تحریف ناپذیری قرآن

چگونه می‏توان عدم تحریف قرآن را اثبات کرد؟ به تازگی قرآن به صورت تحریف شده در اینترنت آمده است! این اتفاق چگونه با آیه «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ» سازگار است؟ تحریف در لغت از ریشه «حرف» به معنای کناره، جانب و اطراف یک چیز گرفته شده و تحریف چیزی، کنار زدن و کج کردن آن از جایگاه اصلی خود و بردن به سوی دیگر است.۱ تحریف در اصطلاح قرآن‏شناسی، دارای اقسام زیر است: ۱) تحریف با تعویض کلمات؛ یعنی برداشتن کلمه‏ای و جایگزین کردن آن با کلمه‏ای دیگر. ۲) تحریف به زیاده؛ یعنی افزودن کلمه یا جمله‏ای به آیات قرآن. ۳) تحریف به نقیصه؛ یعنی ساقط کردن کلماتی از قرآن و یا اعتقاد به این که کلمه، آیه یا سوره‏ای از قرآن کریم، ساقط شده است. ۴) تحریف معنوی. ۵) تحریف موضعی. ۶) تحریف در قرائت. ۷) تحریف در لهجه و گویش‏.۲ هیچ یک از این اقسام، به ساحت قرآن کریم، راه ندارد. تحریف کتاب آسمانی، بدین معناست که این تغییرات به گونه‏ای انجام پذیرند که دیگر کلام الهی، به درستی شناخته نشود و از دسترس بشر، خارج گردد و یا چیزی به عنوان کلام خدا شناخته شود که سخن او نیست. مصونیت قرآن از تحریف، به معنای «ماندگاری» متن اصلی قرآن و آشنایی با آن در میان مردم است؛ به گونه‏ای که هیچ‏گاه مسلمانان و دیگر جوامع بشری، از شناخت و دسترسی به متن اصلی آن، محروم نشده، کلام خدا را از غیر آن، با وضوح و آشنایی کامل، تشخیص دهند. این به معنای آن نیست که بدخواهان از تغییر و تصرف در الفاظ قرآن، به هر شکلی ناتوانند؛ بلکه خیانت بدخواهان به نتیجه نمی‏رسد و برای مسلمانان، شناخته شده و بی‌اثر است. تحریف قرآن در اینترنت نیز از این قاعده مستثنا نیست و خیانت آنان، برای عموم، آشکار می‏شود و هیچ‏گاه نمی‏توانند با این گونه ترفندها، متن اصلی قرآن را تغییر دهند. به طور کلی، درباره تحریف ناپذیری قرآن، دلایل متعددی اقامه شده که یکی از آنها، «گواهی تاریخ» است. پژوهش‏های تاریخی و مقایسه بین قرآن‏های موجود و قرآن‏های صدر اسلام، نشان می‏دهد که حتی یک کلمه از این کتاب الهی، کم یا زیاد نشده است. در این جا به بیان بخشی از آنها به طور اختصار اکتفا می‏کنیم. ۱) برهان حکمت‏ خداوند آخرین کتاب آسمانی خود را به نام قرآن، برای هدایت بشر فرستاده، پس از آن، نه کتابی می‏فرستد و نه پیامبری. بنابراین، قرآن، اولین و آخرین منبع هدایت بشر تلقی می‏شود. تحریف چنین کتابی، یعنی حفظ نکردن قرآن و مساوی با گمراهی بشر است و این با حمید و حکیم بودن خداوند، سازگار نیست. بنابراین، خداوند خود به مقتضای حکیم بودنش، این کتاب را حفظ می‏کند. ۲) برهان اعجاز این دلیل - به تعبیر علامه طباطبایی - بهترین و استوار‌ترین دلیل برای صیانت قرآن در زمان کنونی به شمار می‏رود.۳ یعنی همان وجوه اعجازی که برای قرآن در زمان رسول‏ خدا وجود داشت (مثل تحدّی، فصاحت و بلاغت و زیبایی الفاظ آن، معنوی بودن آن، هدایت انسان به سوی حق و صدق مطلق مطالب آن)، بر همین قرآن کنونی، منطبق است. بی‏تردید، در صورتی که بین این فاصله زمانی، کمترین نقصان و یا اضافه‏ای در آن به وقوع می‏پیوست، به یقین، دیگر از آن اوصاف، خبری نمی‏ماند؛ حال آن که همه آنها در قرآن کنونی یافت می‏شوند. ۳) برهان خاتمیت‏ قرآن از طرفی در چندین جا تصریح می‏کند که کلام خدا و سند نبوت است و کتاب اسلام به شمار می‏آید۴ و از طرف دیگر، دین اسلام را دین خاتم معرفی می‏کند۵ و روشن است که معنای خاتمیت، مصونیت از تحریف است؛ اما سخن در این است که چه چیزی از دین باید مصون از تحریف باشد؟ یقیناً آن چه به نام دین و مجموعه هدایت الهی برای یک پیامبر نازل شده، یعنی کتاب او، باید مصون از تحریف باشد و این، شرط لازم مصونیت دین از تحریف است.۶‏ ۴) برهان تحدی دائمی‏ قرآن در همه زمان‏ها و مکان‏ها و حتی در زمان حاضر، توان و قدرت فکری و ذهنی بشر را برای همانندسازی، به مبارزه فرا می‏خواند؛ اما بشر حاضر، مثل انسان‏های گذشته، عاجزانه در مقابل آن شکست را پذیرا می‏شود و از این ناتوانی موجود، به راحتی می‏توان پی برد که قرآن کنونی، دچار تحریف نشده است. ۵) برهان جامعیت‏ قرآن در راستای هدایت و راهنمایی بشر، از بیان چیزی که لازمه سعادت بشر باشد، فروگذاری نکرده است. قرآن حاضر، همانند قرآن موجود در گذشته، دارای این صفت است. حال اگر قرآن در زمان حاضر، دارای چنین صفتی است، چگونه می‏توان احتمال نقصان یا زیادی را در آن داد؟ بنابراین، قرآن کنونی از هر گونه تغییری مصون است. ۶) برهان تواتر تمام آیات و سوره‏های کنونی قرآن مجید، همانند قرآن گذشته، دست به دست و سینه به سینه، به طور همگانی توسط مسلمانان نقل گردیده‌اند. این تواتر منطقی، دلالت می‏کند که هیچ کلمه، آیه یا سوره‏ای، از قرآن کاسته نشده و بر آن افزوده نشده است. بنابراین، قرآن کنونی، با توجه به دارا بودن صفت تواتر، از هرگونه تحریفی، سالم است. ۷) شیوه وحیانی قرآن‏ این برهان، مبتنی بر نوع نگرش مسلمانان در مسئله وحی و تفاوت آنها با مسیحیان در این مسئله است. مسلمانان معتقدند که وحی، در واقع، تکلم و گفتار لفظی خداوند است که به وسیله جبرئیل به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‏رسید و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله موظف بود که عین همان الفاظ را به مردم برساند؛ اما مسیحیان بر این باورند که وحی در حقیقت، انکشاف خدا و تجربه انسان است که در بشر تجلی می‏کند و این، عامل انسانی است که آن را در مقام بازگو، تعبیر می‏کند و به همین دلیل، ممکن است در تعبیر آن، مرتکب اشتباه هم بشود. روشن است که طبق نگرش اول، به یقین، الفاظ قرآن نمی‏تواند از نقش عامل انسانی، متأثر شوند. از این رو، چاره‏ای جز پذیرفتن تحریف ناپذیری قرآن بر اساس دیدگاه مسلمانان باقی نمی‏ماند. ۸) شیوه بیانی قرآن‏ قرآن در جهت تعارض با منافع زورمندان و سلطه‌جویان، بیش از آن که به نام اشخاص بپردازد، به بیان ویژگی‌ها توجه کرده است و به استثنای تصریح به نام ابولهب و همسرش، به موارد جزئی نپرداخته است و این، یکی از تمهیدات الهی برای مصونیت قرآن است که به نوبه خود باعث گردیده تا برای کسی، انگیزه کتمان یا تحریف آیات پیش نیاید و بهانه‏ای برای دسیسه حاکمان - به طور آشکار – باقی نماند. ۹) شیوه نزول قرآن یکی دیگر از تمهیدات الهی برای مصون ماندن قرآن از تحریف، نزول تدریجی آن، آن هم با سبک و برنامه‏ای ویژه است. در مدت تقریباً ۲۳ سال، آیات قرآن به دو شکل نازل شده‌اند. آیاتی که در آغاز بعثت در مکه نازل شدند، معمولاً کوتاه و موزون هستند؛ این مقاطع کوتاه و موزون، در حفظ آیات، تأثیر بی‏شائبه‏ای داشته است؛ آن هم در روزگاری که مردم امی بوده‏اند؛ اما در سال‏های بعد، آیات و سوره‏های بزرگ‏تری در مدینه نازل شدند؛ زیرا در مدینه، هم آرامش بیشتری برای مسلمانان بود و هم امکانات نوشتن و ثبت آیات وجود داشت و سرانجام، نزول تدریجی قرآن، این نتیجه را داشت که وقتی حتی چند آیه نازل می‏شد، پیامبر آنها را برای مسلمان‏ها می‏خواند (و آنان نیز حفظ می‏کردند) و بعد آیه‏ای دیگر نازل می‏گشت. ۱۰) شیوه تعلیم قرآن‏ آن چه در تاریخ قرآن مهم است، این است که بدانیم پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله چگونه آیات را برای مردم می‏خواند و به آنها تعلیم می‏داد؟ شخصی می‏گوید: پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در مدینه، هر بار ده آیه به ما می‌آموخت و ما ده آیه را یاد می‏گرفتیم؛ سپس ده آیه دیگر و... برای مثال، یکی از اصحاب در مسجد دمشق، به ۱۶۰۰ شاگرد، قرآن می‌آموخت؛ به این شکل که آنها را به گروه‏های ده نفری تقسیم کرده بود و هر ده نفر، یک ناظر داشته‌اند که مجموع این ناظران و سرگروه‏ها، ۱۶۰ نفر می‏شدند.۷ علاوه بر این، به شهادت تاریخ، در صدر اسلام، عده زیادی از مسلمانان - که تعداد آنان را تا ۴۳ نفر نوشته‏اند - به دستور پیامبر، هر آیه و یا سوره‏ای را که نازل می‏شد، بی‌درنگ می‏نوشتند. دو تن از معروف‏ترین اصحاب پیامبر که در نوشتن قرآن، اهتمام خاصی می‏ورزیدند، حضرت علی ‏علیه السلام و زید بن ثابت بودند. ۱۱) اهتمام مسلمانان‏ بی‏شک، اهتمام پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله بر قرائت و حفظ قرآن، موجب شد که در میان مسلمانان آن عصر، این عمل، فضیلت بزرگی محسوب شود و به همین دلیل، مؤمن و منافق در این جهت بر یکدیگر سبقت می‏گرفتند و معاشرت و انس با قرآن، جزء آداب و رسوم مردم شده بود و آنان در مسائل و مشکلات خود، به قرآن مراجعه می‏کردند و تقدس و فضیلت یافتن قرآن نزد مسلمانان، این نتیجه را به دنبال داشت که کسی نمی‏توانست ایده تغییر قرآن را در سر بپروراند.۸ توجه به نگهداری و حفظ قرآن کریم در میان مسلمانان به اندازه‏ای بود که پس از نبی اکرم و در زمان خلافت ابوبکر، وقتی در جنگ یمامه، تعدادی از حافظان قرآن کشته شدند، مسلمانان تصمیم گرفتند توجه بیشتری در حفظ قرآن به خرج دهند و به این منظور، همه نسخه‏های قرآن را در یک جا جمع‏آوری کردند و از تغییر آنها جلوگیری نمودند. حفظ این نسخه‏ها به شدت مورد توجه قرار گرفت و به همین صورت، نسل بعد، قرآن را سینه به سینه حفظ می‌کردند و به نسل بعد انتقال می‌دادند.۹ ۱۲) تکامل خط و کتابت‏ برای حفظ یک متن به صورت اصلی، باید شرایط طبیعی چنین امری فراهم باشد. در عصرهای گذشته، تکامل خط و پیشرفت کتابت، به آن میزان نبوده است که بتواند متنی را در بستر خویش و به صورت کامل، حفظ کند؛ اما با رشد تمدن بشری، زمینه‏های لازم برای چنین امری، پدیدار ‏شد؛ چنان که به نظر برخی، در زمان رسول خدا، شرایط و موقعیت حصول چنین کاری مهیا شد و زمینه برای حفظ و صیانت قرآن، فراهم گردید.۱۰ برای مطالعه بیشتر، به کتاب‌های زیر مراجعه کنید: ۱) تاریخ قرآن، محمد هادی معرفت. ۲) قرآن‏شناسی، محمدتقی مصباح یزدی. ۳) قرآن هرگز تحریف نشده است، حسن حسن‏زاده آملی. ۴) التحقیق فی نفی التحریف عن القرآن، محمد هادی معرفت.