و خلا ق تر داشته باشیم.
