جنبشی که دنیا را تکان داد

«قدغن کردن، قدغن است»، «ظالم باش»، «استالینیست ها، فرزندانت با ما هستند»، «واقع گرا باش، غیرممکن ها را طلب کن»، «بدون زمان مرگ، زندگی کن»، «در زیر سنگفرش ها، ساحل دریا». اینها شعارهایی بودند که طی ماه مه ۱۹۶۸، از طرف اعتصاب گران در فرانسه سر داده می شد. تحولاتی که در اثر جنبش مه ۱۹۶۸ (اردیبهشت ۱۳۴۷) در فرانسه رخ داد جهان را تا دو دهه دچار تغییرات روبنایی کرد. پاریس مرکز ثقل این خیزش عظیم بود. جنبش مه ۶۸، یک جنبش جهانی بود که محدود به فرانسه نبود بلکه در کشورهای غربی با تحرک در کالج های دانشجویی امریکا، آلمان، ایتالیا و سایر کشورهای اروپای غربی و حتی اروپای شرقی (بهارپراگ، اشغال چکسلواکی توسط ارتش شوروی) گسترش یافته بود. جنبش مه ۶۸ بیشتر با نام فرانسه تداعی می شود چرا که جنبش دانشجویی در این کشور با پیوستن کارگران تبدیل به یک اعتصاب سراسری تمام عیار شد. جنبش مه ۶۸ اگرچه در پاریس به وجود آمد، اما در آلمان آغاز شد. جنبش چپ دانشجویی آلمان نقش بزرگی در رادیکال کردن مبارزات سیاسی و اجتماعی در اروپا و به خصوص فرانسه داشت. قبل از ماه مه و ژوئن ۱۹۶۸ بیکاری بیش از هر چیز دیگری موجب نگرانی کارگران بود. اعتصابات متوالی معدنچیان این موضوع را ثابت می کرد. درصد بیکاری تا آنجا پیش رفت که حتی «ژرژ پمپیدو» نخست وزیر وقت، بیکاری را یک مشکل دائمی مطرح کرد. در تعدادی از کارخانه ها قبل از ماه مه و ژوئن اعتصابات کارگران شروع شده بود. همه قطارها، متروها و اتوبوس ها در همه جا در تمام شهرها متوقف شده بودند. این اولین اعتصاب عمومی شگفت انگیز در تاریخ جنبش کارگری فرانسه بود. بنابراین حوادث مه ۶۸ به دانشجویان محدود نشد بلکه اقشار و طبقات شهری و حتی روستایی، نهادهای دولتی، خصوصی، مدنی و فرهنگی و هنری به آن وارد شدند و با آن خصوصیت منحصر به فرد اعتصاب و محل کار خود را اشغال کردند. این جنبش یک انقلاب بود چرا که محدود به خواسته های مشخص اقتصادی، اجتماعی، یا سیاسی نبود. انقلاب مه ۶۸ خواستار یک دگرگون سازی بنیادین اجتماعی بود. البته از جهاتی با انقلاب های مرسوم و شناخته شده فرق داشت مثلاً مرجع و ایدئولوژی خاصی نداشت، سازمدهی و رهبری نداشت یا در پی تصرف قدرت سیاسی نبود. در واقع نقطه شروع مه ۶۸ تلاش برای تغییر در قدرت سیاسی نبود که مثلاً با یک کودتا، شورش یا مانند آن خواسته هایش برآورده شود. مه ۶۸ خواستار تغییر در مناسبات اجتماعی در همه سطوح، از محیط کار و تولید تا مدرسه، دانشگاه، رادیو و تلویزیون و دیگر نهادها بود. در مدرسه و دانشگاه مسائلی همچون نوع آموزش و تدریس و اینکه چه مدتی را مدرسه یا دانشگاه باید دنبال کند، نحوه اداره کلاس ها و رابطه قیم مآبانه و پدرسالانه معلم و شاگرد، استاد و دانشجو و... مورد بحث قرار می گرفت. پیام و خصوصیت جنبش دانشجویی مه ۶۸ را به طور کلی می توان این گونه بیان کرد؛ خصلت در «ضدفرمانبرداری»، «ضدقیمومت سالاری» و «ضدسلسله مراتبی»؛ زیر سوال رفتن پایه های فکری سلسله مراتبی مسلط و اقتدارگرای حاکم بر جوامع حزبی که در همه ابعاد از تبعیض جنسیتی میان زن و مرد گرفته تا رابطه بین نسل ها، فرزندان و والدین، معلمان و شاگردان، سرمایه داران و کارگران، دولتمردان و شهروندان و... مشروعیت کلیه مناسبات قدرت و دانش. جنبش مه ۶۸ حاصل سه واقعه دهه ۶۰ است؛ جنگ ویتنام، کشته شدن مارتین لوترکینگ در جریان مبارزات مدنی مردم امریکا و نیاز به آزادی که توسط بنیادهای کهنه و دولت های سنتی اروپایی نقض می شد. نسل جوان آزادی می خواست، جنگ نمی خواست و از نژادپرستی خشمگین بود. جنبش مه ۶۸ با هویت چپ مارکسیستی، علیه استبداد، امپریالیسم، نابرابری نژادی و جنسی، فشارهای اقتصادی بر کارگران و سیستم کهنه آموزشی دانشجویان آغاز شد. پیام مه ۶۸، تلاش برای جست وجو و کشف راه های نو و جدید و بدیع در گسست از جزمیات و مطلق اندیشی ها و راه های پیموده شده و شکست خورده گذشته بود.