یکی از مهم ترین خطراتی که می تواند هر جامعه ای را به ورطه نابودی ارزش ها کشانده و آن را از مرتبه جوامع انسانی به مرتبه جامعه حیوانی برساند بی گمان رواج ضدارزشی به نام تملق و چاپلوسی است. در جامعه ای که افراد ضعیف النفس و حقیر احساس می کنند می توانند از راه تعریف و تمجیدهای بی قاعده و عاری از حقیقت، خود را به صاحبان مقام و موقعیت نزدیک کرده و به اهداف خود برسند، آرام آرام راه تعالی و پیشرفت های مادی و معنوی بسته شده و ارزش های موجود در آن جامعه به ورطه نابودی می افتند. از همین رو افراد آگاه و دلسوز اجتماع باید به چنین افرادی اجازه نفوذ را نداده و هر جا مشاهده کردند چنین افرادی قصد نفوذ در جامعه را دارند در مقام مقابله با آنان برآیند. در این مقاله بر آنیم تا با استفاده از رهنمودهای ائمه معصومین(ع) خطرات ناشی از این ناهنجاری اخلاقی را یادآور شده و راهکارهای مقابله با این رذیله اخلاقی را به اختصار بیان کنیم. اینک مطلب را از نظر می گذرانید.
● تملق چیست؟
در بحث از تملق و چاپلوسی آنچه در درجه نخست از اهمیت قرار دارد آن است که بدانیم: اصولا تملق چیست و به چه عملی تملق گفته می شود؟
برای پاسخگویی به این سؤال از یکی از سخنان امیرمؤمنان علی(ع) مدد می گیریم. آن حضرت(ع) درتوضیح و تبیین تملق می فرمایند:
(الثناء باکثر من الاستحقاق ملق: ستودن بیش از آنچه که سزاوار است چاپلوسی است)(۱)
مطابق این سخن حکیمانه آنگاه که آدمی در مدح و ستایش افراد پا را از حد اعتدال و میانه روی فراتر می نهد و سخنانی بر زبان جاری می سازد که در مخاطب وجود ندارد و یا اگر هست بدان شدت و نهایت نیست در وادی تملق پای نهاده و به بلیه چاپلوسی مبتلا شده است. و لذا باید در مواجهه با افراد و به هنگام توصیف ایشان مراقب بود که مبادا از آنچه مستحق هستند فراتر رویم.
● متملق کیست؟
مطلب دیگری که باید در این رابطه مدنظر باشد این است که: متملق چگونه انسانی است و از چه روحیات و خصوصیاتی برخوردار است؟
در پاسخگویی به این سؤال نیز از علم و دانش راهنمایان حقیقی جامعه یاری می جوییم. رسول مکرم اسلام(ص) در توصیف انسان مومن می فرمایند:
(لیس من خلق المومن الملق: تملق از منش و اخلاق انسان با ایمان نیست)(۲)
با توجه به این سخن رسول اکرم(ص) انسان متملق کسی است که از ایمان حقیقی بهره ای ندارد و نور ایمان به قلب او نتابیده است زیرا کسی که ایمان داشته باشد از تملق و چاپلوسی خودداری می ورزد چون می داند در برابر آنچه بر زبان جاری می سازد در پیشگاه خداوند باید پاسخگو باشد و چنانچه در توصیف دیگران از دایره اعتدال خارج گردد به ظلم دچار شده و نتیجه ظلم نیز سخط پروردگار است.
و البته با عنایت به این مطلب که سرلوحه تمامی تعالیم انبیا، ایمان بوده و بدون آن هیچ خیری در انسان قابل تصورنیست و بدون ایمان بودن، برابر است با داشتن تمامی بدی ها و زشتی ها و انسان بی ایمان در پیشگاه الهی دارای هیچگونه مقام و رتبه ای نیست درمی یابیم که انسان متملق در وجود خود همه بدی ها را جمع کرده است. رذایلی همانند دروغ، ریا، عجز، فریب، دنیاطلبی وغیره - متملق چه می کند؟
همه ما کم و بیش می دانیم که انسان متملق کارش چیست و با تعریف و تمجیدهای ناثواب و نادرست خود، چگونه از افرادی ناشایست و فاقد مراتب انسانی و ایمانی، مردمانی شایسته و بایسته می سازد! ولی باید دانست کار متملق به همین جا ختم نمی شود بلکه گاهی او نه تنها مخاطب خود را با کلمات نسنجیده می فریبد بلکه خود را نیز در نظر او زیبا جلوه می دهد و از این راه خود را برای او می آراید و می خواهد مخاطبش نیز همچون او شده و به وادی زشتی ها و آلودگی ها وارد شده و سرانجامی همچون او پیدا نماید. همچنان که امیر مومنان(ع) در سخنی گرانمایه ضمن تحذیر انسان ها از مصاحبت با متملقین می فرمایند:
(لاتصحب المالق فیزین لک فعله و یود انک مثله: با چاپلوس رفاقت مکن که او با چرب زبانی تو را اغفال می کند، کار ناروای خود را در نظرت زیبا می نماید و دوست دارد که تو نیز مانند او باشی).(۳)
● آثار تملق
هرگونه فعل و صفت ناپسند و پسندیده بدون شک در جامعه منشأ آثار مثبت و منفی خواهد بود و صفت ناپسند تملق نیز از این مستثنی نبوده و در سطح جامعه و در میان افراد آثار نامطلوبی برجای می نهد که با بهره گیری از سخنان معصومین(ع) به بیان برخی از این آثار می پردازیم:
حضرت علی(ع) درباره آثار مخرب تملق و چاپلوسی در زندگی مادی و معنوی انسان می فرمایند:
( رب مفتون بحسن القول فیه: چه بسا کسانی که با ستایش دیگران فریب می خورند.)(۴)
بنابه این سخن گرانمایه از امام المتقین(ع) یکی از دلایل فریب خوردن آدمی در عرصه حیات همانا سخنان خارج از قاعده و عاری از حقیقت انسان های متملق و چاپلوس است. آنگاه که آدمی در اثر گفتار انسان های پست و حقیر خود را برتر از آنچه هست می بیند و احساس می کند که از نظر علم و عمل و سرمایه های مادی و معنوی از دیگران والاتر است، در موقعیتی خطرناک قرار می گیرد که چه بسا تمام هستی خود را بر باد دهد و به خسران دنیا و آخرت دچار گردد. و درست به همین خاطر است که آن حضرت(ع) با اینکه در حصار عصمت پروردگار قرار دارد و بیم لغزش بر ایشان نمی رود با این حال از مردم و دوستداران خود می خواهد که در سخن گفتن با او حد اعتدال را رعایت کرده و از حدود الهی خارج نشوند:
(فلا تکلمونی بما تکلم به الجبابره و لاتتحفظوا منی بما یتحفظ به عند اهل البادره و لاتخالطونی بالمصانعه: پس با من چنان که با پادشاهان سرکش سخن می گویند حرف نزنید و چنان که از آدم های خشمگین کناره می گیرند دوری نجویید و با ظاهرسازی با من رفتار نکنید...)(۵)
از دیگر آثار ناپسند تملق و چاپلوسی مبتلا شدن آدمی به غرور و سرکشی است که از زشت ترین گناهان در پیشگاه پروردگار محسوب می شود و انسان خودپسند و مغرور به یقین اهل دوزخ خواهد بود. حضرت علی(ع) در نامه پنجاه و سوم نهج البلاغه که به عهدنامه مالک اشتر مشهور شده است خطاب به یار باوفای خود و تمامی حاکمان اسلامی می فرمایند:
( والصق باهل الورع والصدق ثم رضهم علی الا یطروک و لایبجحوک بباطل لم تفعله فان کثره الاطراء تحدث الزهو و تدنی من العزه: تا می توانی به پرهیزکاران و راستگویان بپیوند و آنان را چنان پرورش ده که تو را فراوان نستایند و تو را برای اعمال زشتی که انجام داده ای تشویق نکنند که ستایش بی اندازه خودپسندی می آورد و انسان را به سرکشی وامی دارد.)
در این راستا باید دانست که ابتلای آدمی به صفت ناپسند و شیطانی غرور که نتیجه مدح و ثنای بیجا و نادرست انسانهای متملق است بزرگ ترین مانع خواهد بود برای دست یابی به قله های تعالی و پیشرفت و نه تنها شخص مغرور را از رسیدن به کمالات بازمی دارد بلکه مانع مهمی در راه پیشرفت جامعه نیز خواهد بود بخصوص اگر این انسان فریفته شده به تعاریف متملقین در جامعه دارای مسئولیتی هم باشد، زیرا چنین کسی هر آنچه را انجام می دهد کامل و بی عیب و نقص دانسته و تصور می کند که در جهت تعالی گام برمی دارد حال آنکه به تعبیر لسان الغیب حافظ شیرازی:
جز قلب تیره هیچ نشد حاصل و هنوز
باطل در این خیال که اکسیر می کنند
همچنین از دیگر آثار تملق آن است که عقل آدمی را زائل می کند و آدمی را تحقیر کرده و از شخصیت انسانی تهی می گرداند، همچنانکه علی(ع) در سخنی گرانمایه می فرمایند:
(ینبغی للعاقل ان یحترس من سکرالمال و سکرالقدره و سکر العلم و سکر المدح و سکر الشباب فان لکل ذلک ریاح خبیثه تسلب العقل و تستخف الوقار: شایسته است انسان عاقل خویشتن را از مستی ثروت و مستی قدرت و مستی علم و دانش و مستی تمجید و تملق و از مستی جوانی مصون نگاه دارد زیرا هر یک از این مستی ها بادهای مسموم و پلیدی دارد که عقل را زائل می کند و آدمی را خفیف و بی شخصیت می نماید.)(۶)
● ضرورت پرهیز از متملقین
از آنچه تاکنون گفتیم به ناپسند بودن تملق پی بردیم و دانستیم که این عمل تا چه پایه خطرناک بوده و می تواند نظام فرد و جامعه را به هم بریزد. پس انسان اندیشمند و بالخصوص حاکم اسلامی تا می تواند باید از متملقین دوری جسته و در مقابل آنان را که در انتقاد از او بی پروا هستند به خود نزدیک گرداند زیرا تنها راه سعادت و پیشرفت فرد و جامعه در سایه انتقادات سازنده و درست نهفته است نه چاپلوسی های متملقین پست و حقیری که برای رسیدن به منافع زودگذر خویش حاضرند دین و دنیای خود را به مخاطره افکنند. علی(ع) در نامه خود به مالک اشتر او را سفارش می کند که تا می تواند انسانهای منتقد را به خود نزدیک گرداند:
(از میان مردم کسانی را برای یاری و مشورت انتخاب کن که در حقگویی از همه صریح ترند و در آنچه را که خدا برای دوستانش نمی پسندد تو را مددکار نباشند چه خوشایند تو باشد یا نباشد)
آری حاکم اسلامی باید کسانی را به خود نزدیک گرداند که از حقگویی هراسی به خود راه نداده و حاضر نیستند به خاطر خوشایند او سخنانی بر زبان جاری سازند که خشم پروردگار و نابودی جامعه را در پی دارد.
● یک استثناء
آنچه تا به اینجا گفته شد تمامی در مذمت تملق و متملقین بود و اینکه باید از این دو دوری جست اما باید دانست که مطابق فرمایش نبی مکرم اسلام(ص) در یک جا می توان زبان به تملق گشود و با چاپلوسی به مقصود رسید! و این یک مورد نیز در کسب علم و دانش است. آری برای رسیدن به علم و دانش و افزودن بر کمالات معنوی و علمی هیچ مانعی ندارد که از تملق بهره گرفت زیرا رسول اکرم(ص) فرمودند:
(لیس من اخلاق المومن التملق و لا الحسد الا فی طلب العلم: خصلت نکوهیده چاپلوسی از منش و اخلاق انسان با ایمان نیست و نیز بلای حسد از منش انسان شایسته کردار نیست جر در راه اندوختن دانش و کمال)(۷)
اگر آحاد جامعه اسلامی و به ویژه مسئولین اجتماع در رده های گوناگون خواستار تعالی و پیشرفت جامعه هستند باید بدانند که لازمه نخست این امر میدان دادن به انسانهای منتقد است که در انتقال دلسوزانه زبان تیز و گزنده داشته و در بازگویی کجی ها و ناراستی ها از هیچ کس جز خداوند پروایی ندارند ابوذر صفتانی که بی خوف و واهمه در برابر ناراستی ها و کجیها می ایستند و روش اسلامی -انسانی پیامبر (ص) را به کجروان یادآور می شوند و نه (نان به نرخ روز خورهایی) که آنچه برایشان مهم نیست تعالی جامعه و رسیدن به کمالات مادی و معنوی است و تنها به منافع خود می اندیشند و بس.
