خواهرم به من می‌گوید کله‌جوش!

شایان.م دانشجوی کارشناسی روان‌شناسی است. او از آن گروه دانشجویانی است که عادت‌های خاصی هنگام درس خواندن دارد... مثلا اینکه در اتاق‌های کوچک نمی‌تواند درس بخواند، یا اینکه برای به خاطر سپردن درس‌ها، حتما باید موقع مطالعه خلاصه‌نویسی داشته باشد یا اینکه بسیاری از اوقات باید هنگام درس‌خواندن قدم بزند. با این حال آنچه شایان را در کوران امتحانات دانشگاه دچار دردسر کرده، هیچ‌یک از این عادت‌ها نیست. عادت دیگری که او دارد این است که هنگام درس خواندن، به شدت سرخود را می‌خاراند و این کار او را دچار مشکل کرده است. خود شایان درباره این مشکل می‌گوید: «وقتی سر خود را می‌خارانم، حس می‌کنم جوش‌های ریزی روی سرم درآمده است. خاراندن این جوش‌ها باعث به خون افتادن آنها می‌شود به طوری که با ادامه‌دار‌شدن این حالت، جوش‌ها کم‌کم به زخم تبدیل می‌شوند. الان حس می‌کنم آن جوش‌های کوچک‌ بزرگ‌تر هم شده‌اند.» شایان می‌گوید نمی‌تواند این عادت خود را برای درس‌خواندن ترک کند ولی نگران این جوش‌ها و زخم‌ها هم هست. جوش‌های سر شایان قبلا فقط در فصل امتحانات به سراغش می‌آمدند ولی چند وقتی است که دائمی شده‌اند و این موضوع نگرانی‌ او را بیشتر کرده است. خواهر کوچک‌تر شایان به شوخی به او می‌گوید: «کله‌جوش»... عده‌ای به شایان گفته‌اند که این جوش‌ها از نوع همان جوش‌هایی است که روی صورت و بدن او می‌زند. عده‌ای دیگر می‌گویند که جوش‌ها به دلیل رژیم‌غذایی نامناسب ایجاد شده‌اند. گروهی جوش‌ها را به دلیل اضطراب امتحانات می‌دانند. برخی علت به وجود آمدن جوش‌ها را مواد شوینده و شامپوهای نامناسب می‌دانند. پدر شایان معتقد است که این جوش‌ها و زخم‌ها نیاز به درمان ندارد و به تدریج بهبود می‌یابد. برادر او می‌گوید که او باید از محلول‌های شستشوی مخصوص استفاده کند. درنهایت اینکه شایان.م با ما تماس گرفت و مشکل او در مورد جوش‌های سرش موضوع این هفته میزگرد زیبایی هفته‌نامه «سلامت» شد. در ادامه نظر متخصصان مختلف را در مورد این جوش و دلایل بروز آن با هم مرور می‌کنیم: ● نگاه فوق‌تخصص غدد پاسخ دکتر محمدرضا مهاجری‌تهرانی دانشیار دانشگاه علوم پزشکی تهران به پرسش سوژه «میزگرد زیبایی»: جـوش‌هـای چرکی از کجا می‌آیند؟ افزایش جوش‌های چرکی در صورت و بدن خانم‌ها و آقایان می‌تواند دلایل متعددی داشته باشد که یکی از آنها بالا رفتن میزان ترشح هورمون‌های جنسی مردانه (یعنی تستوسترون) است که بیشتر در سن بلوغ شاهد آن هستیم. در این حالت ترشح غدد موجود در پوست و میزان چربی بیشتر می‌شود و در صورتی که این غدد مسدود شوند، تجمع چربی و باکتری‌ها، باعث به وجود آمدن جوش‌های چرکی بزرگی می‌شوند. در خانم‌های مبتلا به تخمدان پلی‌کیستیک نیز این حالت مشاهده می‌شود که با درمان دارویی توسط متخصص می‌توان آندروژن‌ها را کاهش داد یا اثر آنها را بلوکه کرد. البته متخصصان پوست نیز از داروهای دیگری مانند آنتی‌بیوتیک‌ها برای درمان این جوش‌ها استفاده می‌کنند که به طور واضح این جوش‌ها را کاهش می‌دهد. البته همان‌طور که گفتم دلایل دیگری هم می‌تواند باعث جوش‌های چرکی شود که از آن جمله می‌توان افزایش ترشح غدد فوق کلیه را نام برد که باعث بروز بیماری‌ای موسوم به «کوشینگ» می‌شود. برخی عوامل مثل اضطراب و رژیم‌غذایی هم ممکن است در بروز جوش‌های چرکی دخالت داشته باشند. مثلا اضطراب امتحانات شاید باعث افزایش ترشح غدد فوق‌کلیه و پدید آمدن جوش‌ها شود ولی هنوز در منابع علمی ارتباط مستقیمی بین این عوامل و ازدیاد جوش‌ها ذکر نشده است. در کل این طور می‌توان گفت که درمان جوش‌های چرکی در موارد ذکر شده با کاهش میزان آندروژن و همچنین بلوکه کردن اثر آنها امکان‌پذیر است. ● نگاه روان‌شناس وسواس و اضطراب خارش می‌آورند دکتر پرویز رزاقی مدرس دانشگاه آزاد اسلامی برای درمان هر نوع عارضه‌ای ابتدا باید منشأ و علت بروز آن را به درستی مشخص کنند. در مورد رفتارهایی مانند خاراندن سر که در نهایت باعث ایجاد زخم در آن ناحیه شده است ۲ دلیل عمده می‌توان برشمرد؛ یکی از آنها جنبه وسواسی و دیگری جنبه اضطرابی دارد که دو مقوله کاملا متفاوت هستند. مهم‌ترین تفاوت برای تشخیص این دو حالت این است که در حالت وسواس، فرد خود از این حالت لذت می‌برد و اظهار شکایت از این موضوع در گزارش او یافت نمی‌شود که این حالت تریکوتیلومانیا (وسواس کندن مو یا سر) تلقی می‌شود. در این حالت انتقال‌دهنده‌های عصبی به مغز نمی‌رسند. اما در مقابل مواردی از این نوع عارضه نیز وجود دارد که در آن، فرد خود از این حالت (خاراندن سر و در پی آن ایجاد زخم) رنج می‌برد و اظهار ناراحتی می‌کند. در نتیجه با توجه به شکایتی که از سوی خود فرد در این مورد انجام شده به احتمال قریب به یقین مشکل سوم مورد نظر میزگرد این هفته باید از گروه اضطرابی باشد و باید از این منظر آن را بررسی کرد. اگر عارضه مورد نظر را در این فرد از نوع اضطرابی در نظر بگیریم قبل از هر اقدامی باید بدانیم که این ویژگی اضطرابی، جزو شخصیت اوست یا اینکه به صورت انتقالی از زمان گذشته (مثلا از اضطراب‌های پیش از کنکور) به زمان حال منتقل شده است. به طور طبیعی نیز برای هریک از این حالت‌ها باید روند درمانی خاص خود را در پیش گرفت. نکته دیگری که در این مورد می‌توان به آن اشاره کرد، این است که با توجه به دانشجو بودن فرد مورد نظر به احتمال زیاد میزان سطوح و عمق این اضطراب در او بالاست و این نتیجه‌گیری از دو موضوع استنباط می‌شود؛ اول اینکه سن او نسبت به یک نوجوان بالاتر است و دوم اینکه او دانشجوست و اضطراب‌های معمول دوران دانش‌آموزی را طی کرده است. معمولا در درمان این نوع اختلال‌ها، به طور همزمان از دارودرمانی و روان‌درمانی استفاده می‌شود. البته با توجه به دانشجوبودن فرد و اینکه خود برای خلاصی از این معضل تمایل نشان داده، می‌توان به همکاری مطلوب وی برای پیشرفت درمان امیدوار بود و درمان را در ابتدا با جلسه‌های مشاوره و روان‌درمانی آغاز کرد. از آنجا که این خاراندن سر در فرد به یک عادت اضطرابی تبدیل شده است، می‌توان به عنوان قدم اولیه حالت‌های مطالعه و درس خواندن فرد را به گونه‌ای تنظیم کرد که از روی عادت به خاراندن سر خود نپردازد. مثلا اینکه هنگام درس خواندن دست‌های خود را در هم قلاب کند یا اینکه طوری بنشیند که دستش زیر چانه قرار بگیرد و نتواند سر خود را بخاراند. تغییر عادت‌های مطالعه هم می‌تواند در این مورد موثر باشد. در صورتی که این اقدام‌ها در ابتدا برای درس خواندن دشوار باشد، می‌توان این روش را در ابتدا برای مطالعه‌های آزاد فرد در نظر گرفت. در کل می‌توان گفت که روش علمی و مطلوب درمان اضطراب و رفتارهای اضطرابی، مشاوره و درمان توسط روان‌شناسان و متخصصان خواهد بود. ● نگاه کارشناس محیط ‌زیست ضرورت استفاده از وسایل شخصی در آرایشگاه‌ها دکتر رضا عزتیان رییس اداره بهداشت حرفه‌ای و مشاغل خاص وزارت بهداشت منشأ و عامل بروز این ضایعه در این آقای جوان ممکن است رعایت نکردن بهداشت فردی و استفاده از وسایل مشترک مثل شانه و قیچی در آرایشگاه باشد. استریلیزاسیون و گندزدایی و رعایت کامل نکته‌های بهداشتی، نه یک توصیه که یک اصل و قانون است و صاحبان مشاغلی مثل آرایشگری (چه مردانه و چه زنانه) ملزم به رعایت آن هستند تا از بروز عفونت و انتشار آلودگی جلوگیری شود. برخی از ابزار کار مانند تیغ، یکبار مصرف هستند و پس از هر بار استفاده باید تعویض شوند، اما سایر ابزار باید حتما پس از هر بار مصرف، با شیوه‌های مورد تایید مثل در معرض حرارت و اشعه قرار دادن و با مواد گندزدا استریل شوند. استفاده از ابزار آلوده در این محیط‌ها به دلیل تماس مستقیم با پوست، احتمال بروز بیماری‌های مختلف و به‌خصوص مشکلات پوستی را افزایش می‌دهد. در برخی از آرایشگاه‌ها از ابزار و وسایل اختصاصی برای هر فرد استفاده می‌شود، به این ترتیب که به هر فرد در اولین مراجعه ابزار اصلاح اختصاصی داده و در مراجعات بعدی، از همان وسایل برای او استفاده می‌شود. این شیوه باعث افزایش ضریب بهداشتی ابزاری مثل شانه، قیچی و حوله می‌شود. البته باید به این نکته نیز توجه داشت که نمی‌توان از برخی وسایل مثل ماشین‌های اصلاح اختصاصی استفاده کرد و در مورد این ابزار همچنان گندزدایی موثرترین روش برای رعایت اصول بهداشتی است. در حال حاضر متداول‌ترین روش در آرایشگاه‌ها برای استریل‌کردن ابزار کار، استفاده از مواد گندزدا مانند الکل است و بازرسان اداره بهداشت نیز به صورت دوره‌ای از این اماکن بازدید می‌کنند. ● نگاه متخصص تغذیه کالری بیشتر جوش‌های بیشتر دکتر محمدرضا وفا عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران به طورکلی علت بروز جوش در بدن می‌تواند عوامل هورمونی، فیزیولوژیکی، اختلال‌های متابولیکی و... باشد. در کنار این عوامل، تغذیه و الگوی غذایی هم به عنوان عوامل تشدیدکننده جوش مطرح هستند. آنچه در به وجود آمدن جوش‌ها به تغذیه مربوط می‌شود، دریافت بیش از حد کالری است. این کالری‌های اضافی در بدن به چربی تبدیل و باعث تشدید بروز جوش می‌شوند. این افزایش چربی در بدن فقط با مصرف غذاهای چرب انجام نمی‌شود بلکه کالری بیش از حد نیاز حتی اگر به صورت کربوهیدرات‌ها و قندهای ساده باشد، می‌تواند در بدن به چربی تبدیل شود. کاهش فعالیت بدنی، رعایت نکردن الگوی غذایی سالم و مصرف نکردن منابعی مانند فیبرها و میوه و سبزی‌ها، از عوامل موثر در افزایش جوش‌ها به‌خصوص در نواحی سر و صورت هستند. افراد دچار جوش باید تا حد امکان از مصرف قندهای ساده خودداری کنند و یک رژیم غذایی متعادل داشته باشند. توصیه‌ای که می‌توان به افراد مبتلا به جوش کرد این است که علاوه بر رعایت نکته‌های بهداشتی و مراجعه به متخصص پوست، با یک متخصص تغذیه نیز برای دریافت رژیم غذایی مشورت کنند تا میزان دریافت کالری‌شان به حد متعادلی برسد و الگوی غذایی مناسبی به آنها عرضه شود تا از بروز این نوع ضایعات جلوگیری شود. ● نگاه متخصص پوست توصیه دکتر منصور نصیری‌کاشانی دانشیار دانشگاه علوم پزشکی تهران به سوژه «میزگرد زیبایی»: جـوش‌هـایـتان را دستکاری نکنید ▪ با توجه به سن شایان و محل جوش‌های او، آیا این جوش‌ها می‌توانند همان آکنه‌های دوران بلوغ باشند؟ بله، این احتمال وجود دارد ولی قبل از معاینه بیمار نمی‌توان به طور قطعی در این مورد اظهارنظر کرد. نواحی شایع آکنه در بدن انسان صورت، سینه و پشت (به صورت یک حرف انگلیسی V در جلو یا پشت بالاتنه)، سرشانه‌ها و بازوها هستند. به وجود آمدن آکنه در نواحی‌ای مثل سر و پشت ران‌ها شایع نیست ولی در برخی موارد دیده می‌شود. ضمن اینکه احتمال بروز دیگر عوارض نیز وجود دارد و باید آنها را نیز در نظر گرفت. ▪ لطفا در این مورد بیشتر توضیح دهید. یکی از مواردی که ممکن است باعث ایجاد وضعیت کنونی شایان شده باشد، آکنه اکسکوریه (خراشیده شده) است. در این حالت روی سر فرد، ضایعه‌های کوچکی وجود دارد. بر اثر عادت غلط خاراندن سر، این ضایعه‌های کوچک به ضایعه‌های بزرگ تبدیل می‌شوند و زخم ایجاد می‌کنند. ▪ آیا خاراندن می‌تواند در تشدید عوارض نقش داشته باشد؟ بله البته میزان خاراندن و شدت این عمل را نیز باید در نظر گرفت ولی به طور کلی این عادت ممکن است به تشدید عوارض در فرد بینجامد. همان‌طور که می‌دانید بیشتر آکنه‌ها ابتدا استریل هستند یعنی محتویات داخل آنها، شامل باکتری‌ها و دیگر میکروارگانیسم‌های مضر نیست اما خاراندن مداوم و دستکاری آنها باعث افزوده شدن انواع استافیلوکوک‌ها و استرپتوکوک‌ها می‌شود. حتی ممکن است باعث انتقال عفونت و حتی ایجاد زرد زخم شود. ▪ آیا احتمال دیگری نیز در مورد منشاء این ضایعه‌ها وجود دارد؟ یکی دیگر از احتمال‌ها، شکل شدید فولیکولیت است. البته به غیر از فولیکولیت، این ضایعه‌ها ممکن است منشاء دیگری مثل عوامل قارچی نیز داشته باشند. ▪ برای درمان این نوع ضایعه‌ها، مراجعه به پزشک ضروری است یا با گذشت زمان درمان خواهند شد؟ پیش از معاینه کامل نمی‌توان در این مورد قطعی اظهارنظر کرد. به همین دلیل ضروری است افراد دچار چنین ضایعه‌های پوستی‌ای، حتما به پزشک متخصص مراجعه کنند زیرا اگر این ضایعه‌ها فولیکولیت‌های عمیق ایجاد کنند و جوشگاه ایجاد شود، می‌توانند ریشه مو را در آن ناحیه از بین ببرند. ▪ برای درمان این ضایعه‌ها معمولا داروهای موضعی تجویز می‌شود یا داروهای خوراکی؟ در مورد آکنه‌های اکسکوریه (خراشیده شده)، معمولا علاوه بر تجویز داروهای آرام‌بخش به بیمار توصیه می‌شود ضایعه‌های روی سر خود را دستکاری نکند. این ضایعه‌ها معمولا با شستشو به وسیله شامپوهای معمولی نیز به‌تدریج برطرف می‌شوند، اما درمان انواع دیگر معمولا با داروهای خوراکی انجام می‌شود و در بیشتر موارد داروهای موضعی بی‌اثر هستند. ▪ به استفاده از شامپو اشاره کردید؛ آیا تعویض شامپو در این موارد می‌تواند در بهبود این ضایعه‌ها موثر باشد؟ بله، تعویض شامپو در بهبود موثر است. شامپوهای آنتی‌سپتیک و ضدقارچ می‌توانند باکتری‌ها، قارچ‌ها و سایر میکروارگانیسم‌های اضافه‌شده به این محیط را از بین ببرند. گاهی حتی پزشک به فرد مبتلا توصیه می‌کند در شامپوی معمولی خود، ۳-۲ قاشق بتادین بریزد. بتادین به دلیل خاصیت آنتی‌سپتیکی، باعث کاهش میکروارگانیسم‌های پاتوژن در محیط می‌شود. حتی ممکن است این میکروارگانیسم‌ها مزاحم و بیماری‌زا نباشند ولی افزایش بیش از حد آنها فرد را دچار مشکل کند. یکی از این نوع میکروارگانیسم‌ها «مالاسزیاها» هستند که می‌توان برای کاهش آنها از شامپوهای ضدقارچ استفاده کرد. ▪ شستشو با این نوع شامپوها چندبار در هفته باید انجام شود؟ معمولا شستشوی ۲ بار در هفته کافی است ولی باید به این نکته نیز توجه داشت که استفاده از این شوینده‌ها تا زمانی توصیه‌ می‌شود که علایم این ضایعه‌ها وجود داشته باشد و با از این بین رفتن آنها، شستشوی عادی کافی است.