چند دقیقه دیگر تا ساعت ۳۰/۹ زمان پخش اولین سریال نوروزی نمانده است. عمه خانم، خان دایی، عروسها، دامادها و نوه ها برای عید دیدنی در خانه عموجان جمع هستند. ولوله ای در طبقه دوم آپارتمان سه طبقه ای می پیچد. با پخش اولین آهنگ سریال ها همه ساکت و آرام پای تلویزیون میخکوب می شوند. مهمانها گوش تا گوش نشسته اند، چشمهایشان خیره به تلویزیون مانده است و دستها ناخودآگاه و بی اراده به سمت پیاله های آجیل می رود و فقط صدای شکستن تخمه و پسته است که سکوت آمیخته در فضا را می شکند. صدایی از کسی درنمی آید چون در آن صورت آرنج نفر کنار دستی است که در پهلوی نفر دیگری که ناخواسته نفس عمیقی کشیده فرو می رود. و این یعنی... هر از گاهی توپهای خنده ای است که شلیک می شود و آن موقع است که شیپور آزادباش می زنند و هرکس می تواند مزه ای بپراند. سریال ها تمام شده است و تازه دید و بازدید ها آغاز می شود که ساعت یک بامداد را نشان می دهد و باز صدای خداحافظی و خوش آمدگویی در راهرو می پیچد. گویی همه ایام نوروز را با سریال های تلویزیونی عجین می دانند و دوستش دارند. به هرحال سریال های متنوع هم بخشی از برنامه های تعطیلات نوروز بود که صدا و سیما توانست آن را به کام همه شیرین کند و جایگزین مناسبی برای سریال و فیلمهای سطحی و مبتذل و سراسر خشونت ماهواره ای بود.
صدا و سیما طبق عادت هرساله، امسال هم کوشید ضیافتی چشمگیر و گوش نواز از برنامه های مختلف را برای ایام نوروز تدارک ببیند و لحظات خوشی را برای مردم در اقصی نقاط کشور فراهم آورد. این بار هم بسیج شبکه های مختلف صدا و سیما برای ارائه جذاب ترین و بهترین آثار در این ایام باعث شد تا حجم انبوهی از مردم کشورمان، مخاطبان برنامه های گوناگون صدا و سیما باشند. مسئولان و مدیران صدا و سیما با تجربه نوروز سالهای گذشته سعی بر آن داشتند و تلاش کردند مجموعه ای متنوع از برنامه های دیدنی فراهم آورند تا بینندگان پروپا قرص را برای خود دست و پا کنند و آنها را تا پاسی از شب پای تلویزیون بنشانند و دراین امر نیز موفق بودند.
سریال های چاردیواری، شهر کودکان، دارا و ندار، زن بابا، محله تهرونی ها و... تنها بخشی از آثار نمایشی تدارک دیده شده برای این ایام بود و به جز برنامه های ویژه نوروزی، شبکه های مختلف برنامه های گوناگون با رویکردهای مختلف تهیه کرده بودند که هر کدام مخاطبان خاص خود را داشت.
اما نکته مهم و قابل توجه این است که صدا و سیما و دست اندرکاران این رسانه ملی نشان دادند که توانایی لازم و نیروهای متعهد را برای ساخت سریال ها، فیلم ها و برنامه های جذاب و دیدنی دارند، گرچه باید این روند در تمام طول سال ادامه داشته باشد تا مردم و بخصوص قشر جوان جامعه برنامه های صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران را به برنامه های مبتذل و بعضا غیراخلاقی شبکه های ماهواره ای غربی ترجیح دهند. از طرفی هم مسئولان و دست اندرکاران برنامه ساز رسانه ملی باید نقاط ضعف و قوت کارها را با دقت نظر بیشتری مورد نقد و بررسی قرار دهند تا هر روز بیش از گذشته شاهد شکوفایی، خلاقیت و ابداع و نوآوری در زمینه ساخت و تولید برنامه های پرمحتوا و با غنای فرهنگی بالاتر در صدا و سیما باشیم.
● نقد برنامه های نوروزی، نقل همه محافل
بعداز ایام نوروز صحبت درباره برنامه های صدا و سیما نقل محافل بود. از مردم عادی گرفته تا کارشناسان و اصحاب فن. دراین میان ماهم بین مردم رفتیم و نظر آنها را در مورد سریال های نوروزی جویا شدیم و با صاحب نظران، کارشناسان و نمایندگان مجلس به گفت وگو پرداختیم تا نقاط ضعف و قوت برنامه ها را شناسایی کنیم و راهکارهای تولید برنامه های جذاب تر با غنای فرهنگی بیشتر را مورد بررسی قرار دهیم.
ساعت ۱۰ صبح- متروی صادقیه- امام خمینی- خطی که همیشه شلوغ و پرازدحام است.
درمیان مخاطبان گزارشگرکیهان یکی از سریال چاردیواری خیلی خوشش آمده است، دیگری از دارا و ندار تعریف می کند و فرد سوم نیز از زن بابا و رقص پای اول آن به به و چه چه می کند و دانشجویی از برنامه های مستند و علمی استقبال می نماید.
کنار یکی از مسافران جایی برای خودم دست و پا می کنم. سوژه گزارش را با آنها درمیان می گذارم. همه با هم به اظهارنظر می پردازند.با خنده از نفر بغل دستی ام می خواهم یکی یکی نظراتشان را مطرح کنند. «م.شعبانی» منشی یک شرکت خصوصی است و ۴۲ سال سن دارد او که به قول خودش تمام سریال ها و مستندهای نوروزی را با دقت دنبال کرده است، می گوید: «برنامه های امسال صدا و سیما در مقایسه با سالهای قبل بسیار متنوع تر و بهتر بود. طوری که ما هرجا عید دیدنی می رفتیم قبل از شروع سریال ها به خانه برمی گشتیم و یا اگر دیر می شد تا پایان سریال از جایمان تکان نمی خوردیم.»
خانم نیکوکار که خانه دار است و در پاسخگویی گوی سبقت را از دیگران می رباید در مورد سوژه گزارش، چنین می گوید: «به نظرم مسئولان صدا و سیما باید برای تولید و پخش این سریال ها در تمام طول سال برنامه ریزی داشته باشند. وقتی می توانند تعطیلات دو هفته ای ما را با برنامه های شاد پرکنند، پس چرا هرشب از این برنامه ها نداشته باشیم!»
وی در ادامه می گوید: «سریال های زن بابا، دارا و ندار و چاردیواری چون حرف دل ما را می زد برای همه جذاب و دیدنی بود و همین مسئله باعث شده بود که خیلی ها سمت برنامه های ماهواره ای نروند و برنامه های خوب تلویزیون خودمان را دنبال کنند.»
مریم- ف که یکی از فروشندگان ثابت مواد خوراکی در مترو می باشد هم برای دقایقی دست از کاسبی و تبلیغ لواشکهای ترش و خوشمزه اش می کشد و نظرش را در مورد سریالهای نوروزی این طور مطرح می کند: «ما ۱۵ روز عید در خانه بودیم و به مسافرت نرفتیم و زیاد هم دید و بازدید نداشتیم، اما اصلا حوصله مان سرنرفت چون برنامه های صدا و سیما آن قدر خنده دار، شاد و دیدنی بود که احتیاج نبود پایمان را از در خانه بیرون بگذاریم.»
● نقد سریالها در تحریریه
یک روز بعد از تعطیلات نوروزی، همکاران روزنامه نگار دور هم نشسته اند و از خوب و بد سریالها می گویند. گفت وگوی آنها را در حافظه ثبت می کنم یکی از آنها که علاقه زیادی به فیلم و سریال دارد و آخرین فیلمهای اکران شده در سینما را هم دیده از شوخی ها و نحوه برخورد کوچکترها با بزرگترها انتقاد می کند و می گوید: «سریال دار و ندار از نظر محتوا خیلی خوب بود، اما کم و کاستی هایی هم داشت و مسئولان باید به این نکات توجه نمایند تا کارهای بدون عیب و نقص را در معرض دید عموم قرار دهند.» یکی دیگر از همکاران که مجرد است و سریال زن بابا نیز مورد توجه اش قرار گرفته در مجموع کار صدا و سیما را در ایام نوروز مثبت ارزیابی می کند و می گوید: «بازیگران خوب، شاد بودن برنامه ها و موسیقی و متن قوی را می توان جزو نقاط قوت برنامه ها ذکر کرد، اما حرفها و شوخی های کوچه بازاری جایی در یک رسانه ملی ندارد و این مسئله نیز جزو نقاط ضعف برخی از سریالها بود.»
● استقبال انبوه از سریالهای نوروزی
سریالهای تلویزیونی بیشتر از بقیه آثار آن مخاطب دارند. این گفته را می توان با نگاهی به آمار شفاهی مخاطبان شبکه های مختلف تلویزیونی ثابت کرد. این استقبال انبوه از سوی مردم، وظیفه مسئولان و برنامه سازان رسانه ملی را سنگین تر می نماید که آنها نیز از همین الان باید به فکر تهیه و ساخت سریال و فیلم برای سال آینده باشند. از سوی دیگر تولید و ساخت فیلم و سریال همیشه انتقادهایی را از سوی منتقدان به دنبال دارد که گاهی توجه به برخی از آنها می تواند کارگردانان و فیلم نامه نویسان را در ارائه برنامه های بهتر یاری رساند.
● منتقدان سریال های نوروزی
دکتر خوش زبان استاد ارتباطات اجتماعی در گفت وگو با گزارشگر کیهان می گوید: «رابطه ای عقلانی بین مخاطبان تلویزیون و میزان سواد آنها مطرح است، قشر دانشگاهی، نخبگان و فرهیختگان کمتر وقت خود را صرف تماشای سریالهای تلویزیون می کنند و بیشتر وقت خود را صرف تحقیق و کارهای علمی می نمایند.»
این استاد ارتباطات در ادامه می گوید: «با در نظر گرفتن این اصل ارتباطی، ما در این ۱۵ روز عید به این مخاطب فقیر از لحاظ درک آگاهی و سواد اجتماعی چه پیامی دادیم! مسئولان برنامه ساز با ساخت این سریالها، توسط یک رسانه ملی و کانال معتبر مهر تاییدی بر دروغ، دغل و ریاکاری زدند و آن را در جامعه نهادینه نمودند»
دکتر خوش زبان در ادامه سخنان خود این طور می گوید: «گذشته از فضای بسته و هزینه های گزاف که صرف ساخت این سریالها آن هم با بازی هنرپیشه های معروف شده بود، چون فقر فکر و اندیشه و درک اجتماعی و عدم شناخت نیازهای جامعه را توسط برخی کارگردانان بی تجربه شاهد بودیم و یک بی برنامه گی و عدم وحدت در سریالها به عینه ملموس بود.»
وی در مورد سریال چاردیواری می گوید: «در این سریال مهر تاییدی بر کار غیرحرفه ای زدیم که اگر جوانان ما بخواهند ازدواج کنند در مرحله اول به اجازه پدر و مادر هیچ احتیاجی ندارند و حتی متاسفانه در این سریال مسائل فقهی و شرعی رعایت نشده بود.»
دکتر خوش زبان می گوید: «گویا هدف از ساخت این سریالها این بود که مخاطب را به هر بهانه ای ولو به قیمت قربانی کردن باورها و ارزش ها پای تلویزیون بنشانند! اگر در سریال زن بابا به نحوه برخورد بهبود و فریدون با پدر و مادرش دقت کنید می بینید احترام کوچکتر به بزرگتر از بین رفته و با چه ادبیات زشتی با یکدیگر صحبت می کنند.»
این استاد ارتباطات در ادامه می گوید: «یک دستپاچگی، عدم وحدت و پیوستگی بین موضوعات و محورهای سریالها وجود داشت، حال آنکه اگر بخواهیم طنز سیاسی و اجتماعی خوبی ارائه دهیم به شناخت دقیق لایه های سیاسی و اجتماعی جامعه نیاز داریم.»
● مسائل اخلاقی و دینی در راس برنامه ها
حمیدرسایی نماینده مردم تهران و عضو هیئت رئیسه کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی نیز در گفت وگو با سرویس گزارش با اشاره به اینکه در مجموع فعالیت صدا و سیما در طول تعطیلات خوب بوده است، نقطه نظراتش را دقیقا در مورد سریالها این طور مطرح می کند: «سریال دارا و ندار از نظر محتوا و مفهوم موقعیت خوبی داشت اما از نظر فنی خالی از اشکال نبود و دو سریال دیگر یعنی چاردیواری و زن بابا از نظر فنی، متن و قصه از قوت خوبی برخوردار بود، اما از نظر مفهوم و محتوا اشکالاتی را به دنبال داشت، اما در سرگرم کردن، خنداندن و پیگیری مخاطبان موفق تر از سریال دارا و ندار بود». عضو کمیسیون فرهنگی مجلس در ادامه از بکار بردن برخی الفاظ نامطلوب و دیالوگها در سریالهای نوروزی انتقاد کرده و می گوید: «اگر چه بخشی اندک از مردم از این ادبیات برخوردارند اما صدا و سیما وظیفه ترویج آن را ندارد.»
حجت الاسلام رسایی خاطر نشان می کند: «صدا و سیما در تولید سریالهای نوروزی تلاش بسیاری کرد، اما بهتر است به مسائل اخلاقی و دینی بیشتر توجه شود.»
رسایی ادامه می دهد: «هرچند برنامه های نوروزی امسال سیما از جذابیت خوبی برای سرگرمی مردم برخوردار بودند اما ملاک هایی چون امید، آگاهی، اخلاق و دین که رهبر معظم انقلاب اسلامی در ابلاغ دوم رئیس سازمان صدا و سیما تأکید کرده بودند، به صورت کامل در آنها مشهود نبود.»
نماینده مردم تهران در مجلس با اشاره به اینکه نمی توان امتیاز کامل را به مجموعه های نوروزی داد، تصریح می کند: «به هرحال تلاش مسئولان و برنامه سازان رسانه ملی بر این بوده که این محورها را به نوعی در این سریال ها نشان دهند. اما به طورکلی صدا و سیما تا رسیدن به نقطه مطلوب هنوز فاصله دارد. مسئولان باید از برنامه سازان و تهیه کنندگان فیلم ها و برنامه های خوب مطالبه کنند تا آنها ملزم به تهیه شوند.»
● نبرد نرم در عرصه سریال ها
حسن ملک محمدی نماینده مردم دامغان و عضو کمیسیون فرهنگی مجلس در گفت وگو با گزارشگر کیهان نظری برخلاف منتقدان مذکور دارد و با اشاره به اینکه امروز صدا و سیما در میدان جنگ فرهنگی قرار دارد خاطرنشان می کند: «رسانه ملی باوجود توطئه رسانه های دشمن سربلند بیرون آمد و سال جدید را با تولید برنامه های امیدبخش، شادی آفرین و پرمحتوا آغاز کرد و محقق کننده منویات رهبر معظم انقلاب در زمینه «همت مضاعف، کار مضاعف بود.»
حجت الاسلام ملک محمدی با اشاره به اینکه ما در حال جنگ تمام عیار نرم با استکبار جهانی هستیم و در عصر تکنولوژی و اینترنت که دشمنان اسلام از تمام دستاوردهای علمی درجهت انحراف افکار عمومی استفاده می کند، می گوید: «رسانه ملی در جنگ نرم و جنگ فکری و سیاسی در خط مقدم مبارزه با استکبار جهانی قرار دارد و همانگونه که در ایام نوروز ۱۳۸۹ با به نمایش گذاشتن سریال های متنوع و جذاب موجب نشاط و شادی در جامعه شد، امیدواریم صدا و سیما با استمرار فعالیت های هنرمندانه و پرمحتوا، بتواند گام های مؤثر و بزرگتری را همراه با نوآوری، خلاقیت و ابتکار بردارد.»
وی در ادامه می گوید: «به هرحال بعد از یک دوره پرتنش فتنه آلود مردم به یک دوره سرور و شادی نیازداشتند که با سریال های مختلفی که با زبان طنز آماده شده بود، خوشبختانه ضمن اینکه لبخند را بر لبان مردم شجاع و بابصیرت ما نشاندند، درعین حال پیام های خوبی را هم به مردم ابلاغ کردند و بسیاری از مسائل اجتماعی رایج را با زبان طنز و نقد بیان کردند.»
● استقبال مردم، خستگی را از ما ربود
سعید آقاخانی کارگردان سریال زن بابا و بازیگر نقش خیری در سریال چاردیواری، هنرمندی خوش برخورد و خنده رو است که در همان اولین تماس تلفنی از سوژه گزارش استقبال کرد و در پاسخ به سؤالم که نقد و قضاوت خود شما در مورد سریال زن بابا که این همه بین مردم طرفدار پیداکرده و به اصطلاح ترکونده چیست، صادقانه و بی تکلف این طور جواب می دهد: «سریال زن بابا قطعاً نقاط ضعفی داشت اما حسن های آن هم کم نبود. مشکل اصلی ما کمبود زمان بود که مجبور بودیم تا روز ۱۱ فروردین در آن شرایط دشوار کار را به پایان برسانیم و گروه کاملاً خسته شده بودند و تحت فشار قرار داشتند.»
آقاخانی با اشاره به اینکه اگر زمان بیشتری داشتیم، کار بهتری ارائه می شد، اضافه می کند: «کل کار ۵۷ روز طول کشید و امیدوارم برای سال های آینده فرصت مناسب را جهت ارائه کار قوی تر دراختیار داشته باشیم.»
کارگردان سریال زن بابا در ادامه با اشاره به اینکه رضایت خاطر مردم خستگی کا را از تن وی و گروهش بیرون کرده است در مورد نقاط قوت سریال می گوید: «تیم قوی، خوب و یک دست و تلاش و پشتکار بچه ها و همفکری آنها رمز موفقیت در این کار بود.»
وی می گوید: «ما همیشه عادت کردیم که در فشار و زمان کوتاه کار کنیم چون بسیار دیده شده که خلاقیت در زمان کوتاه بروز و ظهور می نماید و سرعت کار به فیلم نامه بستگی دارد، اگر فیلم داستان آماده باشد ما توانایی کار در یک ماه را هم داریم، اما طبیعی است هرچه زمان بیشتری برای ساخت، تهیه و تولید سریال یا فیلم داشته باشیم کاستی و ضعف کمتری در کار به وجود می آید.»
سریال های تلویزیونی که در ایام تعطیلات نوروز از شبکه های مختلف سیما پخش شد بیانگر حرکت رو به رشدی است که به همت مدیران سازمان صدا و سیما و جهت گیری صحیح آنان در مسیر احیای هنر متعهد و غنی سازی اوقات فراغت مخاطبان در رسانه ملی به نمایش گذاشته شد.
اگرچه حرکتهای بدیع و نوآوری های متعهدانه در تجلی هنر اسلامی به دلایل مختلف مسیر صعب و دشواری را در عرصه هنرورزی و جذب مخاطب طی می کند که در جای دیگر نیاز به آسیب شناسی دقیق دارد و به این جهت سریال های نوروزی نیز خالی از اشکال و نقص نبودند، اما بدون تردید اراده و اهتمام مدیران و دست اندرکاران به ارتقای کیفیت تولیدات و داشتن دغدغه های دینی و انقلابی و ملی در آنان، سمت و سوی هنر بازیگری را متعهدانه و دردمندانه و نهایتا ارزشمند خواهد ساخت و ضمن ایجاد ذائقه های جدید و سازماندهی توقعات و انتظارات مخاطبان همسو با ارزشها و آرمانهای نظام اسلامی، دریچه های نوینی را در عرصه فرهنگ و هنر کشور بویژه در رسانه ملی بازخواهد کرد و دست اندرکاران دیگر در عرصه فیلم و سریال و طنز را نیز در مسیر هنر متعهدانه و مسئولانه و مهندسی فرهنگ و پیام مطلوب ترغیب و تشویق خواهد کرد.
با نگاهی به مجموعه های نوروزی امسال می توان متوجه تغییر نسبی محتوا و فضای سریالها نسبت به مجموعه های نوروزی سال های قبل شد. در مجموعه های امسال از لوکیشن های شیک و گران قیمت خبری نبود و قصه آدمهای معمولی به تصویر کشیده شده بود.
تنوع، نشاط، مهندسی موفق پیام و ترسیم فضای سنتی و فرهنگ ساده زیستی در کنار طرح متعهدانه آسیبهای اجتماعی در این سریالها، پردازش مناسب فیلمنامه، بهره گیری از بازیگران باتجربه در حوزه طنز و برنامه ریزی و استفاده از ظرفیتهای مختلف هنری از جمله عوامل موفقیت مجموعه های نوروزی است که از سوی برخی از صاحب نظران ذکر شده است.
اما از طرفی هم منتقدان به محتوای ضعیف برخی فیلمنامه ها مثل سریال زن بابا و استفاده نادرست و تمسخرآمیز از گویش های محلی و به تصویر کشیدن خانواده ای که همه اعضای آن به نوعی به دنبال کلاهبرداری هستند را مطرح می کنند.
● توجه به باورها و اعتقادات مردم
مسعود ده نمکی کارگردان سریال دارا و ندار که در ایام نوروز از شبکه تهران و شبکه های استانی پخش می شد در گفت وگو باگزارشگر کیهان می گوید: «در مورد سریال دارا و ندار وقتی پیشنهاد ساخت آن در ایام نوروز مطرح شد اولین چیزی که به ذهنم رسید این بود که باید سریالی با مضمونی متفاوت ارائه دهم که به نوعی در خدمت مردم، باورها و اعتقادات آنان باشد.»
وی در ادامه توضیحات خود اضافه می کند: «به شدت به طنز کلامی معتقدم، مخاطب ما عادت کرده است که به طنز کلامی و شوخی های گفتاری سریع تر واکنش نشان دهد و با این نوع طنز راحت تر ارتباط برقرار می کند، اما در مورد محتوا هم معتقدم طنز باید در خدمت مفهوم قرار گیرد نه مفهوم در خدمت طنز.»
ده نمکی در ادامه چنین می گوید: «طنز دارا و ندار مخاطب را در کنار خنده به فکر وامی دارد و از این جهت یک کمدی دووجهی بود که در ایام نوروز هم خنده را بر لبهای آنها بنشاند و هم بیننده را در لحظاتی متاثر می کرد که البته این سریال در دو بعد ساختاری مفهوم و مضمون باید جداگانه مورد بررسی قرار گیرد.»
وقتی از ده نمکی می خواهم نظرش را در مورد نقد مفهومی و مضمون سریال دارا و ندار مطرح کند، این طور پاسخ می دهد: «در مورد محتوا دارا و ندار توانست ۶۰ درصد توقعاتم را برآورده کند و از نظر جذب مخاطب هم توانست ۸۰ درصد موفق باشد و با بینندگان ارتباط برقرار کند اما درباره سریالهای مناسبتی کمی محدودیت زمان وجود دارد، بنابراین عجله و شتابزدگی کیفیت کار را پایین می آورد، و نقطه ضعف این سریال هم تعجیل در ساخت بود اما فکر می کنم با دارا و ندار تفاوت در نگاه طنز، استفاده از بازیگران خوب و جدید در حوزه طنز و روایت قصه ای با مضمون متفاوت اتفاق افتاد که این موارد از ابتدا جزو اهداف ما بود که تا حدودی به آن دست یافتیم.»
کارگردان سریال دارا و ندار در ادامه در مورد این مسئله که استفاده از لهجه و گویشهای محلی در این سریال در مواردی جنبه استهزا داشت تا ترویج فرهنگ بومی چنین می گوید: «خیر، اصلاً اینطور نبود، زبان طنز در خدمت مضمون بود و این یکی از معدود سریالهایی بود که استفاده از گویش محلی در آن هیچ واکنش منفی ایجاد نکرده بود، طوری که در برخی از استانها هم استقبال زیادی از این موضوع صورت گرفته بود چون افراد مختلف با پوشش، گویش و قومیتهای مختلف به عنوان نماد قرار گرفته بودند، در این سریال همچنین نشان می داد که فاصله طبقاتی فقط در جنوب شهر تهران وجود ندارد، بلکه در کل کشور این مسائل دیده می شود، به طور کلی آن خانه نمادی از جامعه ایران بود که تمام محورهای مذکور در آن در خدمت مضمون مقدس فیلم قرار گرفته بود.»
ده نمکی در ادامه می گوید: «برای اینکه جامعه از زاویه هنر مورد نقد قرار گیرد، دست هنرمند باید باز باشد تا به اهداف مورد نظر برسد. اگر کسی بخواهد خود را پشت اعتبار ملت ایران پنهان کند و خود را نقد ننماید، هرگز موفق نمی شود، چرا که رسالت هنر نقد جامعه است و تا موقعی که این شرایط فراهم نشود، مخاطب به سمت برنامه های تولید بیگانه می رود.»
وی با اشاره به اینکه در ساخت فیلم و تولید قصه باید با ظرافت و در لبه خط حرکت کرد و حساسیتهای اجتماعی و فرهنگی را شناخت، می گوید: «اگر کسی به فیلمی که می سازد اعتقاد داشته و با مشاوران مربوطه هماهنگی کامل داشته باشد و مضامین را بخوبی درک کند، هرگز فیلم به ضدفیلم تبدیل نمی شود و فیلم پیام آموزشی خود را به دنبال خواهد داشت.»
ده نمکی می گوید: «شاید از مسائل پشت صحنه کسی خبر نداشته باشد ولی با پخش هر قسمت در هر شب یک بحران درست می شد و عده ای اعتراض می کردند، اما صداوسیما برای پخش این سریال شجاعت و جسارت به خرج داد. چون سریال در نوع خود از طنز گزنده ای برخوردار بود که ابهام و ایهام داشت اما با تأمل پاسخ همه را دادم.»
ده نمکی نظر خود را در مورد ادامه روند صداوسیما در ایام نوروز برای پخش سریال و فیلمهای متنوع، جذاب و آموزنده برای جلوگیری از جذب مخاطب به سوی برنامه های مبتذل ماهواره ای این طور بیان می کند: «کار سختی است، ما در مضمون و متن در سینما و تلویزیون ضعف داریم، اگر بخش نرم افزاری و سوژه پردازی را برای متنوع کردن برنامه ها تقویت کنیم در جذب مخاطب می توانیم موفق باشیم.»
وی با اشاره به اینکه به اندازه تولید فیلم در سینما و تلویزیون هنرپیشه متعهد و مطرح نداریم اضافه می کند: «در بعد سخت افزاری مشکلی نداریم، اما توقع جامعه از رسانه ملی بالاست.»
● گامی رو به جلو از نگاه موافقان
«امسال علی رغم تمامی ضعف ها، صداوسیما گامی رو به جلو در ارتقای سطح کیفی برنامه خود داشت. عیدی نوروز ۱۳۸۹ تلویزیون با کادوی دارا و ندار، چاردیواری، زن بابا و محله تهرونی ها، عیدی آبرومندانه ای بود که از سوی قشرهای مختلف جامعه مورد پسند و قبول قرار گرفت.»
مسعود مجیدزاده منتقد سینما و تلویزیون در گفت وگو با گزارشگر کیهان با بیان مطلب فوق می گوید: «ویژگی اصلی مجموعه های نوروزی تلویزیون که همه آنها را پیگیری می کردند و مخاطبان را تا پاسی از شب با خود همراه می ساخت، استفاده کمابیش مناسب از قالبهای طنز و مضامین خانوادگی کمدی بود که در این میان گوی سبقت را کار دیدنی «مسعود ده نمکی» ربود و توانست با ارائه مضامین متنوع اجتماعی و خانوادگی و گریز به مسائل اجتماعی و گاه اعتقادی از زاویه انتقاد سازنده و کارگردانی و بازیهای خوب و متن قابل توجه، جایگاهی مناسب نزد بینندگان بیابد و استعدادها و توانایی های بالقوه مسعود ده نمکی در عرصه تولید برنامه های تماشایی تلویزیون را به اثبات برساند.»
این منتقد اضافه می کند: «زن بابا هم تلاش موفقی از سعید آقاخانی بود که با اغماض از رک گویی و شعارزدگی اخلاقی، باید امتیازی خوب در کارنامه سازنده آن و آغازی نویدبخش برای او در کارگردانی مجموعه های طنز تلویزیونی دانست، اما مشکل اصلی سریالهای نوروز امسال جمع کردن سریال به هر قیمتی در پایان بود و این پایان خوش در هر سه سریال به شکل برپایی مراسم عروسی بود که این نوع پایان به سریالها لطمه وارد کرد و ارزش سریالها را تحت الشعاع قرار داد.»
● توجه به خواست مخاطبان
دکتر مجید کاشانی، جامعه شناس در گفت وگو با خبرنگار سرویس گزارش کیهان با اشاره به اینکه در کشورهای صنعتی پیشرفته، رسانه ها به مخاطب به عنوان یک واقعیت جهت ساز نگاه می کنند و نه یک شنونده منفعل، می گوید: «آنها در واقع نه تنها به علائق و سلایق مخاطبین اهمیت می دهند، بلکه قالب و شکل برنامه های خود را بر این اساس سامان می دهند و چنانچه قصد ایجاد تغییر در مخاطب را داشته باشند، مجبورند از مجاری انتظار و نیاز مخاطبین عبور کنند.»
دکتر کاشانی درباره دیدگاه تعامل گرا با مخاطب می گوید: «در این دیدگاه بر نقش رسانه ها در فرآیند خلق و آفرینش نمادها و همچنین تفسیر و کاربرد نمادها و در نهایت بر تعامل رسانه و مخاطبان تاکید می شود همچنین در نگاه تعاملی، یک مشارکت دموکراتیک و دوسویه بین مخاطبین و رسانه ها لحاظ می شود. و رسانه از این منظر تلاش می کند تا به نیازها و انتظارات مخاطبین خود پاسخ دهد و این دیدگاه بهترین و مؤثرترین شیوه مقابله با برنامه های ماهواره ای است.»
این استاد جامعه شناس در ادامه به نکات مثبت سریالهای نوروزی هم اشاره می کند و می گوید: «نکته اول قوت کار، عوامل درون رسانه ای و شکلی است یعنی در این سریالها به قالب و شیوه ارائه برنامه ها بصورتی جدید و نو نگاه شده بود. استفاده از بازیگران توانا و گاه گمنام در سریالها، استفاده مناسب از جلوه های تصویری، موسیقی سنتی و محلی و آهنگهای ریتمیک مناسب، هماهنگی ساعات پخش هم برخی دیگر از عوامل موفقیت برنامه های نوروزی بوده است.»
جواد آرین منش نماینده مردم مشهد و نایب رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس که نظری برخلاف نظر دکتر کاشانی جامعه شناس دارد، در گفت وگو با گزارشگر کیهان می گوید: «مسئولان صداوسیما و مدیران برنامه ساز اگر در تولید برنامه ها چهار شاخص آگاهی، امید، دین و اخلاق که رهبر معظم انقلاب بر روی آنها تاکید دارند را در دستور کار خود قرار دهند به طور قطع به وضعیت ایده آل و اهداف آرمانی در جذب مخاطب نزدیک خواهند شد.»
آرین منش با اشاره به اینکه تا دستیابی به محورهای فوق و برخورداری برنامه های تلویزیونی از این چهار شاخص، راه طولانی در پیش رو داریم، خاطرنشان می کند: «دلیل این مسئله کاملا روشن است، زیرا از زیرساختهای لازم همچون هنرمندان متعهد و متخصص که بتوانند با بهره گیری از منابع و متون ارزشمند و آگاهی بخش و دربردارنده نشاط، آگاهی و امید در کنار هم باشد برخوردار نیستیم.»
نایب رئیس کمیسیون فرهنگی به ضعف موجود در فیلمنامه ها اشاره می کند و در ادامه می گوید: «برخی فیلمنامه ها فاقد چنین شاخص ها و عنصر آگاهی بخشی و معنوی هستند و بیشتر به عنصر طنز و نشاط می پردازند.
و برخی دیگر از فیلمنامه ها نیز به دلیل پرداختن به عنصر آگاهی بخشی از جاذبه لازم برخوردار نیستند.»
نماینده مردم مشهد با اشاره به اینکه باید برنامه هایی تولید شود که مخاطبان جوان حین کسب عنصر آگاهی بخشی و معنوی، روحیه شور و نشاط را نیز کسب نمایند، یکی از راه های دستیابی به وضعیت آرمانی در حوزه برنامه سازی را تربیت فیلمنامه نویسان متعهد، متخصص و توانمند عنوان می کند و می گوید: «به طور قطع چنین فیلمنامه نویسانی قادرند متونی را تهیه کنند که افزون بر نشاط آوری در جامعه، بار آگاهی بخشی نیز داشته باشد.»
آرین منش در ادامه با بیان اینکه در ۳۰ سال گذشته در زمینه تربیت چنین فیلمنامه نویسانی کمتر کار شده اظهار می دارد: «مراکز آموزشی، تربیتی و دانشگاه های هنری موفقیت لازم را به ویژه در تربیت نیروهای متعهد و متخصص و توانمند نداشته اند، به همین خاطر تعداد چنین هنرمندانی به ویژه در سینما انگشت شمار است و بنابراین آثاری را که دارای بار معنایی لازم باشد، کمتر مشاهده می کنیم، این درحالی است که حجم رسانه های ما و نیاز به برنامه سازی هر سال بیش از گذشته افزایش پیدا کرده است. لذا مسئولان رسانه ملی نیز از همین الآن باید برای سال آینده برنامه ریزی و آینده نگری داشته باشند و با توجه به شرایط زمانی برنامه هایی را تدارک ببینند که هم آموزنده و آگاهی بخش باشد و هم شادی و نشاط را به همراه داشته باشد.»
آرین منش در ادامه با اشاره به اینکه شبکه های تلویزیونی برون مرزی در خارج از کشور، هیچ توفیقی در تولید سریال ها ندارند، می گوید: «وظیفه رسانه ملی است که با در نظر داشتن رسالت صدا و سیما که هدف اصلی آن آگاهی بخشی است، مفاهیم والاو متعالی را به مخاطبین القا کند و از جاذبه های لازم جهت جذب مخاطب برخوردار گردد.» وی با اشاره به اینکه اگر برنامه های مبتذل و فریبنده ماهواره مخاطب جمع نکند، قطعا برنامه های سازنده آنها هیچ مخاطبی را نمی تواند جذب نماید می گوید: «اگر صدا و سیما بتواند وظایف خود را به درستی انجام دهد، انسان های آگاه و متعهد هرگز به سراغ ماهواره که در لابه لای آن برنامه های مبتذل موج می زند، نخواهند رفت و تنها راه مقابله با این تهاجمات تولید برنامه های پرجاذبه و در عین حال آگاهی بخش می باشد.»
● سریال هایی به دور از خشونت
دکتر غلامرضا علیزاده جامعه شناس و استاد دانشگاه که نگاه انتقادی به سریال های تلویزیونی دارد در گفت وگو با گزارشگر کیهان به راهکارهای پیش رو جهت مقابله با برنامه های ماهواره ای اشاره و توصیه می کند برنامه های تلویزیونی و سریال ها باید با مفاهیم و کلید واژه های ارزشی همراه باشند و اشاعه دهنده رفتارهای هنجارشکن نباشند.
وی همچنین به استفاده مناسب از لهجه ها و گویش های محلی در طنزها تأکید می کند و می گوید: «طنز باید مفید، سازنده و در عین حال حاوی نکات اخلاقی باشد و تداعی کننده یک قوم خاص و متعصب در جامعه نباشد، استفاده از گویش های محلی در سریال ها خوب است اما نباید به گونه ای اغراق آمیز و غیرواقعی جلوه داده شود.»
دکتر علیزاده به موسیقی و ترویج آهنگ های سنتی در رسانه ملی از جمله موسیقی سریال چاردیواری که از یک نو ساز محلی کردی استفاده شده بود، اشاره می کند و می گوید: «مسئولان برنامه ریز رسانه ملی با توجه به شرایط سنی مخاطبان خود می توانند هم از موسیقی های محلی و سنتی استفاده کنند و هم نیاز قشر جوان جامعه به ریتم و آهنگ های پاپ را پاسخگو باشند آنها با توجه به ذائقه های مختلف باید خوراک مناسب را در اختیار افراد قرار دهند تا هر کس متناسب با ذوق و سلیقه خود غذای مورد دلخواه را انتخاب نماید.»
وی با اشاره به اینکه دنیا دیگر از دهکده جهانی خارج شده و به یک خانواده بسیار گسترده تبدیل گردیده است، می گوید: «در این خانواده بزرگ هیچ چیز از نظرها پنهان نمی ماند اگر ما این مکانیزم را با آگاهی ایجاد نکنیم، دیگران در اختیار فرزندان ما قرار می دهند باید هوشمندانه این نیازها را شناسایی کنیم و مطابق با آن برنامه ریزی نمائیم.»رضا نباتی کارشناس مسایل تعلیم و تربیت با اشاره به اینکه رسانه ملی باید از ساخت برنامه ها و سوژه های تکراری برحذر باشد خاطرنشان می کند: «صدا و سیما باید رویکرد تربیت دینی و ملی خود را مدنظر قرار دهد، نگاه آرمانی به مسائل اجتماعی داشته باشد و به نیاز مخاطب توجه کند در این صورت است که مردم و بخصوص قشر جوان دنبال برنامه های ماهواره نخواهند رفت.»وی می گوید: «برنامه های صدا و سیما نباید همرنگ و همسو با برنامه های ماهواره ای باشد و اشاعه دهنده خشونت و لودگی در جامعه باشد، آنچه درحال حاضر در رسانه ملی اتفاق می افتد کم رنگ شدن مسائل بومی و اسلامی است و البته ناگفته نماند امسال خوشبختانه در سریال های نوروزی از زندگی های اشرافی و تجمل گرایی خبری نبود و درد و مشکلات جامعه هم به نوعی مطرح شده بود، اما باز هم تا رسیدن به نقطه آرمانی و هدف غایی فاصله داریم و مسئولان برنامه ریز باید تلاش و همتی مضاعف را به کار بندند.»
