خانه‌ای ‌‌دور از خانواده‌

خانه سالمندان، ازجمله پدیده‌های متعلق به زندگی شهری مدرن است. این پدیده در میان خانواده‌های سنتی وجود نداشت. خانواده‌های دارای شکل سنتی با سالمندان زندگی می‌کردند و سالمند، جزو ذاتی یک خانواده بود. اما چرا و به چه شکل سالمندان از خانواده‌های شهری حذف شدند؟ چگونه محلی به نام خانه سالمندان ایجاد شد؟ نویسنده مقاله‌ای که هم‌اکنون می‌خوانید، این مساله را مورد بررسی قرار داده است. پدیده سالمندی، پدیده تازه‌ای نیست. همواره در طول تاریخ روند طی عمر، ثابت بوده است، اما پیش از ظهور دنیای صنعتی، این پدیده به شکل نقطه‌ عطف تناقض آشکار با انسان‌مداری مطرح نبود. در جوامع کشاورزی، خانواده‌های گسترده شامل بسیاری از سالمندان بوده که به شکل طبیعی دوره سالمندی خود را در خانواده می‌گذراندند. ویژگی این خانواده گسترده کشاورزی این بود که همگی به شکل یک واحد اقتصادی کنار هم کار می‌کردند. از انواع این خانواده، خانواده دسته‌جمعی هندی، زادروکا در بالکان و خانواده گسترده اروپای غربی را می‌توان نام برد. ویژگی دیگر این خانواده، سنگینی آن برای جابه‌جایی بود. خانواده ریشه در خاک داشت. با آغاز جهان صنعتی، فشار تحول به شکل حمله به نظام هسته‌ای پدرسالارانه خانواده، دگرگونی روابط فرزند و والدین و انهدام بنگاه کاری خانواده نمودار شد. افراد خانواده با انتقال به کارخانه با هم کار نکردند و وظایف اصلی خانواده به نهادهای اجتماعی سپرده و خانه سالمندان زاده شد و خانواده تبدیل به واحد سیاری شد که بازار کار آن را سازماندهی می‌کرد، اما برای فهم این رویداد اجتماعی می‌توان از فهم زیرساخت‌های فلسفی آغازید، از تاریخ انتقادی اندیشه میشل فوکو. ما این بار راه را برعکس رودخانه تاریخی فیلسوف آغاز می‌کنیم، از تبارشناسی قدرت مدرن. قدرت در اینجا به معنای تغییر یا راهبری رفتار دیگران است و ساختار کلی اعمالی است که بر اعمال ممکن دیگران تاثیر می‌گذارد، برمی‌انگیزاند، اغوا، تسهیل یا دشوار می‌کند، محدودیت ایجاد می‌کند یا مطلقا امر و نهی می‌کند، قدرت همواره شیوه عمل فاعل عمل است، چون فاعل عمل است که عمل می‌کند. قدرت عمیقا ریشه در شبکه جامعه دارد و می‌توان آن را در تمام عرصه‌های اجتماع و روابط انسانی مورد ملاحظه قرار داد. از این رو نباید منشاء روابط قدرت را در نهاد‌ها جستجو کرد، زیرا باعث توضیح قدرت توسط قدرت می‌شود و روابط قدرت را صرفا به اشکال قانونی یا مبتنی بر اجبار آن محدود می‌کند. ریشه‌های قدرت را باید در تار و پود جامعه جست، نه این که آن را به مثابه پدیده‌ای عارضی، مثل زائده‌ای بر پیکر جامعه پنداشت. قدرت همه جا هست نه به این خاطر که همه چیز را در بر می‌گیرد بلکه از این رو که از هر جایی نشات می‌گیرد و از پایین به بالا می‌جوشد. حال باید دید این مفهوم قدرت بر پایه روابط انسانی و اجتماعی، چگونه از پایین به بالا می‌جوشد و مناسبات صنعتی را شکل می‌هد. بر این اساس قدرت نوعی فناوری نرم است که در ارتباط با علم ایجاد انضباط می‌کند و این نتیجه طلایی بحث ماست که در بعد ملموس و عینی اجتماعی آن شاهد سبز شدن قارچ‌هایی هستیم ناسازگار با تمام پیشرفت‌های فرهنگی خود یعنی خانه سالمندان. به تعبیر فوکو «هیچ قدرت یا اقتداری را نمی‌توان یافت که در برابر خود مقاومت نیافریند» بنابراین شیوه اعمال قدرت می‌تواند از طریق ماهیت مقاومتی که در برابر آن ایجاد می‌شود، شناخته شود. می‌توان از بازی حقیقتی که بر پایه آن علم، ضرورت سپردن سالمند را به نهادی اجتماعی، همگانی و درونی کرد و سپس بر اساس آن زندگی را در گروی آن قرار داد، نام برد. بازی‌ای که در آن به حلقه‌ مفقوده‌ چگونگی بررسی پویایی فرد و اجتماع برمی‌گردیم. جایی که با شکل گرفتن شماری از علوم انسانی براساس کشف‌های علوم تجربی در روی دیگر خود، سوژه را چنان شکل می‌دهد که تبدیل به ابژه‌ دانش و به عنوان‌های مختلف از جمله سالمند معرفی می‌شود. پس ما از طریق ماهیت مقاومت و بازی‌های حقیقت می‌توانیم این واژه را کند و کاو کنیم. مقاومتی که در گذشته وجود داشته است همواره مقاومتی منفعلانه و کور بوده است و از این نظر ماهیت مقاومت ندارد. با این‌که بسیاری از اخلاق‌مداران تمام تلاش خود را کرده‌اند که در مقام عمل و تجربه، سالمندی و مفهوم صنعتی آن مسخ شود و از آن پیروی نکنند، باز این نهاد غیرهمگون کارکرد زیادی یافته است، اما مقاومت اصیل دیگری نیز می‌توان نام برد. مقاومتی که در آن شیوه‌ اعمال قدرت با مقاومت دیگرگون می‌شود و جامعه آن گونه می‌چرخد که مفهوم سالمند تغییر کند. آینده‌پژوهان خانواده‌های گسترده‌ای را تصویر کرده‌اند که در آن سالمندی دیگر مطابق با عناصر اقتصادی موجود سنجیده نمی‌شود. سالمند در این ارتش اقتصادی ژنرال بازنشسته‌ای است که از نظر اقتصادی با توجه به اقتصاد جدید تولید برای مصرف شخصی بیشترین ارزش اقتصادی را دارد و می‌تواند حتی در صورت ناکارایی خود راهبری خانه شرکت آینده را به دست گیرد یا حداقل مشاور عالی آن باشد و اقتصاد در آینده نمی‌تواند چشم به روی این همه صرفه‌ اقتصادی گروه غیربازاری خود ببندد. در اینجا نیز مناسبات قدرت از پایین به شکلی خواهند جوشید که نحوه‌ تعریف اعمال قدرت را دگرکون کرده و تعریف اقتصادی سازگارتری با روان انسانی به وجود می‌آورند. به عقیده‌ فوکو اما رژیم قدرت دانش مدرن به طور تدریجی، در اشکال محلی و خرد، در قالب نهاد‌های انضباط توسعه‌ یافته است و گونه‌های مختلفی از خرده‌روش‌های قدرت از طریق مراقبت و کنترل در قالب نهاد‌هایی چون مدرسه، بیمارستان و خانه‌ سالمندان اعمال می‌شود که شکل قدرت مدرن را از اشکال قدیمی آن متمایز می‌سازد؛ اما باید دانست حتی همین خرده‌روش‌های قدرت آغاز شده از روابط فردی و نظام‌های مقاومت ایده‌پژوهان را باتوجه به انبوه‌زدایی اجتماعی و اقتصاد تولید برای مصرف شخصی مفهوم سالمندی را در خانواده‌های الکترونیک آینده دستخوش تغییر می‌سازند. البته ایشان تنها توانسته‌اند از شکل کلی آینده‌ای بر مبنای تولید شخصی ترسیم کنند که معنای از کار افتادگی و بیهودگی را از صحنه خارج می‌کند و نیروی انسانی را به نقش بی‌بدیلش در صحنه‌ اقتصاد بازمی‌گرداند. این‌گونه است که فوکو در پی آن بود که روی دیگر سکه‌ این مقاومت و اعمال قدرت یعنی سازندگی قدرت را ببیند و تکنیک‌های انضباطی قدرت را همچون عاملی سازمان‌بخش بداند نه‌تنها حکمی سرکوبگر. سرانجام او در پی آن برآمده تا با طرح قدرت و دانش و تبیین تعامل قدرت و آزادی و نفی ساختار هویت‌بخش دولت، در جهت هر چه انسانی‌تر کردن نحوه‌ عملکرد قدرت برای سازندگی و آزادسازی در چارچوب دولت پسامدرن تلاش کند.