مجلة فارسی «مرزهای نو» عنوان ماهنامهای است که در سالهای آغازین انتشار (۱۳۲۵ش) تحت عنوان «اخبار هفته» و به صورت هفتگی توسط اداره اطلاعات سفارت آمریکا در تهران منتشر میشده است.
اگر چه چاپ این مجله، آن هم توسط اداره اطلاعات سفارت آمریکا را میتوان نشانی از سلطه فرهنگی این کشور بر ایران عزیزمان دانست، ولیکن با تورق آن میتوان اطلاعاتی ارزشمند راجع به اوضاع علمی، سیاسی، فرهنگی، ادبی، تاریخی و... ایران در دوران قبل از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی به دست آورد که بررسی آنها خالی از لطف نیست.
وضعیت کتابخانههای ایران در شهرهای مختلف، بررسی سیر تاریخی آنها، ارائه تصاویری از آنها و غیره میتواند برای هر اهل کتاب و کتابخانهای جالب باشد. دو شماره از این مجله ضمن اشاره به تاریخچه پارلمان و سنا، حاوی اطلاعاتی راجع به مجلس، کتابخانه و مطبعه مجلس شورای ملی میباشد که در ادامه این نوشتار به آن میپردازیم.
«پارلمان یک کلمه فرانسوی است و اگر بخواهیم فارسی سره آن را به کار ببریم، ناچار «سخنگاه» خواهد بود، ولی چون کلمه پارلمان بینالمللی شده است، در زبان شیرین فارسی هم همان پارلمان مانده و به کار میرود. این کلمه از قرن سیزدهم به بعد در آثار تاریخی انگلستان دیده شده و به معنی «مذاکره» و «کنفرانس رسمی» به کار رفته است.
ویلهلم، که از پادشاهان انگلستان بود، مردانی را که به عقل و کیاست معروف بودند اطراف خود جمع کرده و برای حل مشکلات کشور با آنها مشورت میکرد. در دورة خلفای راشدین هم مسلمین به همین طریق مشکلات خود را حل مینمودند.
در ایران باستان هم مجلس مشاورهای شبیه پارلمان وجود داشته است. اگر چه این مجلس وظایفش بیشتر با مجلس سنای امروز تطبیق میکرده ولی نمایندگانی از طرف مردم انتخاب نمیشدند. در یونان و رم قدیم هم یک نوع رژیم حکومت پارلمانی معمول بوده و مردم این دو کشور در حل و فصل امور مملکتی شرکت میکردند.
پارلمان به اصطلاح امروز، عبارت از دو مجلس است که یکی را مجلس شورای ملی و آن دیگر را مجلس سنا مینامند. نمایندگان مجلس شورای ملی بدون استثنا از طرف ملت انتخاب میشوند ولی نمایندگان مجلس سنا نیمی از طرف ملت و نیمی از طرف پادشاه یا رئیسجمهور انتخاب میگردند.
کلمة سنا از «سناتوس» لاتین میآید و به معنای پیرمرد میباشد و چون نمایندگان مجلس سنا عموماً از اشخاص مجرب و کارآزموده مسن هستند لذا مجلس آنها را هم مجلس سنا میگویند که ترجمه عربی آن مجلس شیوخ است، اما در کشور عراق، مجلس سنا، به مجلس اعیان ترجمه شده و نمایندگان سنا را «عین» میگویند، بر عکس در مصر، مجلس سنا را مجلس شیوخ و نمایندة آن را «شیخ» مینامند و در سایر ممالک، مجلس سنا همان سنا و نمایندة آن سناتور است.
عمارت مجلس شورای ملی، اساسش از مرحوم میرزاحسینخان سپهسالار قزوینی میباشد. او عمارت فعلی و مسجد مجاور را از دارایی خویش بنا کرد و چون اولادی نداشت، عمارت مزبور جزء اموال دولتی درآمد و خوشبختانه مطابق نیت پاک آن مرد، به خانة ملت یعنی پارلمان تبدیل گردید.
بنای اصلی این عمارت در سال ۱۲۹۸ق، به پایان رسید و در سال ۱۳۲۴ق، مجلس شورای ملی بدانجا منتقل گردید و جلسههای نخستین مجلس در امارت مدرسه دارالفنون دایر میشد.
مساحت اصلی باغ و عمارات قریب پنجاه و یک هزار متر میشود که بیش از چهل و سه هزار متر آن باغ و استخر و خیابان و قریب هفت هزار متر زیربنا رفته است، بدیهی است که طرز ساختمان اصلی متناسب با عمارت پارلمان نبوده و به تدریج آن را اصلاح کردهاند.
نخستین تعمیر پس از آن بود که محمدعلیمیرزای قاجار، مجلس را به توپ بست و قسمتی از آن مخروبه گشت و همین که مجاهدین وارد تهران شدند و محمدعلیمیرزا خلع شد، مختصر تعمیراتی در ساختمان مجلس به عمل آمد. مرحوم ارباب کیخسرو شاهرخ، نماینده زرتشتیان و رئیس اداره مباشرت مجلس شورای ملی، زحمات بسیاری متحمل گشتند تا تکمیل بنای مجلس اجرا گردید. مخصوصاً همین که در آذرماه ۱۳۱۰ش قسمتی از عمارت و اثاث مجلس در آتش سوخت، توجه بیشتری در تزئین و تکمیل بنا و اثاث آن مبذول گشت. مرحوم حاجی محتشمالسلطنه اسفندیاری که چند دوره ریاست مجلس شورا را عهدهدار شدند، در تزئین و تطبیق آن با بهترین پارلمانهای دنیا کوشیدند.
یکی از ساختمانها و بناهای زیبایی که در هیچیک از ممالک خاورمیانه نظیر ندارد کتابخانه و اتاق آیینه است. همین که شبها چلچراغهای اتاق روشن میشود مثل آن است که دریایی از نور میان زمین و آسمان موج میزند. همین قسم، محل انعقاد جلسه و مذاکرات نمایندگان و سر در جدید مجلس و عمارت مطبعه از بناهای عالی در شهر تهران به شمار میرود.
روی هم، ساختمان مجلس قریب دویست اتاق و سالن بزرگ و کوچک دارد که هر ساختمانی طبق نقشه دقیق بنا گردیده و کاملاً متناسب با کارهایی است که باید در آن انجام یابد از این قرار:
۱) ساختمان مربوط به محل انعقاد جلسهها و کمیسیونها و اداره مباشرت
۲) ساختمان پست و تلگراف
۳) ساختمان مخصوص به کمیسیون بودجه
۴) ساختمان مطبعه
۵) ساختمان کتابخانه و دفتر راکد.
مطبعه مجلس یکی از بزرگترین و مهمترین مطبعههای ایران است و چندین نوع حروف و دستگاه دارد و علاوه بر امور مرجوعه مجلس شورای ملی، از خارج هم سفارش میپذیرد. این چاپخانه در سال ۱۳۰۲ش به همت مرحوم ارباب کیخسرو شاهرخ به کار افتاد.
بزرگانی که به ایران آمدهاند، بنا به دعوت رئیس مجلس شورای ملی به مجلس رفتهاند و بعضی از آنها در موقع مذاکرات مجلس نیز حضور داشتهاند.
ملک عبدالله پادشاه اردن، امیرعبدالله نایبالسلطنه عراق، گوستاو آدولف ولیعهد سوئد، ملک فیصل پادشاه عراق و اماناللهخان پادشاه افغانستان به طور رسمی از مجلس شورای ملی بازدید نمودهاند.
کتابخانه مجلس شورای ملی نیز در سال ۱۳۰۲ش گشایش یافت. مرحوم احتشامالسلطنه علامیر، مرحوم حاج محتشمالسلطنه اسفندیاری و آقای سیدمحمدصادق طباطبایی مقداری از کتابهای نفیس این کتابخانه را به رایگان اهدا نمودهاند. در سال ۱۳۰۵ش. مرحوم میرزایوسفخان اعتصامالملک، مدیرکتابخانه، نخستین فهرست آن را با اسلوب بسیار مطبوعی تهیه نمودند که هنوز به یادگار آن مرحوم باقی میباشد.
مجموع کتب خطی و چاپی کتابخانه مجلس که به زبانهای مختلف و در موضوعهای متنوع است، قدری از چهل هزار جلد کمتر میشود و قریب هشتاد هزار آن نسخههای قدیمی با جلدهای عالی و دیباچههای زرنگار است که هر یک به تنهایی شاهکاری از صنعت به شمار آمده و معرف ذوق سرشار استادان هنر و تذهیب و خوشنویسان ادوار گذشته ایران باستان است. به قسمی که بیننده را تا مدت زمانی مجذوب و در برابر آن همه لطف و زیبائی و نفاست به تحسین و تکریم وادار میسازد.
کتابخانه مجلس همیشه بهترین خریدار کتب خطی و آثار اساتید بوده و نمایندگان مجلس شورای ملی و سایر فرهنگپژوهان نامی کشور برای توسعه و تکمیل آن از هر لحاظ علاقه مفرطی مبذول میدارند.
کتابخانه مجلس شورای ملی همه روزه به استثنای روزهای تعطیل از ساعت هشت تا دوازده و از چهار تا هفت بعد از ظهر، برای عموم قابل استفاده بوده و یکی از مراکز مهم استفاده اهل فضل میباشد.»
یکی دیگر از مجلات قدیمی، «مجله دانش» میباشد که در شماره اول خود به سال ۱۳۲۸ش بخشهایی را به شرح کتابخانه اختصاص داده است. به علت اهمیت و ارتباط موضوعی به قسمتی از نوشتار مرحوم عباس [زریاب] خوئی در این زمینه اشاره میشود:
«کتابخانه مجلس شورای ملی یکی از بزرگترین کتابخانههای ایران است و شاید از جهت حسن ترتیب و تنوع کتب و سهولت استفادة عموم از آن بهترین کتابخانة ایران باشد. در کتابخانة مجلس تعداد زیادی کتب خطی نفیس وجود دارد که بعضی از آنها از حیث تهذیب و نقاشی و خط و قدمت کمنظیر است.
کتب چاپی خوبی به زبانهای مختلف (فارسی، عربی، ترکی، فرانسه، انگلیسی، آلمانی، ایتالیایی و غیره) در علوم و فنون مختلف جمع و خریداری شده است. مؤسسین این کتابخانه مرحوم فروغی و ارباب کیخسرو و مرحوم حاجیسیدنصرالله تقوی بودهاند و برای نخستین بار در ۱۳۰۲ش. قریب دویست جلد از کتابهای مرحوم میرزاابوالحسن جلوه به وسیله مرحوم تقوی خریده شد و قریب هزار جلد از کتابهای مرحوم احتشامالسلطنه به راهنمایی جناب آقای مخبرالسلطنه هدایت به کتابخانه اهدا شد.
از کتب خطی این کتابخانه تاکنون دو جلد فهرست تهیه شده است که اولی را مرحوم میرزایوسفخان اعتصامالملک رئیس سابق کتابخانه و دومی را آقای ابن یوسف شیرازی تألیف کردهاند.
از نفایس این کتابخانه میتوان به دو جلد قرآن مجید به خط میرزااحمد نیریزی و یک جلد به خط مرحوم وصال و یک جلد به خط محمد عارف یاقوت لمغانی هروی و مثنوی بسیار زیبا و نفیس کار مرحوم داوری پسر وصال و مرقعات زیادی، که خطوط اساتید فن و بزرگان با تذهیبات و نقاشیهای زیبا در آن جمع گشته است، اشاره کرد.
علاوه بر این، نسخ نادرة نفیسه در تاریخ ادبیات اسلامی و آثار حکما و علمای اسلام که این قسمت اخیر مخصوصاً در کتبی که از ورثة مرحوم تنکابنی (آقامیرزاطاهر حکیم معروف معاصر) خریداری شده و متأسفانه هنوز فهرست فنی از آن تهیه نشده است، موجود میباشد.
آنچه در درجه اول شایان ذکر است و تاکنون هنوز چنانکه باید و شاید دربارة آن گفتگویی نشده مجموعة بسیار نفیس و خزانة گرانبهای کتبی است که جناب آقای سیدمحمدصادق طباطبایی رئیس دوره چهاردهم مجلس شورای ملی به کتابخانه اهدا فرمودهاند. جناب آقای طباطبایی که از خانوادة اصیل در علم و روحانیت میباشند این گنجینة بینظیر را از مرحوم پدر بزرگوارشان به یادگار داشتند. مرحوم آقاسیدمحمد طباطبایی (پدر جناب آقای طباطبایی) که در راه استقرار مشروطیت فداکاریها و مجاهدات فراوان نمودهاند به شعب مختلفة علوم اسلامی از ادبیات عرب و فقه و اصول و... شوق و ولع فراوانی داشتند. ایشان در طول مدت عمر خود در جمع کتب مختلف راجع به این موضوعات سعی وافری مبذول داشتند و در نتیجة این کوششها مجموعة بینظیری از امهات کتب در کلیة رشتههای علوم قدیمه، از خطی و چاپی را گردآوردند.
این گنجینه گرانبها که شامل ۱۴۳۸ جلد کتاب خطی و ۱۷۰۶ جلد کتاب چاپی میباشد مانند جمیع خصال ذاتی و فضایل و کمالات نفسانی آن مرحوم به فرزند بزرگوارشان جناب آقای طباطبایی به ارث رسید.
جناب آقای طباطبایی در طول مدت عمر پرافتخارشان که در راه خدمت به آزادی و استقلال این کشور گذرانیدهاند، چیزی از حطام دنیوی نیندوختند و از جمیع مایملک دنیا این کتابخانه را داشتند که آن را هم با سعة صدر و نظر بلند و همت عالی به کتابخانة مجلس هدیه کردند و داستان حاتم طائی و معن بن زائده را از نو زنده ساختند.
قل للاولی فاقوالوری و تقدموا
قدما هلموا شاهدوا المتاخرا
تجدوه اوسع فی الفضائل منکم
باعا و احمد فیالعواقب مصدرا
برای نمایاندن اهمیت این کتابخانه همین قدر کافی است که بگوییم در ضمن کتب خطی آن قریب ۲۱۸ رساله در فلسفه و کلام و ۱۲۱ جلد تذکرهها و دواوین شعرای عرب و فارسی و ۳۴۷ کتاب فقه و اصول و ۷۶ جلد کتاب طبی و ۱۶۴ جلد ریاضی و نجوم و ۱۳۲ جلد اخلاق و تصوف و ۱۳۶ جلد کتب ادبی که اغلب آنها از نوادر و نفایس کتب به شمار میرود موجود است.»
