تحلیل روش‌شناسی پایان‌نامه‌های رشته روانشناسی موجود در مركز اطلاعات و مدارك علمی ایران

پایان‌نامه، خروجی فعالیت پژوهشی در تحصیلات دوره‌های تكمیلی (ارشد و دكتری) است و انتظار می‌رود تحقیق به عنوان شالودهء پژوهش علمی، در آن بدقت مراعات شده باشد. این تحقیق كه به منظور ارزشیابی روش‌شناسی پایان‌نامه‌های رشته روانشناسی انجام گرفته، پس از بررسی انواع الگوهای روش تحقیق، الگوی مراحل روش علمی كیوی و كامپنهود را مناسب تشخیص داده و آن را مبنای كارخود قرار داده است. در این تحقیق، به‌علت كمبود بودجه و محدودیت زمان از میان ۱۳۶ پایان‌نامه رشته روانشناسی موجود در مركز، ۳۰ مورد با استفاده از روش نمونه‌گیری طبقه‌ای متناسب، از دانشگاه‌های مختلف برگزیده شد و نتایج به‌دست آمده با استفاده از آمار توصیفی مورد ارزیابی قرار گرفت.پایان‌نامه‌های مورد بررسی، دارای بیش‌تر مراحل تحقیق بوده، اكثر آن‌ها ترتیب مراحل تحقیق را رعایت نموده و اكثر آن‌ها برای گردآوری اطلاعات از پرسشنامهء حضوری استفاده كرده‌اند. انجام ارزیابی‌های متنوع بر روی فعالیت‌ها بخش‌های مختلف كتابخانه، امروزه رواج بسیاری دارد و به‌صورت‌های گوناگون انجام می‌گیرد، اما متأسفانه برای ارزیابی پایان‌نامه‌ها، تحقیق چندانی به‌عمل نیامده است. بررسی‌های مربوط به پایان‌نامه‌ها در حال حاضر در ایران تحت عناوین مشابه "فهرست پایان‌نامه‌ها"، "فهرست موضوعی پایان‌نامه‌ها"، "چكیده پایان‌نامه‌ها" "راهنمای نگارش پایان‌نامه‌ها"، Dissertation abstracts در امریكا، Catalogue de theses در فرانسه وجود دارد كه اكثراً به‌صورت سیاهه‌های توصیفی شامل اطلاعاتی كتابشناختی و در برخی موارد همراه با چیكده‌های از پایان‌نامه‌ها است. در سال ۱۳۵۸، تحقیقی با عنوان "ارزیابی پایان‌نامه‌های فوق‌لیسانس كتابداری دانشگاه‌های تهران و شیراز" به بررسی یكایك رساله‌ها پرداخت و ضمن ارائهء مشخصات كتابشناختی، توصیف مختصری نیز دربارهء نحوه گردآوری اطلاعات و جامعه تحت بررسی ارائه داد.در سال ۱۳۶۸, مقاله‌ای دیگر با عنوان "پایان‌نامه‌ها به عنوان ابزار تحقیق و اطلاع‌رسانی" به بررسی پایان‌نامه‌ها و ارائه پیشنهادهاییی برای بهبود شرایط موجود پرداخت و به این نتیجه رسید كه پایان‌نامه‌ها به‌جای آن كه حاصل تحقیقی برخاسته از ذوق و شوق باشند، به انجام وظیفه‌ای بی‌ارزش مبدل شده‌اند. در سال ۱۳۷۱، در گزارش تحقیق دیگری با عنوان "نگاهی به بررسی تجزیه و تحلیل طرح‌های تحقیقاتی معاونت پژوهشی و برنامه‌ریزی دانشگاه تهران" مجموعاً ۵۲۷ طرح و حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی، كشاورزی، علوم و فنون و دامپزشكی مورد بررسی قرار گرفت.در سال ۱۳۷۴، در سمینار "بررسی روش‌ها و فنون مورد استفاده در آموزش و پژوهش علوم اجتماعی" در مقاله‌ای كوشیده شده كه روش‌شناسی به‌عنوان یك خصیصهء ویژه در كلیت علوم انسانی مورد بحث قرار گیرد.در سال ۱۳۷۵ در نخستین سمینار آموزش عالی در ایران در مقاله‌ای با عنوان "ابهام روش‌شناسی و تنگناهای پژوهش در ایران" سعی شد با استفاده از مشاهدهء اسنادی، ضمن بررسی و ارزیابی روش‌شناسی‌های موجود در علوم انسانی، فقدان یكی روش‌شناسی روشن در تحقیقات علوم انسانی كشورمان به عنوان یكی از تنگناهای اساسی در ایران مطرح گردد. روش چیست؟ دكارت در اثرش "گفتار در روش"، روش را راهی می‌داند كه به منظور دستیابی به حقیقت در علوم باید پیمود. در عرف دانش، روش را مجموعهء شیوه‌ها و تدابیری دانسته‌اند كه برای شناخت حقیقت و بركناری ازلغزش به‌كار برده می‌شود. به‌طور دقیق‌تر روش به سه چیز اطلاق می‌شود: ۱- مجموعهء طرقی كه انسان را به كشف مجهولات و حل مشكلات هدایت می‌كنند. ۲- مجموعهء قواعدی كه هنگام بررسی و پژوهش در واقعیات باید به كار روند. ۳- مجموعهء ابزار یا فنونی كه آدمی را از مجهولات به معلومات راهبری می‌نماید. بدین قرار ملاحظه می‌شود كه روش، لازمهء دانش است و هیچ دانشی بدون روش قابل تصور نیست؛ اعتبار دستاوردهای هر دانش نیز، به روش یا روش‌هایی وابسته است كه در آن، مورد استفاده قرار گرفته است (ساروخانی، ۱۳۷۳). تحقیق از نظر روش‌شناسی لغت “Research” كه ما آن را تحقیق و پژوهش می‌دانیم از لغت فرانسوی “Recherchen” به معنای “Search back” گرفته شده. عملی‌ترین قسمت لغت “Search” است كه به معنای جستجوی دانش و نیز ایجاد دانش جدید می‌باشد (Pillai ۱۹۸۵). تحقیق از نظر روش‌شناسی عبارت است از كاربرد روش‌های علمی در حل یك مسئله یا پاسخگویی به یك سوءال. "جان بست" معتقد است كه بین اصطلاح تحقیق و روش‌های علمی تفاوت وجود دارد و اشاره دارد كه تحقیق دارای فرآنید رسمی‌تر و عمیق‌تر در اجرای روش تحلیل علمی است ۰بست، ۱۹۸۳). مراحل تحقیق هر تحقیق باید مراحلی را پشت سربگذارد تا به نتیجه برسد نظرات مختلفی دربارهء مراحل یك تحقیق وجود دارد؛ ولی اختلافات, ناشی از تفاوت در تقسیمات جزئی تحقیق است و تأثیر خاصی بر نتایج به‌دست آمدهء ناشی از كاربرد هر یك از الگوها نمی‌گذارد. در این تحقیق مدل نظری "كامپنهود" و "كیوی" به عنوان الگو انتخاب شده است، زیرا: ۱- این الگو به لحاظ این كه از مراحل اولیهء شكل‌گیری مسئله تا نیل به نتایج و تجزیه و تحلیل را دربرمی‌گیرید، جامعیت دارد؛ ۲- از میان جزئیات زاید الگوهای ارائه شده، مانعیت دارد. "كامپنهود" و "كیوی"، روش علمی را چونان فرآیندی در سه پرده كه ترتیب آن‌ها باید مراعات گردد، شرح داده و آن را سلسله مراتب پرده‌های معرفت‌شناسی نامیده‌اند، این سه پرده كه عبارت‌اند از گسستن، ساختن و مقایسه كردن، به‌صورت نمایشنامهء كلاسیكی در هفت صحنه ارئه شده‌اند. این سه پرده از یكدیگر جدا و مستقل نیستند، بلكه برعكس با كمك متقابل یكدیگر تكمیل می‌شوند. مثلاً گسستن از سوابق ذهنبی و غلبه بر پیشداوری‌ها كه در ابتدای تحقیق شروع می‌شود در ساختمان نظری تحقیق به انجام می‌رسد. ساختمان نظری نیز بدون مراحل اولیه كه به امر گسستن اختصاص دارد ممكن نیست. همینطور، ارزش مقایسهء داده‌ها تحقیق با واقعیات، به كیفیت ساختمان نظری آن بستگی دارد.در جریان یك تحقیق، پرده‌های سه گانهء روش علمی در توالی عملیاتی كه به ۷ مرحله تقسیم شده به اجرا درمی‌آید. "این مراحل با داشتن حلقه‌های ارتباطی كنش پس‌گستر(۱) با هم در برهم‌كنش(۲) دایم هستند" (كامپنهود و كیوی، ۱۹۹۸). در اینجا لازم است به تعریف این مراحل و ذكر شاخص‌های آن‌ها اشاره شود: