همه میدانند ورزش در حفظ سلامت جسم و روان تاثیر دارد ولی این اطلاعات خیلی کلی و فقط بهصورت تجربههای پراکنده و تقریبی است. با این تجربهها، نمیتوان درک درستی از اهمیت ورزش و داشتن یک زندگی پرتحرک داشت...
در این میان چند سوال مهم مطرح است و اولین سوال این است که ورزش چه اثر مفیدی بر مغز و تواناییهای فکری فرد دارد و در چه شرایطی این آثار را میگذارد؟ دوم آنکه با فرض مفید بودن ورزش، چه عامل یا عواملی باعث اثربخشی ورزش میشود؟ یعنی کدام عامل وقتی فرد ورزش میکند، از عضلات او به مغز میرسد و مثلا باعث میشود حافظه بهتری پیدا کند؟ سوم آنکه ورزش در دوران بارداری چه اثری بر مادر یا فرزند دارد؟ این مقاله سعی دارد با توضیحات علمی انگیزه شما را برای ورزش تقویت کند.
از چندی پیش، بررسیهای آزمایشگاهی با کمک روشهای رفتاری و بیولوژی مولکولی شواهدی را برملا کردهاند که نشان از نقش مثبت انواع ورزش در بهبود تواناییهای شناختی (مثل حافظه و یادگیری)، ایجاد نوروژنز (تکثیر سلولهای نورون) در مغز بالغ و ترمیم برخی صدمههای مغزی و کنترل یا درمان برخی از بیماریها دارد. هر سال تعداد زیادی مقاله در مورد جنبههای مختلف ورزش و فعالیت بدنی منتشر میشود که در آنها محققان یک سوال خاص را از زاویه دید خودشان بررسی میکنند و مثل هر سوال علمی دیگری، جواب هر کدام از این سوالها، خود سوال جدیدی را پیش میکشد و این شروع دوره جدیدی از پژوهش برای پاسخ به آن سوال است که خودش دوباره سوال تازهای را در پی دارد. درواقع پیشرفت در علم هم ناشی از این سوال و جوابهای پشت سر هم است که ظاهرا تا آخر دنیا هم ادامه پیدا میکند.
مقالههای متعددی طی چند سال گذشته ثابت کردهاند که ورزش میتواند باعث افزایش حافظه و یادگیری شود. لطفا دو نکته را در ذهن داشته باشید؛ اول اینکه در اینجا بیشتر به مقالههایی اشاره میشود که نتایج آزمایش روی حیوانات آزمایشگاهی را نشان میدهند و دوم اینکه روی نتیجه اثر ورزش «در خود فرد» تاکید میشود زیرا مقالههایی هم با بررسی حیوانهای آزمایشگاهی میگویند ورزش نهتنها «در خود فرد» بلکه مثلا در دوران بارداری، روی فرزند هم آثار مفید دارد (البته از نوع مناسب آن).
● دویدن موشهای آزمایشگاهی باردار
جوندگان مانند موشهای آزمایشگاهی، حیواناتی هستند که اغلب طی شب فعالیت دارند و این مساله شرایطی ایجاد کرده که یک مدل حیوانی برای ورزش (البته از نوع اختیاری و نه از نوع اجباری) در اختیار ما قرار میگیرد. کسانی که با موشهای آزمایشگاهی سروکار دارند، میدانند که این حیوانات در طول روز (یعنی زمانی که چراغهای محل نگهداری آنها روشن است)، اغلب میخوابند و بلافاصله پس از خاموش شدن چراغها، (یعنی در طول شب)، شروع به فعالیت و حرکت و جستجو در قفسهایشان میکنند. در نتیجه اگر یک چرخ که میتواند حول محور خود بچرخد، در قفس این حیوانات قرار داده شود، خیلی سریع یاد میگیرند که داخل آن قرار بگیرند و شروع به دویدن کنند و این رفتار را به محض خاموش شدن چراغها آغاز و تشدید میکنند. علاقه این حیوانات به دویدن، چنان شدید است که حتی در دوران بارداری هم این رفتار را ترک نمیکنند و یک موش باردار با چند جنین در رحمش، در طول فقط یک شب، میتواند بهطور متوسط از یکونیم کیلومتر در اوایل و اواسط دوره بارداری و تا نیم کیلومتر در آخر دوران بارداری بدود. ما انسانها هم با این رفتار و با قرار دادن چرخهایی که البته مجهز به یک کلید مغناطیسی متصل به رایانه (برای شمارش تعداد دورهای چرخ و درنتیجه معلوم شدن مسافت دویده شده) است، از این مدل حیوانی استفاده کردهایم.
یکی از اولین مقالههایی که میتوان در اینجا به آن اشاره کرد، در سال ۱۹۹۹ بهوسیله ۳ محقق در آلمان و در مجله بسیار مهم نیچر منتشر شد. در این مقاله، گزارش شده که در بخشی از مغز موشهای بالغ آزمایشگاهی که می?دوند، میزان نوروژنز(فعالیت سلولهای مغزی) افزایش مییابد. این یافته مهمی است؛ زیرا ورزش را بهعنوان راهی برای ترمیم برخی صدمهها به سلولهای مغز (مثلا پس از ضربه به مغز یا سکتههای مغزی) مطرح میکرد. پس از آن، مقالههای دیگری به بررسی انواع مختلف ورزش و شرایط ورزش (مثل شدت یا اختیاری یا اجباری بودن آن) پرداختند. برخی دیگر از مقالهها هم به بررسی جزییات اثر ورزش بر عوامل مختلف موثر بر حافظه و یادگیری پرداختند اما مطالعههایی هم عامل یا عوامل مسوول انتقال اثر ورزش به مغز را بررسی کردند (ذکر نام مقاله?ها و جزییات آن از حوصله بحث خارج است).
● فاکتور رشد شبه انسولینی
اما یافته هایی در این میان مهم بودند؛ یکی از این عوامل، «فاکتور رشد شبه انسولینی» است که احتمالا بهوسیله عضلات در جریان ورزش آزاد میشود و به مغز میرسد یا ورزش باعث میشود ورود این عامل که در خون وجود دارد، به مغز افزایش یابد و درنهایت بخشی از آثار مفید ورزش را بر مغز اعمال میکند.
کمی بعدتر و این بار در سال ۲۰۱۱، محققان ایرانی در دانشگاه علوم پزشکی سمنان متوجه شدند در موشهایی که به مورفین معتاد و به این دلیل دچار نقصهایی در حافظه و یادگیری شدهاند، ورزش اختیاری تا حدودی باعث ترمیم این نقصها و کاهش میزان وابستگی به مورفین خواهد شد. در این مقاله منتشر شده، نقش اساسی و اهمیت ورزش حتی در درمان اعتیاد به مورفین نشان داده شده است، اما در این میان سوال اساسی دیگری مطرح شد؛ در سال ۲۰۰۳ پژوهشگران تایلندی در بررسی نشان دادند که ورزش اجباری موشهای آزمایشگاهی با تردمیل، در جریان بارداری این حیوانات، میتواند باعث افزایش یادگیری فرزندان آنها شود. کرهایها در سال ۲۰۰? نشان دادند ورزش شنا در دوران بارداری، باعث افزایش حافظه و فعالیت مغزی فرزندان میشود.
محققان ایرانی در دانشگاه علوم پزشکی سمنان هم مطالعهای در این مورد انجام دادند. این مطالعه که در سال ۲۰۰۸ در مجله نوروساینس منتشر شد، ۲ نوع ورزش اختیاری و شنای اجباری در جریان بارداری بر حافظه و یادگیری و نوروژنز در هیپوکامپ در فرزندان را بررسی کرده بود.
نتایج این مطالعه، بیانگر این است که ورزش در دوران بارداری باعث افزایش حافظه و یادگیری فرزندان و تعداد نورونهای هیپوکامپ مغز میشود. بهعلاوه، به نظر میرسد ورزش در دوران بارداری میزان عروق خونی در هیپوکامپ مغز فرزندان را هم افزایش میدهد که خود میتواند یک عامل کمکی برای این بخش از مغز باشد.
این مطالعهها دریچه جالبی را به روی ما باز کرده است، انگار فواید ورزش فقط به خود مادر محدود نمیشود و اگر بهدرستی در دوران بارداری انجام شود، میتواند برای فرزند او هم فوایدی داشته باشد. ولی هنوز سوالهای بیپاسخ زیادی باقیمانده که یافتن پاسخ آنها، به پژوهش و تحقیق نیاز دارد. باید همواره به یاد داشت با وجودی که در حال حاضر نتایج پژوهشهای علوم پایه بیانگر مفید بودن ورزش در جریان بارداری هستند، تعمیم نتایج علمی به انسان آسان نیست و درواقع هنوز جای یک مطالعه جامع و کنترل شده روی انسان با رعایت تمام اصول اخلاقی و علمی و پزشکی بسیار خالی است. تا آن زمان در پاسخ به این سوال که آیا میتوان ورزش را در دوران بارداری به خانمهای باردار توصیه کرد یا نه، باید گفت که هرگونه ورزش و فعالیت بدنی در دوران بارداری باید زیر نظر پزشک متخصص و با صلاحدید او انجام شود.
