● اشعار خواجه نصیرالدین طوسی
از خواجه نصیرالدین طوسی اشعاری به یادگار مانده است که نشانگر توانایی و تسلط او در سرودن شعر به زبان های عربی و فارسی است.
تعلق خاطر خواجه نصیر به شعر چنان است که حتی در آثار منثور خویش، گاه در میان کلام به شعر روی می آورد و جهت تصدیق سخن خویش و تلطیف فضا، بیان موجز و شیرین شعر را به نوشتار خویش می افزاید.
متاسفانه تمامی اشعار خواجه به ما نرسیده است و احتمالا در آتش سوزی کتابخانه وی و یا در نتیجه هجرتش به بغداد و یا به دلایل دیگری بخش اعظمی از اشعار وی دستخوش تاراج روزگار شده است. هر چند که در کتابشناسی خواجه طوس از “دیوان اشعار” او یاد شده است، اما به دلایل متعدد و متقن این اشعار تمامی شعرهای خواجه طوس نیست و عموما شامل اشعاری است که به طور پراکنده در دیگر آثار او، تذکره ها و منابع دیگر موجود بوده و گردآوری شده است، که اهل تحقیق برای مراجعه به آن می توانند به منابع ذیل مراجعه نمایند:
- دیوان اشعار به نقل از مجمع الفصحاء به سعی آمیرزا اسدالله شهشهانی، به خط محمد صانعی بن فتح الله خوانساری - تهران۱۳۱۲ ق- چاپ سنگی.
- اشعار فارسی خواجه، سعید نفیسی، مجله دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، سال۳ ، شماره۴ - ص۷۳
- احوال و آثار، ص۵۹۸
- شعر وشاعری در آثار نصیرالدین طوسی، معظمه اقبالی (اعظم)، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی۱۳۷۰ "
- رباعیاتی چند از خواجه نصیر طوسی، تهران۱۳۳۵
- ذیل جهانگشای جوینی- کیفیت واقعه بغداد
- ذیل رساله معینیه - حل مشکلات المعینیه
- و...
(دانشمند طوس- ص۸۹ )
از آنجا که اشعار به جا مانده از خواجه نصیر از کثرت چندانی نسبت به معاصرین و متاخیرین وی برخوردار نیست موجب شده است تا برخی از پژوهشگران مانند استاد جلال الدین همایی در ارزیابی شتابزده ای در این باره چنین به قضاوت بنشینند: “خواجه نصیرالدین گاهی به تفنن شعر می ساخته و یعنی اشعار فارسی و عربی او در کتاب ها نقل شده است.”
(دیباچه منتخب اخلاق ناصری- ص ژ)
استاد سعید نفیسی با ذکر این نکته که خواجه نصیر در نظم و نثر مهارت بسیار داشته، توانایی و احاطه ادبی وی را ستوده است و در اثر مفصلی به بررسی اشعار موجود در این باره پرداخته است.
(تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی - ص۱۳۸ )
پذیرفتنی نیست که از شخصیتی مانند خواجه نصیر که تئوریسین ادبی است و به شعر و فنون آنها احاطه کامل دارد رغبتی به سرودن نداشته باشد، بویژه آنکه وی دانشمندی شیعی و دردمند است و به شهادت تاریخ ادبیات، تمامی کسانی که از ذوق و قریحه ادبی بهره مند بوده اند مدایح و مراثی بسیاری در تکریم خاندان پاک وحی(ع) سروده اند و بسیار جای تعجب است اگر اثری در این زمینه به ما نرسیده است و عقل در این باره حکم می کند که آثاری در این زمینه وجود داشته است که یا در اثر بی توجهی ها و یا بر اثر تعمد دشمنان شیخ طوسی مفقود و یا نابود شده است.
اشعاری که از شیخ طوسی به یادگار مانده عموما در قالب “رباعی” است که از قالب های پر رونق آن روزگار بوده و بر وزن “لا حول و لا قوه الا بالله” که در این مجال به ذکر نمونه هایی از شعر خواجه طوسی بسنده می کنیم:
ای بی خبر، این شکل موهوم هیچ است
وین دایره و سطح مجسم هیچ است
خوش باش که در نشیمن کون و فساد
وابسته یک دمی و آن هم هیچ است
□□□
اول ز مکنونات، عقل و جان است
و ندر پی او نه فلک گردان است
زینهار چه گذر کنی چهار ارکان است
پس معدن و پس نبات و پس حیوان است
□□□
لذات دنیوی همه هیچ است نزد من
در خاطر از تغییر آن هیچ ترس نیست
روز تنعم و شب عیش و طرب مرا
غیر از شب مطالعه و روز درس نیست
□□□
منم آن که خدمت تو کنم و نمی توانم
تویی آن که چاره من نکنی و می توانی
دل من نمی پذیرد که به جز تو یاد گیرد
به تو دیگری چه ماند، تو به دیگری چه مانی؟
□□□
موجود به حق واحد اول باشد
باقی همه موجود مخیل باشد
هر چیز جز او که آید اندر نظرت
نقش دومین چشم احول باشد
□□□
نظام بی نظام ار کافرم خواند
چراغ کذب را نبود فروغی
مسلمان خوانمش زیرا که نبود
مکافات دروغی جز دروغی
(تاریخ نهضت های فکری ایرانیان - ص۹۸۹ )
چنان که از حال و هوای این اشعار پیداست، بیشتر جنبه عالمانه و حتی تعلیمی دارد. بعضی از شعرهای خواجه طوس نیز روایتگر واقعه ای تاریخی است، چنان که در شعری در خصوص پایان یافتن دوره فرمانروایی اسماعیلیه الموت به دست هلاکوخان مغول چنین سروده است:
سال عرب چو ششصد و پنجاه و چهار شد
یکشنبه اول ذی القعده بامداد
خورشاه پادشاه اسماعیلیه ز تخت
برخاست پیش تخت هلاکو بایستاد
(رجال و مشاهیر ایران- ص۳۴۵ )
و یا درباره به سر آمدن خلافت بنی عباس با مرگ مستعصم به دست هلاکوخان چنین سروده:
سال هجرت ششصد و پنجاه و شش
روز یکشنبه چهارم از صفر
شد خلیفه سوی هلاکو روان
دولت عباسیان آمد به سر
(رجال و مشاهیر ایران - ص۳۴۶ )
دکتر ذبیح الله صفا بر این باور است که اشعار خواجه مجموعا به حدود هفتصد و بیست بالغ می شود که در مجموعه ها پراکنده است. خواجه نصیرالدین طوسی نیز همانند شاعران بلند مرتبه ادب پارسی در شعر خویش از آیات قرآن کریم و معارف غنی اسلامی بسیار استفاده نموده است. وی در یکی از رباعیات خویش با الهام از روایتی که در آن رسول اکرم(ص) درباره توحید از پیرزنی می پرسند و پیرزن با اشاره به دوک نخ ریسی خویش به گرداننده جهان گواهی می دهد، چنین سروده است:
هر چند همه هستی خود می دانیم
چون کار به ذات می رسد حیرانیم
بالجمله به دوک پیرزن می مانیم
سر رشته به دست ما و ما حیرانیم
(تاریخ ادبیات در ایران - ص۱۲۰۴ )
● آرای خواجه نصیر درباره شعر و زحافات عروضی:
خواجه نصیرالدین طوسی را می توان در شمار پیشگامان و مهمترین نظریه پردازان شعر و دارای اثر و ابداع در زمینه زحافات عروضی دانست که تاثیر مطالعات و آرای وی تا عصر حاضر دوام آورده است و از این رو مقام وی در نظر سخن شناسان مقامی بس ارجمند و سزاوار تقدیر و تحسین است.
دکتر ذبیح الله صفا در این باره می نویسد: “از خواجه رسالات فارسی متعددی در مسائل گوناگون دیگر بازمانده است مانند معیار الاشعار در عروض فارسی که از جمله کتب قابل توجه در فن شعر است.... و اساس الاقتباس که مفصل ترین کتاب منطق به پارسی است و از جمله بهترین کتب در این باب است مقولات شعر یا قاطیغوریاس.”
(تاریخ ادبیات در ایران - ص۱۲۰۴ )
محمد کاظم کاظمی شاعر و محقق معاصر می نویسد: “گویا بر خلاف ادبا، در نزد حکمای ما خیال، نقش مهمتری از وزن و قافیه داشته است، به گونه ای که وزن را هم به خاطر خیال انگیزی آن مورد نظر قرار می داده اند” وی سپس با استفاده از مجموعه مقالات مهدی اخوان ثالث (م - امید) به نقل نظریه معروف خواجه نصیر در “اساس الاقتباس” می پردازد: نظر منطقی، خاص است به تخیل و وزن را از آن جهت اعتبار کند که به وجهی اقتفای تخیل کند، پس شعر در عرف منطقی کلام مخیل است و در عرف متاخران، کلام موزون مقفی.”
(روزنه-ص۲۴)
در قرن هفتم هجری، در دو گوشه ایران، دو اندیشور فرزانه، بی هیچ گونه ارتباطی با یکدیگر دو کتاب به رشته تحریر درآوردند که دارای تاثیر بسزایی بود، این دو اثر عبارتند از:
۱) معیارالاشعار از خواجه نصیرالدین طوسی
۲) المعجم فی معاییر اشعار العجم از شمس قیس رازی
این دو اثر دارای وجوه اشتراک و افتراق است و هر دو در شمار کتاب های منبع و مرجع. البته در اینجا می بایست از ابوعلی سینا نیز به عنوان کسی که در این حوزه صاحب نظر و متقدم نیز بوده است یاد کرد.
ذکر این نکته لازم به نظر می رسد که خواجه نصیر نظریات خویش را در زمینه شعر و زحافات عروضی، در واقع در دو کتاب “اساس الاقتباس” و “معیار الاشعار” بیان کرده و چنان که از مطالعه این آثار بر می آید، وی برای نگارش آن به مطالعات وسیعی پرداخته و با استفاده از روش تطبیقی، در بیان مفاهیم به مقایسه هایی در دیگر فرهنگ ها و ملل نیز دست یازیده است، چنان که در بحث “قافیه” وی چنین به استدلال برخاسته است: “چنین گویند که در اشعار یونانیان قافیه معتبر نبوده است و جشوبی به زبان پارسان کتابی جمع کرده است مشتمل بر اشعار غیر مقفی و آن را یوبه نامه نام نهاده، پس از این بحث ها معلوم می شد که اعتبار قافیه از فصول ذاتی شعر نیست، بل از لوازم اوست.”
(معیار الاشعار- ص۲ )
دیدگاه های خواجه نصیر در خصوص شعر دیدگاه هایی نو و جسورانه است که حکایت از احاطه علمی، دانش ادبی و بینش عمیق وی دارد. او نظریات خویش را علمی تر و مفصل تر مطرح نموده و کیفیات وزنی خاص شعر فارسی را در هر یک از افاعیل به طور جداگانه نقل کرده است و دلیل اختصاص آنها را به شعر عروضی فارسی بیان داشته است.
در توجیهات خواجه به ابداعات و راه حل هایی بر می خوریم که خاص خود اوست...
(دانشمند طوس- ص۵۹ )
ابداعات و راه حل هایی که خواجه در زمینه زحافات عروضی ارائه نموده است بسیار ژرف و گسترده است که نقل تمامی آنها در این مجال میسر نمی باشد، لذا جهت اجتناب از اطاله کلام، علاقه مندان به این مبحث راارجاع می دهیم به مقاله ارزشمند آقای محمد فشارکی در این زمینه که در صفحه۵۷ کتاب دانشمند طوس (مجموعه مقالات گردهمایی علم و فلسفه در آثار خواجه نصیرالدین طوسی۱۶-۱۹ اسفند۱۳۵۷ ) به چاپ رسیده است.
● سیمای خواجه طوس در آینه شعر:
خواجه نصیرالدین طوسی از چهره های برجسته و تابناکی است که فضل و مراتب اخلاص و اخلاق وی در همه دوران ها مورد ستایش و تمجید اصحاب خرد و سخنوران صاحبدل قرار گرفته است و این مهم بی شک یکی از نشانه های غیر قابل انکار شخصیت های بزرگ است که هر کسی را یارای آن نیست که گام در وادی ادبیات نهاده و تحسین سخن سرایان را برانگیزد.
درباره خواجه نصیرالدین طوسی تاکنون اشعار فراوانی سروده شده است که این اشعار را می توان به چندگروه تقسیم کرد:
۱) اشعاری که در زمان حیات خواجه طوس سروده شده است و به مدح و مرثیه یا کیفیتی دلالت دارد.
۲) اشعاری که درباره موضعی و یا پیرامون یکی از نزدیکان وی سروده شده و به خواجه نیز اشاره دارد.
۳) اشعاری که پس از وی سروده شده و تا روزگار ما تداوم یافته و مضمون آن تکریم مرتبه علمی خواجه است.
در این مجال به ذکر نمونه هایی از مدایح شاعران گرانمایه ادب پارسی در تکریم شخصیت و مقام علمی خواجه طوس اکتفا می ورزیم:
نورالدین صدری:
نصیر ملت ودین، پادشاه کشور فضل
یگانه ای که چو او مادر زمانه نزاد
به سال ششصد و هفتاد و دو به ذی الحجه
به روز هجدهم در گذشت در بغداد
(حبیب السیر- ج۳ - ص۱۰۶ )
ملک الشعرا تاج الدین بن بهاء الدین جامی (قرن هفتم):
زهی مسندت حکم را مستقر
ره شرع را علم تو راهبر
این بیت، مطلع قصیده ای است در مدح خواجه طوس که در خلاصه الاشعار تقی الدین درج شده است.
(تاریخ ادبیات در ایران - ص۶۶۱ )
لاادری (قرن هفتم):
... هر بزرگی که بود اندر طوس
آمده است از جهانیان بر تر
همچو غزالی و نظام الملک
همچو فردوسی و ابوجعفر
و ندرین روزگار خواجه نصیر
اعلم عصر و مقتدای بشر
کز افاضل ز مبدا فطرت
تا به اکنون چو او نخاست دگر...
(هزاره شیخ طوسی- ص۷۲ )
غلامرضا قدسی:
... دانشی مرد جهان شرق شیخ الطایفه
آن که آثارش بود بر زر دانایی عیار
... آن معین استاد استادان ابوجعفر که شد
مذهب جعفر ز سعی و کوشش او پایدار
اهل بینش راز “استبصار” بینایی فزود
پاک از “تهذیب” او ز آیینه دل شد غبار
قرن ها بگذشته و ارزنده “تبیانش” کند
جلوه در پیشانی پاک زمان خورشیدوار
... باد نام شیخ طوسی زیب تاریخ علوم
باد لطف و رحمت حق روح پاکش را نثار
(هزاره شیخ طوسی- ص۱۵۶ )
شیخ عباس مصباح زاده منجم:
... هزار سال اگر بگذرد ز مرگ فقیه
حیات باقی او را خدا نگهبان است
چو شیخ طوس کند باز سفره دانش
جهان علم بر آن خوان فضل مهمان است
ز شرق و غرب بر آن خوان فضل گرد آیند
به ناگزیر که انسان عبید احسان است...
(هزاره شیخ طوسی- ص۳۷۱ )
سیدالشعرا سید کریم امیری فیروز کوهی:
... زان روی شیخ طایفه اش خواند روزگار
کز روزگار و هر چه در او برتر آمده
آیین جعفری به قوام از قیام اوست
شاید اگر به کنیه ابوجعفر آمده...
(دیوان امیری فیروزکوهی - ص۱۰۵۶ )
دکتر قاسم رسا:
... رجال دین و دانش کرده تجلیل
ز شیخ طوس ابوجعفر محمد
زهی استاد عالی قدر اسلام
که از روح القدس بودی موید
به شیخ الطایفه مشهور زیرا
رجال عصر را بودی سر آمد...
(هزاره شیخ طوسی - ص۲۳ )
و...
از جمله اشعاری که هدف اصلی در آن موضوعی دیگر و یا در مدح نزدیکان خواجه طوس سروده شده و در آن به ایشان اشاره شده است می توان به منظومه “ده نامه” و یا “منطق العشاق” سروده حکیم اوحدی مراغه ای از شاعران قرن هفتم و هشتم هجری اشاره کرد که این منظومه را به درخواست وجیه الدین یوسف بن اصیل الدین بن خواجه نصیر طوسی سروده و از وی در این منظومه چنین یاد کرده است:
نصیرالدین طوسی را نبیره
که عقل از فطنت اوگشت خیره
(تاریخ ادبیات در ایران - ص۸۳۵ )
● خواجه نصیر و ما (نتیجه)
در عظمت شخصیت نابغه ای بزرگ همچون خواجه طوس سخن بسیار گفته شده، با این حال چنین به نظر می رسد که پس از گذشت سده های متمادی از حیات پر فیض و برکت او باز هم گفتنی های بسیاری درباره تلاش های علمی و ادبی وی وجود دارد.
درباره عالم وارسته ای چون خواجه نصیر چه می توان گفت که در سراسر عمر خویش مراد و محبوب و مورد تکریم عالمان فرهیخته قرار داشته و پس از آن نیز همواره شمع روشنی بخش محفل فرزانگان اندیشه ور بوده و هر کس به فراخور حال و بضاعت خویش از خرمن دانش او خوشه ای بر گرفته است.
خواجه نصیر طوسی یکی از شگفت ترین شخصیت های تاریخ بشریت است که به تمامی علوم و معارف زمان خویش احاطه داشته و آثار گرانبها و راهگشایی را در هر یک از این موارد خلق و به یادگار نهاده است که بخشی از این میراث گرانبها حاصل تلاش های ارزنده او در قلمرو ادبیات است.
جای دریغ بسیار دارد که علی رغم گذشت این همه قرون و اعصار از دورانی که خواجه درآن می زیسته، هنوز مقام و مرتبه والای وی در ادبیات و نیز اهمیت آثاری که در این قلمرو خلق و فراهم آورده، چندان که شایسته این مهم است، شناخته نشده و لذا جای آن دارد که اهل پژوهش با اهتمام افزونتری در این باره پرداخته و جلوه های نوین دیگری از عظمت شخصیت این چهره نامور را که ناشناخته مانده است آشکار نمایند. همچنین مهیا نمودن زمینه ای مساعد برای رویکرد جامعه به آثار منظوم و منثور او که حاوی عالی ترین جلوه های علم و ادب و اخلاق است، از دیگر نکاتی است که می بایست مورد عنایت مسئولان و متولیان ادب و هنر قرار گیرد. به علاوه ترجمه و معرفی آثار ادبی خواجه به جهانیان یکی دیگر از مواردی است که می بایست جدی گرفته شود که این امر نقش ارزنده زبان فارسی را به عنوان زبان دوم جهان اسلام و زبان سخنوران بزرگ، پر رنگ تر خواهد کرد.
