تشکلی دولت ساخته یا حزبی ریشه دار

از نخستین روزهای تشکیل جبهه مشارکت ایران اسلامی در سال ۷۷ نکته یی که برخی از منتقدان سیاسی آن بر زبان می راندند، دولت ساخته بودن این تشکل و شکل گیری آن تحت لوای دولت اصلاحات و حمایت های مستقیم و غیرمستقیم آن دولت بود. این منتقدان خصوصاً با یادآوری تجربه حزب کارگزاران سازندگی که در دوره ریاست جمهوری آقای هاشمی رفسنجانی تشکیل شد و چند سالی در فضای سیاسی کشور از جمله در جریان انتخابات مجلس پنجم و ریاست جمهوری هفتم، منشاء تاثیرات انکار ناپذیری بود اما با پایان کار دولت سازندگی و قطع یا کاهش حمایت های دولتی، ستاره بختش رو به افول گذاشت، حزب مشارکت را نیز مدل دیگری از احزاب شکل گرفته در قدرت یک جریان سیاسی قلمداد می کردند که با پایان دولت اصلاحات، دوره درخشش و تاثیرگذاری آن نیز به پایان خواهد رسید. به هر ترتیب زمان گذشت و دوره مجلس و دولت اصلاحات به پایان رسید و صرف نظر از چگونگی برگزاری انتخابات مجلس هفتم و ریاست جمهوری نهم، کادرهای اصلی حزب مشارکت که در دولت و مجلس مناصب مهمی را در دست داشتند و تاثیر این امر خواسته یا ناخواسته بر میزان نفوذ و اقتدار حزب، غیرقابل انکار بود، از مناصب گذشته کنار رفتند. مشارکت نیز از حزب دارای اکثریت کرسی های مجلس و برخوردار از بسیاری از پست های مهم اجرایی کشور به تشکل سیاسی خارج از حاکمیت و در بین لایه های اپوزیسیون قانونی تبدیل شد فشارهای وارد بر احزاب و جریانات سیاسی رقیب با جناح حاکم، بسیار فراتر از محدودیت های طبیعی که در چنین وضعیتی برای احزاب خارج از قدرت به وجود می آید، خود را به رخ احزاب اصلاح طلب کشید. اینک زمان مناسبی برای آزمون جبهه مشارکت فرا رسیده بود تا مشخص شود آیا این تشکل، حزبی دولت ساخته است که بند ناف آن وصل به رانت قدرت است، یا حزبی ریشه دار است که امکان فعالیت مقتدرانه و مدبرانه را در شرایط مختلف سیاسی داراست؟ به گمان نگارنده، اینک در یازدهمین سالگرد تاسیس حزب مشارکت، نگاهی منصفانه به کارنامه عملکرد چهارساله گذشته آن، به خوبی نشانگر آن است که «مشارکت» توانسته است موجودیت خود را در سخت ترین شرایط پیرامونی و تحت شدیدترین فشارهای ممکن حفظ و به مدعیان ثابت کند با گذشت تنها یک دهه از حیات آن، به جریانی مستحکم و ماندگار تبدیل شده است که سرنوشت آن، نه براساس میزان برخورداری از قدرت و حاکمیت سیاسی، بلکه بر پایه درونمایه های لازم برای ادامه حیات یک حزب سیاسی شکل گرفته است، آن هم در جامعه یی مانند ایران که هزینه فعالیت سیاسی قانونمند و تابلودار بسیار بالا بوده و نوسان و فراز و فرود جایگاه جریانات سیاسی در حاکمیت، از قواعد مقبول و شناخته شده در کشورهای توسعه یافته تبعیت نکرده، گستره آن بسیار وسیع و پردامنه است. چنان که بخواهیم شاخصه ها و دلایل نتیجه گیری فوق الذکر را بیان کنیم، اجمالاً می توان از خلال عملکرد چهارساله اخیر جبهه مشارکت به موارد زیر اشاره کرد؛ ۱) میزان حفظ هواداران، اعضا و کادرهای حزبی در شرایط دشوار دور بودن حزب از مناصب قدرت و وجود فشارهای مختلف یکی از شاخصه های مهم ارزیابی پایایی یک جریان سیاسی به شمار می آید. این شاخصه خصوصاً در جوامعی که به لحاظ سیاسی، کمترتوسعه یافته است از اهمیت فزون تری برخوردار است. وضعیت جبهه مشارکت به عنوان فراگیرترین حزب کشور که تقریباً در تمامی شهرستان ها، دارای دفتر و کادر و عضو است و به دلیل همین فراگیری، قاعدتاً در جذب نیرو، اعمال ضوابط دقیق و سختگیرانه گزینشی، کمتر برایش امکان پذیر بوده است، از این لحاظ (امکان حفظ نیروها) کاملاً قابل قبول و موفق نشان داده می شود به گونه یی که در طول سال های اخیر، خاصه در فشارهای مضاعف چند ماه بعد از انتخابات ریاست جمهوری دهم، در حزب مشارکت، ریزش و جدایی قابل ملاحظه یی در هیچ یک از رده های گوناگون حزبی به چشم نیامده است که این امر حکایت از اخذ نمره یی قابل قبول در این زمینه و از جانب این تشکل سیاسی دارد. ۲) چگونگی استمرار فعالیت های داخلی و بیرونی حزب در زمینه های مختلف می تواند یکی دیگر از شاخصه های ارزیابی نهادینه بودن یک تشکل سیاسی در شرایط گوناگون پیرامونی باشد. نگارنده معتقد است به این لحاظ نیز جبهه مشارکت نمره قابل قبولی را به دست آورده است. استمرار جلسات تشکیلاتی در رده های مختلف از کنگره های سالانه تا جلسات ارکان عالی مرکزی مانند شورای مرکزی، دفتر سیاسی، هیات اجرایی و... تا ادامه فعالیت شاخه ها و مناطق و حوزه های حزبی، حتی در شرایط دشوار اخیر می تواند مصداق روشنی از این ارزیابی به حساب آید. ۳) استمرار موضع گیری های سیاسی یک حزب، در خلال جریانات و حوادث مختلف و همچنین حفظ مواضع اصولی و استراتژیک، در شرایط دشوار و تحت فشار می تواند مبنای دیگری برای ارزیابی ریشه دار بودن یک گروه سیاسی باشد. در این زمینه نیز استمرار اعلام مواضع که خاصه در شرایط سخت پس از انتخابات اخیر جلوه یی ارزشمندتر یافت، مشارکت را در حد استانداردهای بالایی از یک حزب مستحکم و اصولی نشاند. ۴) یکی از مهم ترین شاخصه های ارزیابی استقرار و ماندگاری یک حزب سیاسی، میزان توان خودداری آن تشکل از ارتکاب به عکس العمل های احساسی و ناخواسته در مواجهه با محرک های خارجی و تحت فشارهای نامتعارف و در عین حال عدم عقب نشینی و ابتلا به محافظه کاری و عدول از مواضع اصولی در این شرایط است که در این زمینه نیز چنان که بخواهیم منصفانه به قضاوت بنشینیم، به قرینه رفتار پنج ماه گذشته مشارکت، ناگزیر از اعطای نمره یی بالا و ادای احترام نسبت به این تشکل سیاسی خواهیم بود. مشارکت در ماه های اخیر، در شرایطی که بسیاری از کادرهای مرکزی و اعضای رده های مختلف خود را به ناحق در ابتلای حبس و سایر محدودیت ها دید و در وضعیتی که حتی دفتر مرکزی این تشکل، ماه هاست پلمب شده و امکان گردهمایی اعضا و کادرهای حزبی نیز با مشکلات عدیده مواجه است، مشارکت توانسته است به خوبی، در مجموع، هم از چپ روی های مخربی که در شرایطی از این دست، خصوصاً از ناحیه اعضای جوان تر بسیار محتمل است ممانعت به عمل آورد و هم مواضع اصولی و اعلامی خود را به روشنی حفظ کرده است.