«مهران مهاجر» و «طاهر نیکخواه ابیانه» در دو نمایشگاه عکس و نقاشی، هر یک به نوعی و از زاویه یی به تاریخ در آثارشان نظر داشته اند. «مهاجر» به کمک یک دوربین بدوی سعی در تصویر کردن تهران بی تاریخ دارد و «نیکخواه ابیانه» مقطعی خاص از تاریخ ایران را در نقاشی های خود بازسازی می کند. به این دو مجموعه دقیق تر نگاه می کنیم؛
● تهران بی تاریخ، مهران مهاجر
گالری طراحان آزاد، ۲ الی ۱۴ بهمن
نوشتن درباره آثار هنرمندی که علاوه بر عکاسی، در حوزه نقد عکس نیز دستی بر آتش دارد و از طرفی سال هاست به امر آموزش عکاسی در دانشکده های هنری مشغول است، البته آسان نیست. با این همه این نوشته را شاید بتوان تنها درکی حسی از آخرین مجموعه عکس های به نمایش درآمده از «مهران مهاجر» دانست.
«مهران مهاجر» یکی از معدود معلمان هنر است که به سبب اشتغال به آموزش، از تولید هنری بازنمانده است، به طوری که هر سال در یک نمایشگاه انفرادی، ناظر مجموعه یی از عکس های او هستیم. «مهاجر» را - به گواه مجموعه های به نمایش درآمده از او- همچون «بسته های نامنتشر»، «اتاق قرمز»، «تاریخ گذشته»، «خاطره های یک پرسه زن خسته و تنبل»، «بسته های مهاجر» و...- به عنوان عکاسی که بیشتر به جنبه های مفهومی در هنر متمایل است، می شناسیم. از طرفی تحصیلات زبانشناسی «مهاجر» او را به ثبت نشانه های تصویری در عکس هایش علاقه مند می کند. او بسیار دلبسته ارجاعات زبانی و تصویری است؛ ارجاعاتی که گاه همچون بازی هایی که با رنگ های سبز و قرمز و سفید می کند، چندان هم قصد مخفی ماندن از نگاه نخست مخاطب را ندارند.
به نظر می رسد موضوع عکس های «مهاجر»، در بسیاری از مواقع خودبه خود به وجود می آیند؛ روشن ماندن کامپیوتر در فضای تاریک اتاق یا قاب های بسته بندی شده، جرقه تبدیل شدن به یک مجموعه عکس را در ذهن عکاس می زنند و فریم به فریم ادامه می یابند. اما گویا آخرین مجموعه عکس های «مهاجر» با عنوان «تهران بی تاریخ» بیش از سایر مجموعه ها از پیش برنامه ریزی شده است، اگرچه نه به این معنی که همه چیز طبق برنامه یی مشخص پیش برود، اما دست کم وقتی انتخاب دوربینی خاص و اظهار ارادت به عکاسی همچون «اوژن اتژه» را می بینیم، تصاویری از پیش آماده شده را در ذهن عکاس متصور می شویم.
این مجموعه، با یک دوربین روزنه یی بسیار ابتدایی- دوربین پین هول بدون عدسی- به قصد تولید تصاویری از فضای ابرشهری همچون تهران در زمانی «دیگر» عکسبرداری شده است، زمانی که در این کلانشهر هیچ جنبنده یی دیده نمی شود؛ موقعیتی که شاید ناممکن بنماید. «مهاجر» آن طور که در مقدمه نمایشگاه آورده است، با استفاده از دوربینی ابتدایی که کیفیت تصویری بسیار پایینی دارد و در برخی نقاط، عدم وضوح و نور نامتعارفی را حاصل می دهد، قصد دارد به فضای آخرالزمانی در تصاویرش دست پیدا کند؛ «به عمد از این ابزار بهره گرفتم تا آدم ها و دیگر جنبنده ها محو شوند و شهر متروکه بنماید و فضایی آخرزمانی به وجود آید.
به گمانم این تصاویر اشاراتی به موقعیت ماضی/ کنونی ما دارند.» در این عکس ها عناصری از زمان حال دیده می شود که از طرفی به سبب استفاده از دوربین ابتدایی و ایجاد تصویر بی کیفیت، بیننده را به زمان هایی در گذشته رهنمون می کند. بیننده در لحظه یی خود را در امروز و لحظه یی دیگر در گذشته می یابد؛ گذشته یی که البته زمان مشخصی ندارد. اگرچه در برخی از عکس ها، عناصر امروزی پررنگ تری دیده می شود که شاید لزومی در نمایش آنها در این حد نباشد؛ نشانه هایی مثل تابلوهای راهنمایی و رانندگی، مانکن های ردیف شده جلوی مغازه ها، تابلوهای تبلیغاتی سردر ساختمان ها و...
بی شک فضای تهران امروز با آن ظاهر آشفته و ساختمان های بی تناسب بالا رفته و اتوبان های عریض و طویل گاه نامربوط و جای خالی درختان اش، حتی بدون حضور علائم بسیار مشخص، فضایی بی نهایت متفاوت از گذشته را داراست و شاید علائم و نشانه های مشخص شهری امروز، از ابهام مورد نظر در عکس ها بکاهد. «مهاجر» در مقدمه نمایشگاه مجموعه «تهران بی تاریخ» را ستایشی از عکاس بزرگ آغاز قرن بیستم- اوژن اتژه- خوانده است؛ عکاسی که او هم در تصاویر مناظر شهری خود فضایی خالی از جنبنده، آرام و متروک را تصویر می کند.
اما نکته دیگر که از اشاره به عکاس مشهور قرن بیستم حاصل می شود، بستن کادرهای مشابه با «اتژه» است؛ خطوط عمودی ساختمان ها و دیوارها در عکس های «اتژه» در کادرهای «مهاجر» نیز تکرار شده است، و همین طور خطوط موربی که چشم را به عمق تصویر هدایت می کنند. حتی حضور مانکن ها در یکی از عکس های مجموعه «تهران بی تاریخ»، عکسی از مانکن های پشت ویترین «اتژه» را به خاطر می آورد. هرچند «مهاجر» به گواه مجموعه های پیشین و همچنین مجموعه حاضر چندان در قید ویژگی های زیبایی شناسی تصاویرش نیست؛ نکته یی که در مورد «اوژن اتژه» صدق نمی کند. برای «مهاجر»، مفهوم پس تصاویر، اهمیتی بسیار بیشتر از ویژگی های بصری دارد.
● مواجهه با تاریخ (۲)، طاهر نیکخواه ابیانه
گالری آریا، اول تا ۱۱ بهمن
ظاهراً تاریخ آنقدر برای «طاهر نیکخواه ابیانه» جذابیت دارد که چند سالی را پیوسته روی آن کار کند و فعلاً هم خیال رهایی از آن را نداشته باشد. «مواجهه با تاریخ» عنوان مجموعه نقاشی های تازه «نیکخواه» است که اولین سری آن سال گذشته در گالری آریا به نمایش درآمد و سری دوم آن به تازگی در همان گالری بر دیوار رفت. «نیکخواه» - متولد ۱۳۵۳ و فارغ التحصیل نقاشی از دانشکده هنر و معماری دانشگاه آزاد اسلامی- در اولین مجموعه مواجهه با تاریخ، نگاهی کلی به تاریخ را مدنظر داشت. او در آن مجموعه از عناصر مشخصاً ایرانی همچون گل و مرغ، تصاویر نقش برجسته های تخت جمشید، نقوش گبه و خوشنویسی بهره برده بود.
جذابیت تاریخ در مجموعه نخست او- و همین طور در مجموعه حاضر- تکرار آن در زمان های متوالی است و تغییر شکل ظاهری آن که در پس تغییر شکل فرم ها و عناصر به کار رفته در نقاشی ها نهفته است. دغدغه او پرسش درباره شیوه استفاده از تاریخ است که از دید او از سوی همه ما به شکلی ابزاری مورد استفاده قرار گرفته است؛ گروهی برای تحریک حس نوستالژیک، عده یی برای تفاخر و برخی برای رد معاصران از آن بهره می گیرند و عاقبت هیچ کس بهره درستی از آن نمی برد. «مواجهه با تاریخ، (۲)» - که پنجمین نمایشگاه انفرادی «طاهر نیکخواه ابیانه» به شمار می رود- اما به مقطع خاصی از تاریخ ایران نظر دارد که از دید نقاش، در رویدادها و وقایع بعدی کشور بسیار موثر بود؛ عصر قاجار؛ «این بار قوم قاجار را به عنوان قومی که تاثیر بسزایی در رویدادهای گذشته و کنونی ایران داشتند مدنظر خود قرار دادم و از میان آنان فتحعلی شاه به عنوان کسی که با یک عهدنامه قسمت عمده یی از خاک کشورمان را به حراج گذاشت، مظفرالدین شاه کسی که مشروطه را قبول کرد، محمدعلی شاه که مجلس ایران را به توپ بست و احمدشاه به عنوان کودکی که افسار مملکت به دست او داده شد و با بی کفایتی مملکت و سلسله خود را به هدر داد، بیش از دیگران مورد توجه من قرار گرفته اند و تکنیک آثار اکریلیک روی بوم است که بعد از ترسیم کامل به کنایه ساییده شده اند.» «نیکخواه» مجموعه پیشین خود را غالباً در فضایی مونوتون و با تکنیک ترکیب مواد ساخته بود.
اگرچه از همان تکنیک - البته با اندکی تفاوت و تغییر- در مجموعه حاضر نیز استفاده شده است ولی آثار مجموعه تازه او رنگین تر و حتی دکوراتیوتر از مجموعه قبلی به نظر می رسد. نقاشی های اخیر او در ترکیب های رنگی بنفش، آبی، سبز، ارغوانی و زرد، از فضای مونوتون و غالباً تیره مجموعه گذشته متفاوت ظاهر می شوند. جالب این است که هنرمند از دکوراتیو خوانده شدن نقاشی هایش ابایی ندارد و آن را ترفندی در جهت نگه داشتن مخاطب پای آثار و در نتیجه واداشتن او به تفکر بیشتر درباره آنها می داند. نکته دیگری که نقاش همواره در تولید آثار خود به آن توجه دارد استفاده از طنز تصویری یا حتی اضافه کردن عباراتی طنزگونه در حاشیه نقاشی هاست که این روش نیز در جهت نیل به هدف ذکرشده عنوان می شود
. نقاشی های مجموعه حاضر در عنوان گذاری نیز حامل بار طنزگونه اند؛ مظفرالدین شاه یک قران، احمدشاه بیست و چهار شاهی، محمدعلی شاه سیزده شاهی، تو هم می روی عزیزم و... و در متن نقاشی ها نیز عباراتی همچون «اون چی فکر می کرد، چی شد»،«اون بیرون چه خبره» و... به چشم می خورد. در تابلویی با عنوان «شام آخر» حواریون مسیح در دو ردیف شش نفری به صورتی قرینه و روبه روی هم بدون مسیح تصویر شده اند که برخلاف اصل اثر که ترکیبی افقی دارد، نقاشی «نیکخواه» ترکیبی عمودی یافته است. چند اثر را با شماره بندی یک تا سه به شاهان قاجار که پی درپی در اثر بی کفایتی یا عوامل دیگر جای خود را به دیگری می دادند، تصویر کرده است. نقاش در تعدادی از نقاشی های خود پرتره شاهان را در برابر آینه یی قرار داده است که بر اثر ساییده شدن تصویر انعکاس یافته در آینه دقیقاً عین تصویر اولیه نیست.
پرتره دوم، اگرچه به سبب مخدوش و ساییده شدن، متفاوت به نظر می رسد اما در حقیقت همان اولی است و حتماً همان سرنوشت - هرچند با اندک تفاوت ظاهری- به سراغش خواهد آمد. انتخاب موضوعی همچون «تاریخ» از سوی هنرمند بسیار هوشمندانه می نماید؛ بستری که در هر دوره به فراخور حال و تناسب موضوع می توان بر آن حرکت کرد و ادامه داد؛ موضوعی که هیچ گاه به پایان نمی رسد، اگرچه تکرار می شود.
