تا گذشتهای نه چندان دور بسیاری از خانم های ایرانی برای جوان تر یا زیباتر شدن به طور عمده به روش هایی ساده مانند خال کوبی ابرو و لب بسنده می کردند و تمایل چندانی هم نداشتند که درباره اصلاحات زیبایی خود توضیح بدهند.
اما امروزه با ظهور آگهی های متعدد در مجلات و روزنامه های ایران و باز شدن بخش های جراحی پلاستیک در بیمارستان ها و درمانگاه های ایران، به نظر می رسد، نگرش آنان در این زمینه تا حدود زیادی تغییر کرده باشد.
تغییر شکل بینی، بزرگ کردن سینه (پروتز پستان)، کوچک کردن شکم (لیپوساکشن)، بزرگ کردن لب، گونه سازی، کشیدن پوست (لیفتینگ صورت) و تزریق چربی و ژل برای صاف کردن چروک صورت از جمله اقدامات پزشکی است که برای اصلاحات زیبایی در ایران انجام می گیرد.
اکنون که خال کوبی های رنگارنگ تقریبا از یادها رفته، زنان در شهرهای بزرگ ایران برای احیای جوانی یا زیبایی خود نه تنها دست به اقداماتی گسترده تر و تخصصی تر می زنند بلکه با صراحت در این زمینه گفت وگو می کنند.
مریم، چهل ساله بود که با جراحی اندازه پستان خود را افزایش داد. او، که به تازگی با جراحی، شکم خود را کوچک کرده است، می گوید: "اگر عضوی از بدن آدم را ناراحت می کند و اعتماد به نفس را پایین می آورد باید آن را اصلاح کرد. به نظر من وقتی آدم می تواند بهتر و زیباتر بشود، چرا جراحی نکند؟ من مادری قرتی هستم و چون خودم زیبایی را ستایش می کنم دلم می خواهد دخترم هم بتواند این کار را بکند. برای همین دخترم وقتی هفده ساله شد دادم دماغش را عمل کردند. چند وقت پیش هم دادم سینه اش را عمل کردند."
● جراحی بینی: نیازی فراتر از زیبایی
در ایران جراحی بینی پدیده ای آشناست اما آنچه تازه و غریب است سرایت آن به تمام اقشار جامعه از جمله آقایان است.
حسین، جوان بیست ساله و از اهالی منطقه شمال ایران، می گوید از چهار پنج سال پیش ظاهرش و اندازه بینی اش برای او اهمیت زیادی پیدا کرده و از زمانی که وارد دانشگاه شده نیاز به جراحی پلاستیک را بیشتر احساس کرده است.
او می گوید: "مخالفت پدر و مادر و زندگی در منطقه شمال و حرف مردم محلی مانع شده که من بینی ام را عمل کنم."
در ایران آمار رسمی در ارتباط با جراحی های زیبایی در دست نیست، اما به گفته یکی از پزشکان متخصص، گروه سنی مراجعه کنندگان – حداقل برای جراحی بینی، پایین آمده است و نوجوانان چهارده پانزده ساله از جمله متقاضیان این گونه جراحی ها هستند.
سیاوش مرادیان، جراح متخصص بینی در ایران، می گوید: "با این که براساس معیارهای پزشکی سن مناسب جراحی بینی هیجده سال است اما گاهی نارضایتی از شکل بینی که می تواند اثری سوء بر روان فرد باقی بگذارد باعث می شود جراحان حاضر بشوند نوجوان های کم سن تر را هم جراحی کنند."
گرچه نمی دانیم سالیانه چه تعداد جراحی زیبایی در ایران صورت می گیرد اما افزایش شمار جوانانی که با دماغ های چسب زده در سطح شهرهای بزرگ دیده می شود نشان می دهد که این روند شتاب چشم گیری یافته و به عقیده برخی کارشناسان گویای نیازی فراتر از زیباتر شدن است.
دکتر شیوا دولت آبادی، روانشناس در تهران می گوید: "در شهرهای بزرگ در پشت زیباسازی مبالغه آمیز خانم ها یک شتاب دیده می شود و این مسابقه پرشتاب برای محبوبیت به جامعه تسری پیدا کرده است. حداقل در طبقه متوسط به بالا جراحی زیبایی به موضوعی تبدیل شده است که اگر کسی زیرچاقوی جراحی نرفته باشد احساس کمبود می کند."
این طور به نظر می رسد که در سال های اخیر، فرهنگ جامعه شهر نشین ایرانی، به ویژه در ارتباط با زنان، هم سو با بسیاری از فرهنگ های دیگر از جمله آمریکا، هر چه بیش تر به سوی فرهنگ "جوان پرستی" گرایش پیدا کرده است.
فخری، شصت ساله شهروند تهران، می گوید: "دور و بر من همه جوان هستند. دخترها و خانم های ایرانی به زیبایی خود خیلی توجه دارند و با این که سنی از من گذشته از صمیم قلب دلم خواست یک تغییراتی در ظاهرم داده بشود. چون دیدن چین و چروک ها من را خیلی افسرده می کند و (احساس می کنم ) که باید آن ها را از ظاهر خودم پاک کنم."
او در ادامه می گوید: "وقتی صبح از خواب بیدار می شوم آینه روبه روی من هست. وقتی ظاهرم بهتر می شود باطنم هم خیلی شاد می شود و احساس می کنم نیروی جوانی دارم. آینه خیلی چیزها را به من درس داده."
● تحمل درد برای یک هدف
طی قرن های متمادی زنان و مردان برای زیبایی و پیروی از آنچه باب روز بوده است رنج و عذاب زیادی را تحمل کرده اند.
مریم می گوید: "شخصیت افراد با هم فرق دارد. بعضی ها تحمل درد را ندارند. حتی وقتی موضوع بهتر شدن باشد. من چون هدف دارم و به نتیجه کار و این که شکمم صاف می شود، فکر می کنم، درد را تحمل می کنم. یکی دو هفته درد کشیدن مشکلی نیست. ولی باید بگویم در مقایسه با درد جراحی شکم، دردی که بعد از جراحی سینه ام کشیدم واقعا وحشتناک بود."
اما تحولاتی که به تازگی در درمان ها و نه جراحی های زیبایی به وجود آمده راه را برای بسیاری از کسانی که از چاقوی جراحی گریزان بوده اند، هموار کرده است. درمان زیبایی در مقایسه با جراحی پلاستیک با سرعت بیشتر، اما درد و خطر بسیار کمتر چین و چروک ها را صاف می کند و بسیاری از خانم های ایرانی در شهرهای بزرگ ایران در هر فرصتی به یکدیگر توصیه می نند که برای رفع چروک بوتاکس تزریق کنند.
بوتاکس از سم بوتولینومی حاصل می شود که باکتریهای فاسد کننده غذا تولید کرده اند.
فخری، که برای رفع چروک از صورت خود سالیانه چند بار بوتاکس تزریق می کند، می گوید: "دکترم از این که زنانی در سن من هم به او مراجعه می کنند خیلی خوشحال هست. او به من توضیح داده که بوتاکس برای سردردهای مزمن مصرف دارد و هیچ عوارض جانبی ندارد. من به این کار ادامه می دهم چون خیلی راضی هستم. باید ابتکار و علم را ستود."
وزارت بهداشت و درمان ایران از چند سال پیش در واکنش به موج فراگیر خال کوبی های اعضای صورت هشدار می داده که روش های به کار گرفته شده در آرایشگاه ها غیربهداشتی است، اما اکنون انجام جراحی های پلاستیک – که می تواند خطرات جانبی زیادی داشته باشد – توسط افراد بدون تخصص و صلاحیت باعث نگرانی های زیادی شده است.
دکتر مرادیان می گوید: "درآمد حاصل از جراحی های زیبایی در ایران قابل توجه است و متاسفانه افرادی بدون صلاحیت برای سهیم شدن در این درآمد، اقدام به جراحی می کنند."
انجام جراحی های زیبایی در ایران ارزان نیست. در حالی که جراحی بینی می تواند حدود یک میلیون و پانصد هزار تومان هزینه در بر داشته باشد، گفته می شود متقاضیان جراحی پستان حدود دو میلیون تومان و جراحی شکم بین دو تا چهار میلیون تومان پرداخت می کنند.
"زیبا کردن یک ایرانی را باید به دست جراحان ایرانی سپرد" شعار بسیاری از ایرانیان مقیم خارج است که برای انجام انواع جراحی های زیبایی از جمله بینی به ایران سفر می کنند.
دکتر مرادیان می گوید: "بینی ایرانی به طور کلی از ظاهری خوش تراش برخوردار نیست و جراحان در ایران حداقل به دلیل زیاد بودن تعداد جراحی های زیبایی که انجام می دهند در این زمینه مهارت زیادی پیدا کرده اند."
به باور دکتر دولت آبادی، روانشناس در تهران، نارضایتی عمومی از ظاهر "ایرانی" نشان می دهد که جوانان ایرانی با دور شدن از "الگوی خودی و فلاصله از خود" به سمت یکسان شدن، گرایش پیدا می کنند.
خانم دولت آبادی می گوید این پدیده خاص ایران نیست و در سطح جهان فشار برای یکسان شدن، به ویزه در میان زنان، وجود دارد.
بت میدلر، از بازیگران نامی هالیوود در چهار دهه گذشته، در گفت وگویی با مجله تایمز لندن با اشاره به برنامه های تلویزیونی در آمریکا که زنان این کشور را به انجام جراحی های پلاستیک تشویق می کنند، گفت: "این برنامه ها نمونه های خوبی از قدرت گیری زنان نیستند. مردان همواره خواسته اند زنان را به یک شی تقلیل دهند. اما این روزها خود زنان دست کمی از مردان ندارند. فشار بر روی زنان برای یکسان شدن و پیر نشدن خیلی ترسناک است."
اما، برخی کارشناسان ایرانی گسترش مشخصه های ظاهری مشابه و یکسان در میان جوانان ایرانی را مشکل جراحان می دانند.
شهلا لاهیجی، صاحب نظر در امور زنان، معتقد است این جراحان ایرانی هستند که به ویزه در جراحی ینی ابتکار به خرج نشان نمی دهند و نباید کاستی های جراحان در این زمینه را تمایل به یکسان شدن تعبیر کرد.
خانم لاهیجی می گوید: "اگر جراح خوب نیست چرا جراحی را زیرسوال ببریم. انتقاد از جراحی های پلاستیک ناشی از همان چپ اندیشی هاست که می گوید فقر و نه شادی ها را تقسیم کنیم. جراحی زیبایی زمانی مختص پولداران بود اما چون حالا عمومی تر شده نباید با آن مخالفت کرد."
آیا این روند ادامه خواهد داشت؟
در تاریخ پزشکی، جراحی پلاستیک تقریبا یک پدیده تازه است. جراحی پلاستیک در جریان جنگ جهانی اول و جراحی برای بازسازی صورت مجروحان شکل گرفت.
برای سالیان متمادی جراحی پلاستیک یک اقدام پزشکی علنی نبود و ثروتمندان به طور مخفی نقایض ظاهری خود را رفع می کردند.
اما اکنون شمار متقاضیان جراحی زیبایی در بسیاری از کشورها از جمله کشورهای پیشرفته مانند آمریکا به طور قابل ملاحظه ای افزایش یافته است.
در مقاله ای در زمینه افزایش ناگهانی شمار جراحی های پلاستیک در آمریکا، مجله علمی "کریستین ساینس مانیتور" به نقل از دکتر بورک، از کالج سوآرتمور آمریکا، می نویسد: "هر زیبایی دورانی دارد و فرهنگ جوان پرستی که اکنون در آمریکا رایج است غیرقابل اجتناب نیست."
در مقابل، دکتر مرادیان، جراح پلاستیک در ایران، معتقد است زیبایی باعث پیشرفت افراد می شود و تلاش برای به دست آوردن آن ادامه خواهد داشت.
تلاش گروه بزرگی از زنان ایرانی ساکن شهرهای بزرگ برای به دست آوردن زیبایی و جوانی، که ظاهرا با تمایل به یکسان شدن همراه است، یقینا آثار متفاوتی را در سطح جامعه به جای خواهد گذاشت.
در حالی که، انجام جراحی زیبایی بیشتر از هر زمان دیگر در سطح جوامع مختلف از جمله ایران مورد پذیرش قرار می گیرد غالب روانشناسان و جامعه شناسان با جراحی های ضروری برای بهبود کیفیت زندگی افراد موافق هستند.
اما، آنان علیه جراحی های پلاستیک "بی منطق" هشدار می دهند و می گویند بیم آن می رود که جوانان به ویژه دختران با این گونه اقدامات پزشکی، همانند تغییر آرایش و رنگ مو برخورد کنند.
● علت و معلول
شهلا لاهیجی، صاحب نظر در امور زنان، می گوید: "ما تعیین کننده انتخاب مردم نیستیم. جراحی پلاستیک حق هر انسان است. هر چند برخی افراد به دلیل داشتن رفاه بی رویه مالی و از روی هوس بازی دست به جراحی های پلاستیک می زنند، اما مواردی استثنایی محسوب می شوند."
خانم لاهیجی دلیلی برای مخالفت با این گونه جراحی ها نمی بیند:" نباید انگلشت روی معلول گذاشت، باید دلایل را یافت. اگر در نقش درمانگر جامعه، گسترش جراحی پلاستیک را یک نوع بیماری اجتماعی ارزیابی می کنیم باید دید در واکنش به کدام مسائل سیاسی و اجتماعی است."
کارشناسان مسائل اجتماعی در ایران معتقدند وقتی گروه های مختلف سنی از زن و مرد نتوانند در فعالیت های متنوع با تکیه بر جوانب شخصیتی خود مشارکت داشته باشند، جامعه توازن خود را از دست می دهد و گرایش آنان به ظواهر بیشتر می شود.
