مدیرکل تشکل های مردم نهاد (سازمان های غیردولتی) ستاد مبارزه با مواد مخدر، در اواخر شهریورماه امسال اعلام کرد جمعیت مبارزه با اعتیاد که یک سازمان غیردولتی و هدف اصلی از تشکیل آن «پیشگیری» از اعتیاد بود، منحل شده و همزمان گفت با همان هدف پیشگیری از اعتیاد، هیات امام جعفر صادق در حسینیه مهدیه تهران متشکل از تعدادی از معتادان بهبودیافته، به طور «نمادین» کار خود را آغاز کرده است. این همزمانی بدون علت نبود و این مقام ستاد مبارزه با مواد مخدر آگاهانه این دو اتفاق را کنار هم گذاشته بود تا استراتژی و نگاه کلی به فعالیت های اجتماعی را بنمایاند. در آن روزها «محمدصادق فتح اللهی» مدیرکل تشکل های مردم نهاد ستاد مبارزه با مواد مخدر دلیل واگذاری امور مربوط به ترک اعتیاد به هیات های مذهبی را استفاده از ظرفیت های بومی و سنتی ایرانیان عنوان کرد؛ «با توجه به تجارب تاریخی، هیات ها از ریشه دارترین سازمان های مردم نهاد کشور هستند. راه اندازی هیات بهبودیافتگان امام صادق کاری نمادین و به عنوان نشانه یی در رویکرد مبتنی بر فرهنگ اصیل ایرانی است.»
هنگامی که بحث انحلال جمعیت مبارزه با اعتیاد در رسانه ها مطرح شد گمان بر این بود که انحلال این جمعیت کاری سیاسی است و برای انتقاد به عملکرد تعدادی از نمایندگان اصلاح طلب مجلس پنجم که موسس جمعیت مبارزه با اعتیاد بودند، صورت گرفته است. اما هنگامی که مدیرکل تشکل های مردم نهاد ستاد مبارزه با مواد مخدر بحث «نمادین» بودن واگذاری فعالیت های پیشگیری از اعتیاد را به هیات امام جعفر صادق مطرح کرد، مشخص شد دولت استراتژی خود را برای انجام فعالیت های تخصصی اجتماعی مشخص کرده است؛ مقام های دولتی در قانونی نانوشته یا سخنان غیرصریح خود آشکار می کنند فعالیت های غیردولتی اجتماعی از مشاوره برای ازدواج گرفته تا پیشگیری از اعتیاد به جای نهادهای تخصصی باید در مراکز و نهادهای مذهبی انجام شود.
پیش فرض نظری چنین استراتژی کلانی نیز این سخنان متولیان دولتی امور است که مذهب و مقولات دینی می توانند همه مشکلات جوامع مدرن را حل کنند. سخنان مدیرکل تشکل های مردم نهاد ستاد مبارزه با مواد مخدر گویای استراتژی نوین دولتی ها و چارچوب های نظری آن است؛ «معتقدیم رویکرد اعتقادی که در کنار آن می توان از رویکردهای درمان مدارانه و پرهیزمدارانه برای معتادان استفاده کرد، زمینه مناسبی برای استحکام فعالیت های درمانی و پیشگیرانه است. از اهداف راه اندازی این هیات ها القای تعاریف ناب مذهبی در درمان و عدم بازگشت دوباره به اعتیاد است. دنیای امروز معتقد به درمان اعتیاد نیست و درمان اتفاق نمی افتد. متاسفانه هنوز نتوانسته ایم از دین استفاده خوبی در درمان اعتیاد کنیم. ما در درمان بیشتر به دنبال بعد جسمی معتاد هستیم در حالی که پرداختن به بعد معنوی و روحی که اصلی ترین بعد وجودی انسان است، می تواند تا حدود زیادی در درمان اعتیاد موثر باشد.»
● توکل مذهبی
حجت الاسلام حسین موسوی تبریزی دبیر مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم در مصاحبه با «اعتماد» از حدیثی می گوید که در آن از دعاهایی که هیچ گاه مستجاب نمی شوند، یاد شده است. موسوی تبریزی می گوید؛ «خود اینکه بخواهیم همه چیز را از راه مذهب حل کنیم، خلاف مذهب است. حدیث داریم یکی از کسانی که دعایشان مستجاب نمی شود، آنهایی هستند که زیر دیوار شکسته بنشینند و بگویند خدایا ما را از این دیوار حفظ کن. نمی شود هنگام بیماری به دکتر مراجعه نکنیم و دعا کنیم که خدا ما را شفا دهد. به همین دلیل نمی توانیم بگوییم اگر فرد معتاد برود در مساجد و در هیات ها بنشیند و دعا کند، اعتیادش برطرف می شود. اگر این اتفاق بیفتد هم مذهب صدمه می خورد و هم جامعه، اما اگر در کنار سایر روش های درمانی بخواهیم از روش های مذهبی هم استفاده کنیم، این کار امر منفی نیست.» نهادهای مذهبی در طول تاریخ شیعه نهادهایی غیرحکومتی، پرطرفدار و از نظر اقتصادی مستقل بوده اند. در دوران شکوفایی تمدن شیعی در قرون پنجم و ششم هجری، مساجد و تشکل های مذهبی از مهم ترین نهادهای مردمی محسوب می شدند که گاهی به صورت داوطلبانه خدمات اجتماعی نیز ارائه می دادند. در دوره معاصر نیز اغلب تشکل های مذهبی، غیردولتی باقی مانده بودند.
اما در طول ۳۰ سال اخیر بسیاری از نهادها و سمت های مذهبی به دولت وابسته شده اند و روز به روز از استقلال آنها کاسته می شود.منتقدان معتقدند واگذاری خدمات اجتماعی به نهادهای مذهبی می تواند نشانه یی از دور زدن مفهوم خصوصی بودن نهادهای خدمات رسان اجتماعی و وابستگی پنهان آنها به حاکمیت باشد. حجت الاسلام موسوی تبریزی انجام فعالیت های اجتماعی در مراکز مذهبی را خلاف شرع و قانون نمی داند. او می گوید؛ «برخی از مساجد برنامه هایی برای کمک به مستمندان، برپایی صندوق های قرض الحسنه یا خرید جهیزیه برای دختران خانواده های بی بضاعت دارند. این کارها از قدیم و به صورت خودجوش هم انجام می شده است. ولی هر کاری که در این مراکز می خواهد انجام شود باید با تخصص همراه باشد؛ تامین جهیزیه یک بحث است و رسیدگی به معتادان یا مثلاً بیماران هموفیلی بحث دیگری است. ما در فعالیت های اجتماعی می توانیم از قاعده تعاونوا علی البر و التقوی استفاده کنیم و اشکالی هم ندارد از این جهت دین و مذهب وارد کارهای اجتماعی شوند اما اگر در این کارها تخصص وجود نداشته باشد، از عمل خیر ضرر می بینیم.»ایمان مذهبی از لحاظ روانی می تواند برای فرد مومن که تحت آموزش های اجتماعی قرار می گیرد، تاثیر مثبتی داشته باشد.
«توکل» عنصری است که مراکز مذهبی و دینی می توانند در کنار امور درمانی معتادان به آنها تزریق کنند. دبیر مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم می گوید؛ «اگر راهکارها را درست نشان دهیم و از لحاظ مذهبی در درمان به فرد بگوییم که توکل بکند و ایمانش را از دست ندهد، مذهب می تواند مشکل را حل کند. به این ترتیب کمک های نهادهای مذهبی به معتادان می تواند موثر باشد.» مدیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر نیز در سخنان خود از «رویکرد اعتقادی در کنار رویکردهای درمان مدارانه» گفته بود اما همزمان با اعلام انحلال جمعیت مبارزه با اعتیاد نشان داد این ستاد قائل به پررنگ تر شدن رویکردهای «پرهیزمدارانه» و کم فروغ تر شدن رویکردهای درمان مدار است.
● جمعیت مبارزه با اعتیاد
همه خبرها از انحلال «جمعیت مبارزه با اعتیاد» شروع شد. پس از انحلال این جمعیت بود که مقامات ستاد مبارزه با مواد مخدر اعلام کردند امور پیشگیری از اعتیاد را به طور نمادین به هیاتی در مهدیه تهران واگذار می کنند. آماری نیز در زمینه موفقیت های مراکز مذهبی در این باره تهیه شد و مدیر تشکل های مردم نهاد ستاد مبارزه با مواد مخدر اعلام کرد؛ «میانگین پایداری درمان در استان های کشور در تشکل هایی که با رویکرد اعتقادی به درمان اعتیاد می پردازند ۴۵ تا ۴۸ درصد است در حالی که میزان متوسط پایداری درمان در دنیا ۲۰ تا ۲۵ درصد است.»
جمعیت مبارزه با اعتیاد در تیرماه سال ۷۷ به عنوان اولین نهاد غیردولتی در زمینه پیشگیری از اعتیاد با هیات موسسی اغلب اصلاح طلب تاسیس شد. تعدادی از نمایندگان مجلس پنجم در این هیات موسس حضور داشتند که چند نفری از آنها نیز با رای مجمع عمومی به هیات مدیره جمعیت مبارزه با اعتیاد وارد شدند. این جمعیت به تدریج با استقبال فعالان اجتماعی مبارزه با اعتیاد و مواد مخدر روبه رو شد و در شهرهای مختلف شعبه تاسیس کرد. چند سال بعد در سال ۸۲ با تغییرات و فشارهایی که در بیرون از سازمان جمعیت مبارزه با اعتیاد وارد شد، فعالان اجتماعی قدیمی از آن بیرون آمدند و مدیریت جمعیت مبارزه با اعتیاد را به هیات مدیره جدید سپردند. اما پنج سال بعد در شهریورماه امسال خبرگزاری های نزدیک به دولت اتهاماتی را به اعضایی وارد کردند که سال ها پیش با جمعیت خداحافظی کرده بودند. خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران در شهریورماه امسال خبری را با عنوان «کلاهبرداری مالی اصلاح طلبان در پوشش مبارزه با اعتیاد» منتشر کرد. ایرنا روز ۲۳ شهریورماه با نام بردن از چند تن از اصلاح طلبان سابق نماینده مجلس و به سبک مخصوص خود، با ذکر تعدادی اسامی اختصاری و کارهایی که به این نام های اختصاری نسبت داده بود، تلاش کرد عملکرد فعلی جمعیت مبارزه با اعتیاد را مشکوک جلوه و به هیات مدیره سابق نسبت دهد. ایرنا مدعی شد ساختمان دولتی این جمعیت بدون اجازه به غیر اجاره داده شده بوده و بر اثر برخی مسائل اخلاقی، یک نفر نیز در این جمعیت خودکشی کرده بوده است. درست دو روز پس از انتشار این خبر اختصاصی ایرنا، مدیرکل سازمان های مردم نهاد ستاد مبارزه با مواد مخدر در جمع خبرنگاران اعلام کرد جمعیت مبارزه با اعتیاد مرتکب تخلفات مالی و اعمال خلاف اخلاق شده و به همین دلیل منحل می شود. او در جمع همین خبرنگاران از اهمیت داشتن نهادهای مذهبی در خدمات اجتماعی ترک اعتیاد خبر داد و گفت هیات بزرگ مذهبی بهبودیافتگان امام جعفر صادق در مهدیه تهران راه اندازی شد. اما به نظر می رسد مهدیه تهران در این میان نقشی ندارد و این روزها کسانی که با مهدیه تماس می گیرند و می خواهند در هیات امام صادق عضو شوند، می شنوند که این هیات اصلاً در مهدیه وجود ندارد و معتادان بهبودیافته تنها یک روز به مهدیه آمده اند و مراسم خود را برگزار کرده و رفته اند.
● هدف گذاری استراتژیک واگذاری خیریه یی
درمان و پیشگیری از اعتیاد به مواد مخدر پدیده یی چندوجهی است که توجه به مسائل مذهبی یکی از جنبه های آن است و هر چقدر هم مبانی مذهبی و اعتقادات دینی در میان ایرانیان تاثیرگذار باشند، توجه صرف به مذهب و نادیده انگاشتن سایر جنبه ها می تواند به شکست درمان و پیشگیری منجر شود. شهربانو امانی نماینده سابق مجلس که عضو هیات مدیره سابق جمعیت مبارزه با اعتیاد نیز بوده، معتقد است با موعظه کردن و تعالیم مذهبی صرف نمی توان مشکلات اجتماعی را حل کرد. او می گوید؛ «گذاشتن مسوولیت های سنگین و چندوجهی بر دوش نهادهای دینی بدون اینکه مطالعه کارشناسی روی مشکلات انجام شود، تنها مشکلات را پیچیده تر خواهد کرد. برای حل این مشکلات باید تخصص های مختلف در کنار هم حضور داشته باشند و یکی از این تخصص ها، بحث مذهبی است.» شهربانو امانی خاطره یی را از برخورد مسوولان آسیب های اجتماعی با زنان خیابانی در اوایل انقلاب نقل می کند و می گوید؛ «عده یی می گفتند این افراد را در مساجد راهنمایی کنیم، برای آنها جلساتی برگزار کنیم و اصلاح شان کنیم اما دیدیم مشکلات به همین راحتی و تنها با توجه به یک بعد قضیه حل نمی شود.» این نماینده مجلس ششم می گوید؛ «آقایان بسیاری از مسائل و معضلات اجتماعی را رها کرده اند و با پوشاندن مشکلات یا پاک کردن صورت مساله می خواهند بگویند برخی از مشکلات اجتماعی وجود ندارد اما عملاً می بینیم این روش نتیجه یی نمی دهد.» او نیز معتقد است هدایت فعالیت های اجتماعی غیردولتی به طور استراتژیک به سوی نهادهایی که به نوعی به دولت نزدیک ترند یا مورد اعتماد دولت هستند، در جریان است. امانی می گوید؛ «در دولت نهم و پس از آن می بینیم نهادهای اجتماعی به تدریج حذف می شوند و وظایف آنها به خیریه ها و نهادهای مذهبی واگذار می شود.»
