خواب نقش عمدهای در سلامت همه انسانها به خصوص سالمندان ایفا میکند و در صورت داشتن خوابی کامل و راحت، فرد احساس نشاط و شادابی میکند و در طول روز با انرژی بالا و روحیه بسیار خوب، قادر به انجام وظایف روزمرهاش است. هرگونه اختلال خواب در سالمندان باعث ایجاد اختلالهای جسمی و روانی میشود...
اگر میزان خواب کمتر از ۵/۳ یا بیشتر از ۵/۸ ساعت باشد، احتمال مرگومیر ۱۵ درصد افزایش مییابد. در «سالمندان» این هفته به خصوصیات خواب سالمندان می?پردازیم.
۱. مشخصات خواب سالمندان: نتایج آزمایشهای گوناگون نشان میدهد افراد سالمند، روند تدریجی خواب سبک به سمت خواب عمیق را ندارند و کلا خوابشان سبک است و محرکهای شنیداری خفیف، آنها را از خواب بیدار میکند. درواقع میزان خواب رِم (REM) و مراحل ۳ و ۴ خواب که جزو خواب عمیق محسوب میشود در سالمندان کاهش و مرحله دوم خواب (خواب سبک) افزایش مییابد درنتیجه افراد سالمند در طول روز مرتب چرت میزنند.
۲. میزان خواب طبیعی: در طول یک شبانهروز سالمندان به ۶ تا ۹ ساعت خواب نیاز دارند. بیشتر افراد سالمند حدود ۷ ساعت میخوابند.
۳. بهترین زمان و مکان برای خواب: استراحت در شب بهترین زمان است زیرا خواب در شب آرامترین، طبیعیترین و لذتبخشترین استراحت است و هرگز خواب روزانه نمیتواند جایگرین خواب شبانه شود. توصیه میشود زمان شروع و پایان خواب ثابت باشد. مکان استراحت باید ساکت، آرام، کمنور و با درجه حرارت مناسب باشد.
۴. میزان خواب روزانه: توصیه میشود سالمندان در طول روز نخوابند زیرا خواب روزانه باعث بیخوابی شبانه میشود. در صورتی که افراد سالمند بخواهند در طول روز استراحت کنند زمان آن نباید از یک ساعت بیشتر باشد و بهتر است زمان استراحت نزدیک غروب نباشد. استراحت از ساعت ۱ تا ۲ بعدازظهر پیشنهاد میشود.
۵. زمان رفتن به اتاق خواب: توصیه میشود سالمندان فقط زمانی که احساس خواب به آنها دست میدهد، به اتاق خواب بروند. بهتر است، اتاق خواب فقط برای خوابیدن استفاده شود و انجام فعالیتهای دیگر از قبیل تماشای تلویزیون و کار با اینترنت و... در جایی غیر از اتاق خواب باشد.
۶. تاثیر رژیم غذایی بر خواب سالمندان: برخی موادغذایی مانند چای، قهوه، کاکائو، نوشابه و موادرنگی که در خوراکیها استفاده میشود، باعث بیخوابی میشوند. بهتر آن است این مواد فقط در طول روز استفاده و از مصرف شبانه آنها پرهیز شود. از سویی دیگر مصرف برخی مواد غذایی مانند دوغ، ماست، شیر و برخی عرقیات مانند گل?گاوزبان باعث بهبود روند خواب میشود بنابراین میتوان در کمخوابیهای خفیف سالمندان از این مواد استفاده کرد. همچنین مصرف غذاهای سنگین در ساعتهای پیش از خواب برای افراد سالمند توصیه نمیشود. برخی سالمندان به علت احساس ادرار از خواب بیدار میشوند و با مصرف مایعات بیشاز اندازه این بیخوابی در طول شب تشدید میشود.
۷. تاثیر فعالیتهای بدنی و ذهنی در خواب سالمندان: انجام فعالیتهای بدنی متناسب با شرایط سالمند در طول روز، باعث بهبود خواب آنها و انجام فعالیتهای سنگین قبل از خواب، باعث بیخوابی میشود. سالمندان بهتر است بدانند انجام فعالیتهای ذهنی باعث افزایش خواب و احساس آرامش صبحگاهی در آنها میشود.
۸. نحوه بررسی خواب: با توجه به اینکه سالمندان به شکل اغراقآمیزی میزان خواب خود را کم یا زیاد بیان میکنند، بهتر است از آنها زمان دقیق شروع و پایان خواب و همچنین تعداد دفعات و مدت زمان بیدار شدن در طول شب سوال شود. اینگونه افراد به دلیل اینکه خواب سبکی دارند، احساس میکنند بیشتر ساعتهای شب را بیدارند.
۹. کمخوابی: شایعترین اختلال خواب در سالمندان کمخوابی است. این کمخوابی به ۳ نوع تقسیم میشود: اختلال در شروع خواب؛ اشکال در تداوم خواب (فرد در طول شب چند بار بیدار میشود) و اختلال بیخوابی در اوایل صبح (سالمند در ابتدا به راحتی به خواب میرود اما پس از ۴-۳ ساعت بیدار میشود و دیگر خوابش نمیبرد).
۱۰. تاثیر کمخوابی: سالمندان دچار کمخوابی، در طول روز علایمی مانند سردرد، عصبانیت و پرخاشگری، خستگی، چرتزدنهای مکرر، کاهش تمرکز و توجه و در صورت شاغل بودن، اختلال در عملکرد شغلی و اجتماعی را تجربه میکنند. بیخوابیهای متوالی میتواند در سالمندان باعث اختلالهای جسمی مانند فشارخون و مشکلات قلبی، تنفسی و... شود.
۱۱. علل کمخوابی: دلایل مختلفی میتواند در سالمندان باعث ایجاد کمخوابی شود که مهمترین آنها عبارتند از افزایش سن، ابتلا به بیماریهای جسمی دردناک مزمن به خصوص بیماریهای عفونی، التهابی و سرطان. البته مصرف برخی داروها از جمله موادمحرک و برخی داروهای جدید ضدافسردگی نیز باعث بیخوابی میشود. اختلالهای روانپزشکیای مانند افسردگی، شیدایی و اضطراب نیز در بروز بیخوابیهای شدید موثرند. هرگونه تغییر در شرایط خواب از جمله تغییر مکان میتواند باعث اختلال در شروع خواب شود.
۱۲. درمان کمخوابی مداوم در سالمندان: در این موارد بهتر است علت کمخوابی بهوسیله پزشک مشخص شود. در صورت وجود اختلالهای جسمی یا روانپزشکی، باید با درمان آن مشکل حل شود. مصرف داروهای خوابآور در این نوع اختلالها توصیه نمیشود.
۱۳. درمان بیخوابی موقت سالمندان: برخی از اختلالهای روانپزشکی از جمله اضطراب، داغدیدگی و موج انفجار میتواند باعث بیخوابی شدید شود. در این موارد ضمن درمان اختلالهای زمینهای، استفاده از داروهای خوابآور با تجویز پزشک مفید است. با توجه به اینکه مصرف این داروها میتواند باعث وابستگی و در طولانیمدت ایجاد اعتیاد شود به هیچوجه نباید پس از اتمام داروهای خوابآور بدون نظر پزشک آنها را دوباره تهیه و مصرف کرد. حداکثر مدت مصرف داروهای خوابآور نباید بیش از ۲ ماه باشد. قطع این داروها باید بهتدریج انجام شود و ترک ناگهانی باعث بیخوابی و اضطراب شدید خواهد شد.
۱۴. احتیاطهای لازم در مصرف داروهای خوابآور در سالمندان
• با توجه به اینکه مصرف داروهای خوابآور در طول روز باعث خوابآلودگی میشود، باید از رانندگی اجتناب کرد.
• مصرف این داروها ممکن است بیماریهای قلبی - عروقی و تنفسی را تشدید کند.
• مصرف برخی داروها میتواند در سالمندان باعث افت فشارخون شود بنابراین فرد سالمند نباید بهطور ناگهانی از جای خود بلند شود زیرا احتمال افتادن و شکستگی لگن وجود دارد.
• به علت کاهش عملکرد کلیه و کبد در سالمندان، معمولا پزشک دوز داروهای خوابآور را با میزان کم تجویز میکند و بهتدریج آن را افزایش میدهد، بنابراین حتی در صورت بیخوابی سالمندان نباید بدون اطلاع پزشک دوز داروی خوابآورشان را افزایش دهند.
۱۵. اختلال پرخوابی سالمندان: در شرایطی که فرد سالمند، بیش از ۵/۸ ساعت در شبانهروز میخوابد دچار «اختلال پرخوابی» است. اختلال در عملکرد شغلی، اجتماعی و افسردگی، گوشهگیری و حالت انفعال در سالمندان از نشانههای اختلال پرخوابی است. در این افراد احتمال مرگ?ومیر بیش از دیگران است. بدیهی است به علت عدم اشتغال و سرگرمیهای مفید این افراد علاقه زیادی به خوابیدن دارند. به علت افزایش گاز دیاکسیدکربن در خون، حالت خوابآلودگی تشدید میشود بنابراین لازم است با بیدارکردن سالمندان مانع پرخوابی آنها شویم.
۱۶. علل پرخوابی سالمندان: عمده علل پرخوابی در سالمندان جسمی است. مهمترین علت آن چاقی، توقف تنفس در خواب و در میان بیماریهای روانپزشکی، افسردگی شایعترین علت پرخوابی است.
۱۷. درمان پرخوابی سالمندان: برای رفع این اختلال، بیماریهای زمینهای باید درمان شود. استفاده از داروها به خصوص داروهای محرک (آمفتامین یا شیشه) برای درمان پرخوابی به هیچوجه توصیه نمیشود زیرا این داروها میتوانند باعث وابستگی، اعتیاد و حتی ایجاد بیماریهای روانی و گاهی مرگ در سالمندان شوند.
۱۸. اختلال دوره خواب سالمندان: در این اختلال فرد سالمند از شب تا صبح بیدار است و در طول روز میخوابد. بروز این اختلال باعث مشکلاتی در ارتباطهای اجتماعی و همچنین عملکرد شغلی فرد سالمند میشود. البته این پدیده در کسانی که مسافت بسیار طولانی (بین محلهایی با فاصله زمانی زیاد) را در مسافرتهای هوایی طی میکنند نیز دیده میشود. درمان این اختلال، آموزش فرد برای بیداری کامل در طول روز است. این اقدام باعث میشود خواب فرد طبیعی شود. اگر امکان چنین اقدامی نباشد یا با این اقدام مشکل رفع نشود، سالمندان باید حتما به پزشک مراجعه کنند.
۱۹. خوابگردی: اختلال خوابگردی در سالمندان شایع نیست و اغلب به دلیل استرس شدید ایجاد میشود. در این اختلال، فرد در یکسوم ابتدایی شب شروع به راه رفتن میکند و امکان بیدارکردنش تقریبا وجود ندارد و صبح روز بعد هم موضوع را به خاطر نمیآورد. فرد محل خواب خود را ترک میکند و در جای دیگری به استراحت میپردازد. زمان آن چند دقیقه بیشتر طول نمیکشد. مهمترین اقدام در این مورد، رعایت مسایل ایمنی از جمله بستن درها و پنجرهها و ایجاد شرایط امن در محل استراحت فرد است. در صورت نیاز با تجویز پزشک با مصرف برخی داروها این بیماری درمان میشود.
۲۰. کابوس شبانه: برخی افراد سالمند در یکسوم انتهایی شب (ساعتهای اولیه صبح) در خواب به دلیل کابوسهای ترسناک، دچار اضطراب و هراس بسیار شدید میشوند و همزمان ضربان قلب، تعداد تنفس و فشارخون افزایش مییابد. در این حالت فرد را به راحتی میتوان بیدار کرد و صبح روز بعد ماجرای شب گذشته را بهخاطر میآورد. بیماریهای جسمی در بروز کابوس شبانه دخیل هستند. در صورت تداوم این مورد مراجعه به پزشک توصیه میشود.
۲۱. وحشت شبانه: این اختلال در یکسوم ابتدایی شب اتفاق میافتد و فرد سالمند به دلیل خواب وحشتناک دچار استرس و ترس بسیار شدید میشود. تعریق، لرزش، لکنت زبان از دیگر علایم این بیماری است. امکان بیدارکردن سالمند در این حالت وجود ندارد و صبح روز بعد هیچ خاطرهای از واقعه شب گذشته را به خاطر نمیآورد. مصرف برخی داروها در رفع این اختلال و کاهش عوارض خطرناک آن مفید است.
۲۲. فلج خواب: این حالت در لحظه به خواب رفتن یا بیدارشدن فرد به خصوص در اشخاصی که بلافاصله بعد از صرف شام به پشت میخوابند، بیشتر اتفاق میافتد. ترس از مرگ بر بیمار غلبه میکند و در آن لحظه توان هیچ حرکتی را ندارد. با بیدارکردن سالمند، این حالت برطرف میشود. در صورت تکرار پزشک مصرف دارو را توصیه میکند.
۲۳. دندان قروچه: سالمندانی که دچار دندانقروچه هستند، در خواب به شدت دندانهایشان را به هم میسایند، بهطوری که صدای آن برای افراد خانواده مزاحمت ایجاد میکند. سالمند از این اختلال باخبر نیست و زمانی که اطرافیان این مساله را مطرح میکنند، تعجب میکند. از جمله شکایت بیماران درد شدید در ناحیه فک و دندانهاست. تجویز برخی داروها میتواند این علایم را برطرف کند.
۲۴. شبادراری: با کوچک شدن مثانه و تضعیف سیستم کولینرژیک و خشکی دهان و مصرف مایعات زیاد اغلب افراد سالمند دچار شبادراری میشوند. در این شرایط توصیه میشود، ضمن بررسی و رفع مشکلات کلیوی در طول شب سالمندان در مصرف مایعات زیادهروی نکنند. در برخی موارد با مصرف داروها این اختلال رفع میشود.
۲۵. خروپف شبانه: افراد خانواده گاهی از خروپف پدربزرگها و مادربزرگها شکایت میکنند. خود فرد متوجه مشکلش نیست، علت آن اغلب مشکلات جسمی بهخصوص در گوش و حلق و بینی است با مراجعه به متخصص گوش و حلق و بینی این اختلال رفع میشود.
۲۶. توقف تنفس خواب: نفس فرد در خواب قطع میشود و با ترس و وحشت از خواب میپرد. این اختلال در طول شب بارها تکرار میشود. بیمار در طول روز خوابآلود و عصبی است و علت آن مشکلات تنفسی است. توصیه میشود چنین سالمندانی حتما به متخصص قلب و عروق مراجعه کنند. مصرف داروهای خوابآور در این بیماران ممنوع است زیرا باعث تشدید بیماری و گاهی مرگ میشود.
۲۷. تشنج خواب: سالمندان مصروع گاهی در خواب تشنج میکنند این موضوع نشانه کمبود داروهای ضد تشنج سالمند است که با مراجعه به پزشک خود و احتمالا افزایش دارو مشکل برطرف میشود.
۲۸. نشانگان پای بیقرار: فرد در خواب احساس بیقراری شدید میکند و با ناراحتی بیدار میشود. دوست دارد پاهایش را با فشار زیاد ماساژ دهند. این عارضه در صورت تکرار نیاز به درمان دارد.
۲۹. انقباض عضلات در خواب: بیمار در طول خواب دچار پرش متناوب و مکرر دستها و پاها میشود و این اختلال باعث بیخوابی سالمند است. گاهی سایر عضلات بدن نیز ممکن است در خواب منقبض شود و فرد را بیدار کند. برای رفع این مشکل، لازم است به پزشک مراجعه شود.
۳۰. محتوی خواب سالمندان: با افزایش سن، میزان خوابدیدن افراد مسن کمتر میشود. آنها معمولا خواب اتفاقها و مشکلات روزمره و گذشته را میبینند. اگر فرد سالمندی خوابهای وحشتناکی از قبیل دعوا، تصادف، حمله حیوانات وحشی، پرتشدن از بلندی یا خواب مردن، مرده و گورستان را دید نشانه اضطراب و افسردگی است و باید به روانپزشک مراجعه کند.
