چندی پیش حادثهای اسفناک برای جامعه دانشگاهی رخ داد و متاسفانه اینترن امیر کیخسروی، دانشجوی پرتلاش سال آخر پزشکی، هنگام انجام وظیفه به علت ابتلا به بیماری تب خونریزیدهنده کریمهکنگو و وجود بیماری زمینهای خونی (فاویسم)، در ۲۲ اردیبهشت ماه سال ۹۱ درگذشت...
این اتفاق در مطبوعات انعکاس زیادی پیدا کرد و توجه عموم مردم به آن جلب شد. به همین دلیل تصمیم گرفتیم درباره این بیماری و جزییات آن با دکتر مسعود مردانی، فوق تخصص بیماریهای عفونی و استاد دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی صحبت کنیم.
▪ لطفا درباره تاریخچه بیماری تب خونریزیدهنده کریمهکنگو برایمان بگویید.
تب خونریزیدهنده کریمهکنگو (CCHF) یکی از بیماریهای بومی ایران است اما در سالهای اخیر به دلیل شناخت موارد جدید بیماری و اپیدمیهایی که در ایران و کشورهای منطقه رخ داده، اهمیت زیادی پیدا کرده است. سالانه مواردی از این بیماری در استانهای مختلف دیده میشود که بیشترین آن در استان سیستان و بلوچستان است ولی موارد مشابه از سایر مناطق مثل سراب، اردبیل، چهارمحال و بختیاری نیز گزارش میشود. تاریخچه اپیدمیولوژی بیماری در کتاب ذخیره خوارزمشاهی نوشته شده و حکیم جرجانی در آن به بیماریای با همین علایم اشاره کرده است. البته آن زمان بیماری در خطه تاجیکستان که از اراضی ایران بود، گزارش شد. تب کریمهکنگو در مناطق دیگری مثل افغانستان، پاکستان، هند، عراق و مناطق صحرایی آفریقا نیز مبتلایانی دارد.
▪ علت بیماری چیست و از چه طریقی منتقل میشود؟
عامل تب خونریزیدهنده کریمهکنگو، ویروسی از خانواده نایروویروسهاست. بیماری تبدار و خونریزیدهنده است که از طریق گزش کنه یا تماس با خون آلوده یا ترشحات دام و انسان آلوده منتقل میشود. در حیوانات آلوده، علایم خاصی دیده نمیشود ولی وجود نایروویروس در خون انسان بسیار خطرناک است و به سرعت مثل سایر عفونتهای ویروسی از یک انسان به انسان دیگر سرایت میکند و ممکن است همهگیری ناگهانی ایجاد کند.
▪ انسان مبتلا چه نشانههایی دارد؟
بیماری ۴ مرحله دارد؛ مرحله اول، دوره کمون بیماری است و مدت آن به نحوه ورود ویروس به بدن بستگی دارد. این دوره به دنبال گزش کنه ۱ تا ۳ روز و حداکثر ۹ روز طول میکشد ولی اگر در اثر تماس با بافت یا خون آلوده باشد، ۵ تا ۶ روز و حداکثر ۱۳ روز است.
مرحله دوم، دوره پیش از خونریزی است که در آن علایم ناگهانی ظاهر میشوند و بیمار دچار سردرد، تب، لرز، میالژی (درد عضلانی و استخوانی)، دردهای مفصلی، درد شکم، ملتحمه پرخون، پرخونی در ناحیه حلق و نقاط قرمز رنگ روی پوست میشود. ابتدا افزایش حرارت بدن نامنظم است ولی پس از مدتی منظم میشود. برخی از بیماران دچار اسهال آبکی هم می شوند. در این مرحله شاید تشخیص کمی دشوار باشد و پزشک آن را با یک عفونت ویروسی یا آنفلوانزا اشتباه بگیرد اما ۴-۲ روز بعد از شروع نشانهها، بیمار دچار سستی و رخوت، دردشکمی در ناحیه فوقانی راست، بزرگی کبد و طحال، افزایش ضربان قلب، جوشهای قرمز در سطوح مختلف گلو، دهان و روی پوست میشود. بهتدریج روی بدن خونمردگی و کبودی پدید میآید و از این مرحله به بعد، خونریزی بیمار آغاز میشود. دوره قبل از خونریزی ۷-۱ روز طول میکشد.
مرحله سوم، دوره خونریزیدهنده است. این مرحله ۱۰-۱ روز طول میکشد و در آن خونریزی از نواحی مختلف مثل معده، لثه، بینی و... اتفاق میافتد. خونریزی مختص یک نقطه نیست، یعنی همزمان از ۲ یا بیش از چند ناحیه از بدن رخ میدهد مثل خونریزی توام معده و بینی یا خونریزی توام لثه و واژن (اگر بیمار خانم باشد). پس اگر فردی فقط خونریزی لثه یا بینی داشت، به معنای ابتلا به این بیماری نیست.
مرحله چهارم، تب، خونریزی و علایم گوارشی پس از ۹ تا ۱۰ روز بهبود مییابند و علایم عروقی و دانههای ریز بدن نیز خود به خود از بین میروند. در این دوره آثاری از ریزش مو، ضعف، سرگیجه، علایم عصبی، تعریق، نداشتن تمرکز و کماشتهایی دیده میشود که ممکن است تا ۶-۳ هفته بعد از شروع بیماری باقی بماند.
▪ توضیحات شما به خصوص در مرحله چهارم بیماری نشان میدهد تب کریمهکنگو درمان دارد، پس چرا بعضی از مبتلایان فوت میکنند؟
اگر بیماری سریع و به موقع تشخیص داده شود، درمان موفقیتآمیز است اما به طور کلی ۵۰-۳۰ درصد موارد تب خونریزیدهنده کریمهکنگو، باعث مرگ فرد مبتلا میشود.
▪ تشخیص سریع و به موقع چگونه است و بیماران یا پزشکان چه علایمی را باید جدی بگیرند؟
اولین عامل این است که همهگیری بیماری در منطقه مدنظر باشد. توجه به شغل فرد مشکوک به بیماری نیز مهم است؛ قصابان، سلاخان، پزشکان و کارکنان پزشکی و افرادی که با خون حیوان یا انسان آلوده در تماس هستند، باید بیشتر توجه شود. بیماری ابتدا علایم آنفلوانزا دارد و ممکن است افتراق آن کمی دشوار باشد ولی اگر بیمار با علایمی مانند تب، سردرد، درد بدن همراه با دانههای ریز روی پوست و دهان یا خونمردگی و خونریزی بیش از یک نقطه از بدن مراجعه کند، با توجه به شغل و منطقه زندگیاش (خراسان، چهارمحال و بختیاری، سیستانوبلوچستان، فارس)، تشخیص بیماری چندان دشوار نیست. در آزمایش خون بیماران، کاهش گلبولهای سفید، پلاکت و آلبومین دیده میشود، در ادرار به صورت میکروسکوپی خون وجود دارد و افزایش آنزیمهای کبدی نیز نشانه اختلال عملکرد کبد است، ولی روش تشخیص قطعی، جدا کردن ویروس است. به هر حال در صورت مشکوکبودن علایم، درمان دارویی به سرعت آغاز میشود و احتمال بهبود نیز زیاد است اما دوره خونریزیدهنده بسیار خطرناک و معمولا شدید است که گاهی باعث شوک و در نهایت مرگ بیمار میشود.
▪ وتوصیههای شما؟
هرگونه تماس با گوشت یا خون آلوده در صورت خراش روی پوست (ورود ویروس از طریق خون) یا تماس با فرد مبتلا به CCHF، باعث انتقال بیماری به انسان میشود. ۲۴ ساعت بعد از ذبح گوسفند، جمود نعشی رخ میدهد و ویروس از بین میرود، خوردن آن مانعی ندارد و باعث ابتلا به بیماری نمیشود پس فرآوردههای گوشتی پختهشده، آلوده نیستند اما سعیکنید گوشت را از قصابیهایی که گوشت مصرفی را از کشتارگاهها تهیه میکنند، بخرید و در مواقعی که نذری دارید، بهتر است ذبح را در کشتارگاه انجام دهید. اگر قصاب یا سلاخ هستید، حتما دستکش بپوشید و در صورت بریدن دست با چاقو و هرگونه تماس با خون دام مشکوک، سریع به پزشک مراجعه کنید. پزشکان و کارکنان پزشکی بیشتر از سایر افراد جامعه در معرض خطرند؛ رعایت احتیاط همهجانبه برای جلوگیری از ابتلا بسیار کمککننده است، به خصوص وقتی بیمار تبداری با خونریزی بیش از یک عضو به شما مراجعه میکند، حتما باید او را به سرعت ایزوله (جدای از سایر بیماران بستری شود) و هنگام معاینه، از ماسک، دستکش، لباس مخصوص و حتی عینک استفاده کنید و بعد از معاینه در صورت داشتن دستکش هم دستتان را با آب و صابون به خوبی بشویید وسایل نوک تیز و تهمانده سرنگ را به روش استاندارد در ظرفهای مخصوص جمعآوری کنید. در صورت خراشیدگی پوست با سرنگ مصرفی بیمار آلوده، موضوع را هر چه سریعتر گزارش دهید تا درمان به سرعت آغاز شود. تاکنون هیچ واکسن دامی یا انسانیای به صورت روتین استفاده نشدهاست گرچه در کشورهایی مثل روسیه و بلغارستان واکسن کشته شده ویروس تهیه شده ولی در ایران واکسنی وجود ندارد. تشخیص سریع بیماری و درمان به موقع آن، احتمال مرگ و میر را کاهش میدهد حتی در صورت شک به بیماری و نبود علایم نیز میتوان درمان را آغاز کرد.
