شما در ایران زندگی می کنید. کشوری که هنوز قانون جهانی کپی رایت را امضا نکرده است. بنابراین شما می توانید به راحتی توی هرکدام از مغازه هایی که در سطح شهر نرم افزار می فروشند بروید و هر نرم افزاری را که در تمام دنیا میلیون ها دلار به فروش رفته است، در ازای تعداد محدودی اسکناس هزار تومانی بخرید. حتی می توانید آن را برای دوستتان که حوصله ندارد به آن مغازه نیز برود یا همان چند هزار تومان را هم نمی خواهد برای آن نرم افزار خرج کند، در یک یا چند CD رایت کنید.
به غیر از ایران و چند کشور مشابه، اگر شما در هر کجای دنیا که زندگی می کردید این کار را انجام می دادید، با دست بند شما را به بازداشتگاه و محکمه می بردند یا جریمه سنگینی برایتان مقرر می کردند. تعریف می کرد که یکی از آشنایانش از انگلستان به ایران آمده بود و برای فرزندش از ایران چند CD بازی کامپیوتری سوغات می برد. اما تعجب نکنید او زیره به کرمان می برده چرا که این دوست عزیز حساب و کتابش درست بوده چون به جای اینکه چند صد پوند بدهد و یک گیم بخرد، با یک پوند در این کشور بی کپی رایت، همان بازی را خریداری کرده و به سوغات برده است.
● مالکیت معنوی
فرض کنید که شما یک مصرف کننده نرم افزار هستید. اگر در کشوری که قانون کپی رایت در آن رعایت نمی شود زندگی کنید به راحتی با قیمت ارزان می توانید نرم افزارهایی را که نیاز دارید بخرید و کپی و رایت کنید. حالا خودتان را بگذارید به جای تولید کننده نرم افزار. آیا حاضر می شوید نرم افزاری را تولید کنید که تنها چند نسخه به فروش برود و بعد با تیراژ میلیونی به سرعت کپی شود و کسی هم بابت استفاده از آن نسخه ها به شما پولی نپردازد؟ پس از یک بار تجربه و تولید و مواجهه با سرانجام شوم نرم افزارها در بازار آیا باز هم رغبت می کنید که به دنبال نوشتن نرم افزار دیگری باشید؟ آیا با این بی قانونی صنعت نرم افزار به سمت خمودی و حتی نیستی و نابودی نخواهد رفت؟ اینجاست که باید به قوانین کشورهای ابداع کننده کپی رایت مراجعه کرد و چاره کار را دریافت.
معمولاً برای قوانین مربوط به مالکیت معنوی دو گونه حق اعمال می شود. به عبارت دیگر مالکیت معنوی مشتمل است بر دو حق مولف و حق مخترع. حق مولف که ترجمه لغت Copyright است به پدید آورندگان آثار ادبی و هنری تعلق می گیرد. وقتی شخصی اثری را پدید می آورد، رابطه ای طبیعی بین آن شخص و اثر او به وجود می آید. این رابطه قابل مقایسه با ارتباط انسان با حاصل کارهای مادی اوست بنابراین پدیدآورنده می تواند نسبت به انتشار اثر خود تصمیم بگیرد و از منافع اقتصادی آن بهره مند شود. در مورد نرم افزار هم می توان حق مولف را اعمال کرد. اما نرم افزار با آثار ادبی و هنری تفاوت هایی دارد که نمی تواند تنها با حق مولف تمام حقوق خود را دریافت کند.
چهار شباهت بین نرم افزار و کتاب که مهم ترین پدیده در مبحث حق مولف است وجود دارد که این چهار شباهت عبارتند از فصل بندی مطالب، هدفمند بودن، زبان نگارش و قابلیت ترجمه. اما با این وجود هر چهار مورد ذکر شده در کتاب و نرم افزار به صورت یکسانی نیستند و علاوه بر آن آثار مشمول حق مولف، همگی با توجه به روحیه و استعداد نوع انسان خلق می شوند، در صورتی که برنامه های کامپیوتری در اصل برای انجام کار تولید می شوند و به بیان بهتر اجزای نرم افزاری یک مجموعه ماشینی را تشکیل می دهند که قابلیت انجام کاری را دارد.
حق مخترع نیز که برگردان لغت Patent است هنگامی مطرح می شود که اختراعی صورت گرفته باشد. به طور کلی در حقوق کشورهای مختلف اختراع باید چهار ویژگی مفید بودن، معمولی نبودن، کاربرد صنعتی داشتن و جدید بودن را داشته باشد. حال باید دید آیا نرم افزارها اختراع محسوب می شوند؟ ساختار یک نرم افزار کامپیوتری تنها یک سلسله دستورالعمل منظم و هدفدار است و دستور العمل برای ذهن انسان نمی تواند اختراع محسوب شود. از طرف دیگر هر نرم افزار بر پایه الگوی تیمی ساخته شده است که خود آن نیز ماهیت ریاضی دارد. اگر قرار باشد فرمول های ریاضی را هم شامل حق اختراع بدانیم فعالیت برای پژوهش های علمی بسیار دشوار خواهد شد. فرض کنید که فرمول نیوتن (ma=F) شامل حق مخترع شود و قرار باشد حقوق انحصاری آن به یک فرد برسد، آنگاه تقریباً تمام فعالیت های مکانیکی دنیا دچار اشکال خواهند شد.
به طور کلی تر اختراع راه حلی است که با استفاده از قوانین فیزیک، شیمی و زیست شناسی برای یک مسئله فنی ارائه می شود، در صورتی که نرم افزار چنین خصوصیتی را ندارد. بنابراین به سختی می توان گفت که نرم افزارها را می توان جزء اختراعات قلمداد کرد و حق مخترع را به برنامه نویس آن اعطا کرد. اما کشورهای مختلف با این روند به طور مشابهی موافق نبوده اند. به عنوان مثال در حالی که آمریکا زمینه موارد مشمول حق مخترع را باز گذاشته است و نرم افزار نیز جزء آن محسوب می شود، انگلستان با ریز کردن موارد این حق، نرم افزارها را مستحق حق مخترع نمی داند. در ایران نیز قوانین اختراع طوری نیست که نتوانند نرم افزارها را شامل شوند.
حقوقدانان کشورهایی که وطن نرم افزارها محسوب می شوند، پس از بررسی های زیاد روی قانون حق مولف و حق مخترع و پس از رسیدن به بن بست هایی که این قوانین در مقابلشان ایجاد کرد، تصمیم گرفتند برای نرم افزارهای کامپیوتری قانون خاصی سوای این دو قانون بنویسند. علاوه بر این، سازمان های جهانی متولی این امر که مهم ترین آنها سازمان جهانی مالکیت معنوی (WIPO) است تصمیم گرفتند قوانین خاص نرم افزار کشورهای مختلف را به صورت مشابه هم سازگار نمایند و در نهایت به یک هماهنگی جهانی در رابطه با کپی رایت نرم افزارها برسند. این کار هنگامی مهم تر جلوه می کند که دریابیم بسیاری از نرم افزارهای کامپیوتری وقتی تولید می شوند نه تنها در کشور تولیدکننده که در تمام دنیا نیز مورد استفاده قرار می گیرند و اگر پایه حقوقی همه کشورها مشابه هم باشد این نرم افزارها در هیچ جای جهان دچار اشکال نخواهند شد. اما این قانون خاص چگونه باید باشد؟
● نظام حقوقی خاص برای نرم افزارها
مباحث زیادی در مورد قانون خاص نرم افزارها مطرح شده است که اجماع آنها در زیر به طور مختصر می آید:
۱) موضوع حق باید تنها خود برنامه کامپیوتری باشد و نه راهنماها، کاتالوگ ها و غیره.
۲) حق خاص نرم افزار چه از جنس حق مولف و چه از نوع حق مخترع باشد به دو جنبه مادی و معنوی تقسیم می شود.
۳) مدت حقوق معنوی باید برابر با مدت حقوق مادی نرم افزار باشد به غیر از حق انتساب نرم افزار به شخص پدید آورنده که زمان در آن تاثیر ندارد.
۴) نرم افزارهایی که مورد حمایت این قانون قرار می گیرند باید اصیل و ابتکاری باشند و بالاتر از حد معمول و سطح عادی از نظر یک شخص ماهر باشند. این بالا بودن را نمی توان با سنجه ای و عدد و رقمی مشخص کرد و در صورت بروز اشکال توسط قاضی تشخیص داده می شود.
۵) حقوق نرم افزار تولید شده متعلق به شخصی است که با امکانات موجود نرم افزاری و کامپیوتری منجر به پدید آمدن نرم افزار جدید شده است.
۶) هم حقوق معنوی (غیر از حق انتساب) و هم حقوق مادی نرم افزارها قابل انتقالند.
با توجه به اینکه گذشت زمان در صنعت نرم افزار تغییرات بسیار زیادی ایجاد می کند، ممکن است تعاریف نرم افزار در طول گذشت چند سال کاملاً عوض شوند. بنابراین بهتر است در این قانون نرم افزار تعریف نشود و در هر زمانی به صورت عرفی و با اصلاح مکرر، مفهوم و مصداق مشخص شود.
● مالکیت معنوی در ایران
در ایران نخستین حرکت جدی در تولید حقوق مالکیت معنوی در سال ۱۳۰۴ انجام شد اما به علت جامع نبودن در تیرماه سال ۱۳۱۰ قانونی در ۵۱ ماده به نام قانون ثبت علائم و اختراعات تصویب شد. قانون فوق گرفته ای از کنوانسیون بین المللی پاریس بود و به موجب آن کسانی که در ایران دارای موسسات تجارتی، صناعتی یا فلاحتی بودند اعم از داخله یا خارجه در صورتی که علائم تجارتی آنان موافق مواد این قانون ثبت می شدند از مزایای آن برخوردار می شدند. اما پس از سال ها و به دنبال گسترش ارتباطات فرهنگی بین المللی و مشروط شدن این ارتباطات از سوی برخی از دولت های خارجی به تصویب قوانین خاص برای حمایت از حقوق پدید آورندگان و نیز شمار فراوان شکایت های واصله به دادگستری، ضرورت تدوین قانونی جامع در این زمینه احساس شد.
بنابراین در سال ۱۳۳۷ آئین نامه اصلاحی اجرای قانون ثبت علائم و اختراعات تصویب شد و حقوق مالکیت صنعتی در ایران تا حد زیادی از کپی رایت و حقوق مرتبط با آن پیش افتاد. سرانجام در سال ۱۳۴۲ بود که وزارت اطلاعات لایحه ای با عنوان مالکیت ادبی و هنری در ۷۹ ماده تهیه کرد که به تصویب نرسید اما مقدمه ای شد برای لایحه ای که در ۱۳۴۸ توسط وزارت فرهنگ و هنر ارائه شد و تحت عنوان قانون حمایت از حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان منتشر شد. اما در این قانون حقوق پدید آورندگان سایر کشورها در نظر گرفته نشده بود و مراجعات و مکاتبات متعددی از سوی کشور ها و مراجع بین المللی صورت گرفت و شماری از مولفان خارجی نیز در ایران طرح دعوا کردند که به آنها به دلیل سکوت قانون ترتیب اثری داده نشد.
بنابراین آخرین قانون در مورد مالکیت معنوی در ۶ دی ماه ۱۳۵۲ با عنوان قانون ترجمه و تکثیر کتب، نشریات و آثار صوتی تصویب شد. اما در مورد نرم افزار تاکنون قانون خاصی تهیه نشده است. چند سالی است که شورای عالی انفورماتیک کشور درصدد تهیه قوانینی برای مالکیت معنوی در حوزه نرم افزار بوده است اما تا به حال تنها توانسته پیش نویس قانون حمایت از پدید آورندگان نرم افزار را تدوین و عرضه نماید. هر چند وقت یک بار در خبر ها می خوانیم که مقام مسئولی درباره حرمت و حق استفاده از نرم افزار ها سخنانی بیان می کند اما تاکنون مسئولان کشور موفق به تصویب قانون موفقی در این زمینه نشده اند.
آخرین خبر ها در این مورد تشکیل مجمع عمومی انجمن شرکت های انفورماتیک بوده است که طی آن اعضای هیات مدیره، بازرس و کمیته حل اختلاف این انجمن انتخاب شدند و طی آن نصرالله جهانگرد، دبیر شورای عالی اطلاع رسانی کشور عنوان کرد که با ابلاغ آئین نامه نظام صنفی تمام نرم افزار های ایران تحت حمایت قرار می گیرند.
وی تاکید کرده بود: در آئین نامه نظام صنفی احکام زیادی را مبنی بر ممنوعیت کپی رایت نرم افزار های ایرانی در بازار های داخلی و دستگاه های دولتی شامل می شود.
