واژه TRIZ برگرفته شده از حروف اول کلمات در عبارت روسی زیر میباشد: (Teoriya Resheniya Izobrototelskikh Zadatch) که برابر انگلیسی آن عبارت Theory of Inventive Problem Solving (با مخفف TIPS) است که به معنای نظریه حل ابداعانه مساله میباشد . این دانش در سراسر جهان تحت عنوان TRIZ شناخته میشود و متداول شدن این نام به این علت است که بنیانگذار آن ، دانشمند خلاقیتشناس روسی گنریچ سائولویچ آلتشولر (G.S. Altshuller) میباشد .
دانش TRIZ با نامها و عنوانهای توصیفگر مختلفی همانند نوآوری نظامیافته ، خلاقیت اختراعی ، فناوری خلاقیت و نوآوری ، روششناسی اختراع ، الگوریتم اختراع ، روششناسی حل مسالههای ابداعی ، روششناسی حل ابتکاری و ابداعانه مساله ، مهندسی خلاقیت و نوآوری ، روششناسی خلاقیت ، خلاقیتشناسی اختراع ، خلاقیتشناسی فناوری و مواردی از این قبیل نامیده میشود .
دانش TRIZ میتواند در دامنهای از یک طیف مفهومی و گسترهای از تعاریف قرار گیرد که یک انتهای آن نوعی جهانبینی خلاق یا رویکردی جامع به علوم و فناوری و انتهای دیگر آن انواعی از ابزارهای حل خلاق مساله و فنون خلاقیت و نوآوری را شامل گردد .
آلتشولر TRIZ را تحت عنوان علم فناوری خلاقیت و نوآوری میداند ؛ با نتیجهگیری از دیدگاه آلتشولر می توان TRIZ را نوعی علم خلاقیتشناسی (Creatology) دانست .
یکی از دانشمندان برجسته TRIZ به نام سیمون ساورانسکی این دانش را چنین تعریف کرده است :
TRIZ ، یک دانش انسانگرای مبتنی بر روششناسی نظامیافته برای حل ابداعانه مساله است .
همچنین برخی صاحبنظران TRIZ را این چنین تعریف میکنند :
TRIZ عبارت است از نوعی رویکرد الگوریتمی برای حل ابداعانه مسائل فنی و فناورانه .
با توجه به عنوانهای توصیفگر مختلفی که برای نامیدن TRIZ ذکر کردیم میتوانیم به شناخت بیشتری درباره مفهوم کلی دانش TRIZ دست یابیم
● تاریخچه دانش TRIZ به چه زمانی باز میگردد ؟
شالودههای دانش TRIZ از سال ۱۹۴۶ توسط گنریچ آلتشولر بر اساس نتایج حاصل از مطالعه اختراعات مختلف پایهگذاری شد .
آلتشولر که به پدر TRIZ شهره است در سال ۱۹۲۶ در روسیه متولد گردید ؛ وی که از همان دوران نوجوانی نسبت به ابداعات و اختراعات کنجکاوی و علاقه خاصی داشت و اولین اختراع خود را در سن چهارده سالگی انجام داد ، در اداره ثبت اختراعات مشغول به کار شد .
کار او کمک به مخترعین برای ثبت اختراعاتشان بود ؛ او در حین کار ، گاهی به حل مسائل فنی آنان کمک میکرد . در این دوران بود که او دریافت حل مسائل فنی که منجر به اختراع و نوآوری میشود به اصول و روشهایی فراتر از تکنیکهای خلاقیت شناختهشده تا آن هنگام نیاز دارد . آلتشولر در طی مطالعات خود به این نتیجه مهم رسید که یک نظریه اختراع بایستی دارای چند ویژگی اصلی از جمله موارد زیر باشد :
۱- شامل یک فرایند گامبهگام و نظامیافته باشد .
۲- بتواند از میان گسترهای از راهحلها ، مستقیما به بهترین راهحل (راهحل ایدهآل یا کمال) منجر گردد .
۳- دارای ویژگی تکرارپذیری باشد .
۴- بتواند ساختاری برای دانش ابداع ارائه نماید .
آلتشولر بیش از بیستهزار اختراع ثبت شده (Patent) را مورد بررسی قرار داد تا متوجه شود اختراعات به عنوان مسالههای ابداعی (یعنی مسالههایی که راهحل آنها مشخص نیست و بایستی آن را با روشهای خلاق و ابداعی کشف نمود .) چگونه حل شدهاند .
از بین این تعداد آلتشولر چهارهزار اختراع مهم و برجسته و به عبارتی راهحلهای خلاق و ابداعی اصلی را مورد مطالعه عمیقتر قرار داد . براساس نتایج حاصل از این نوع مطالعات خلاقیتشناسی تحلیلی ، آلتشولر به کشفیات بسیار مهمی دست یافت و اصول ، مفاهیم و روش های TRIZ را به عنوان یک علم نوین و بسیار باارزش به جهان ارائه نمود .
البته این خلاقیت و نوآوری فوقالعاده مهم آلتشولر متاسفانه همانند بسیار از کشفیات و اختراعات کوچک و بزرگ تاریخ در ابتدا درک نشده و با انواع مخالفتها ، مقاومتها و بیمهریهای تاسفبرانگیز (آنچه که در خلاقیتشناسی تحت عنوان اینرسی خلاقیت و نوآوری نامیده میشود .) مواجه شد و آلتشولر همانند بسیاری از دانشمندان و مخترعین سختیها و مرارتهای بسیار زیادی را متحمل گردید که مطالعه آن حاکی از اراده والا و تلاش و پشتکار شگفتانگیز آنان است .
به دلیل بیتوجهیها و مخالفتها در آن زمان ، TRIZ نتوانست به خوبی در روسیه ایفای نقش نماید اما پس از پایان جنگ جهانی دوم و گسترش ارتباطات ، کشورهای اروپایی ، آمریکا ، ژاپن و دیگر کشورها با دانش TRIZ آشنا شده و با پی بردن به اهمیت فوقالعاده زیاد آن بلافاصله آن را جذب کرده و ضمن بکارگیری ، در صدد رشد و توسعه آن برآمدند .
چنانکه در حال حاضر درباره TRIZ به عنوان یک دانش تخصصی تحقیقات وسیعی به عمل میآید و اصول و مفاهیم آن توسط بسیاری از دانشمندان ، پژوهشگران ، مدیران ، مهندسان و کارشناسان رشتههای مختلف علمی در جهت حل مسائل و ایجاد نوآوری¬ها به کار گرفته میشود و همچنان به سرعت در حال گسترش و تکامل است .
بزرگترین خلاقیت و نوآوری آلتشولر به عنوان یک دانشمند علوم و مهندسی ، یک دانشمند خلاقیتشناس و نیز به عنوان یک مخترع ، خلاقیت و نوآوری او درباره خود موضوع خلاقیت و نوآوری بود .
آلتشولر به عنوان مخترع فنون اختراع و پایهگذار دانش TRIZ ، با تلاش و پشتکار بسیار زیاد به مدت پنجاهودو سال در راستای رشد و توسعه آن کوشید و یکی از اصلیترین و موثرترین بنیانگذاران علم خلاقیتشناسی و از بزرگترین دانشمندان قرن بیستم محسوب میشود . (آلتشولر در سال ۱۹۹۸ در آمریکا از دنیا رفت) نقش و اهمیت نظریه TRIZ شاهکار علمی آلتشولر به قدریست که از جنبهای میتواند در ردیف نظریههای علمی بزرگی مانند نظریه کوانتومی و نظریه نسبیت قرار گیرد و آلتشولر را با دانشمندان بزرگی مانند پلانک ، انیشتین ، شرودینگر ، پیاژه و پائولینگ همسنگ نماید .
● اجزای اصلی دانش TRIZ کدامند ؟
به طور کلی مجموعه نتایج حاصل از خلاقیتشناسی تحلیلی اختراعات توسط آلتشولر که تشکیل دهنده دانش TRIZ است شامل مفاهیم مختلفی است که مهمترین آنها به صورت فهرستوار بیان مینماییم :
۱- قانون افزایش سطح ایدهآل بودن (قانون کمال) : به این معنی که نظامهای فنی همواره به سمت افزایش درجه ایدهآل بودن یا کمال خود پیش میروند . ایدهآلی یا سطح ایدهآل بودن عبارت است از نسبت مجموع کلیه جنبههای مثبت و مفید سیستم به مجموع کلیه جنبههای منفی و مضر سیستم .
۲- سیستم چهار مرحلهای حل مساله :
ـ شناخت مساله .
ـ فرمولبندی مساله .
ـ جستجوی مسائل قبلا حل شده . (استفاده از سیونه پارامتر مهندسی)
ـ استفاده از الگوهای راهحلهای کشف شده . ( بکارگیری چهل اصل اختراع)
۳- سطوح پنجگانه حل مساله و نوآوری :
ـ راهحلهای مشخص .
ـ بهبودهای کوچک .
ـ بهبودهای بزرگ .
ـ مفاهیم جدید .
ـ کشفهای بنیادی .
۴- تحلیل ماده-میدان (تحلیل Vepol) :
با استفاده از این تحلیل مسائل به طور کلی به دو دسته تقسیم میشوند :
ـ مسائل آشنا (مانوس) ، تحت عنوان مسائل استاندارد .
ـ مسائل ناآشنا (نامانوس) ، تحت عنوان مسائل غیر استاندارد .
۵- قوانین هشتگانه تحول و تکامل نظامهای فنی (قوانین پیشرفت فناوری) .
۶- هفتادوشش راه حل ابداعانه استاندارد :
مسائل استاندارد شناخته شده با تحلیل Vepol میتوانند با استفاده از این هفتادوشش راهحل ابداعانه استاندارد ، حل شوند .
۷- ماتریس تناقضها :
در نظریه TRIZ از مساله ابداعی تحت عنوان تناقض تعبیر میشود که معنای آن دو موقعیت متضاد یا دو کیفیت متعارض است ؛ یعنی افزایش سطح کیفیت یکی موجب کاهش سطح کیفیت دیگری میشود و حل ابداعانه مساله ، کشف راه حل این تناقض میباشد .
۸- چهل اصل برای اختراع و نوآوری .
۹- مجموعه ای از تاثیرات علمی اساسی :
شامل تاثیرات فیزیکی ، شیمیایی ، هندسی و زیستشناختی .
۱۰- روش ARIZ (الگوریتم حل ابداعانه مساله) :
ARIZ یک دستورالعمل نظامیافته برای شناسایی راهحل مسائل غیراستاندارد با استفاده از قابلیتهای فنون و روشهای خلاقیت میباشد .
● از فواید و کاربردهای TRIZ بیشتر بدانیم !
با استفاده از دانش TRIZ میتوان به نتایج و دستاوردهای متعددی یافت که در ذیل به شماری از آنها اشاره مینماییم :
۱- دستیابی به نوعی نگرش جامع علمی به ابداعات و اختراعات .
۲- شکلگیری جنبههای بسیار مهمی از علم خلاقیتشناسی .
۳- دستیابی به نوعی جهانبینی خلاق .
۴- کشف انواعی از راهحلها برای مسائل ابداعی یعنی مسائلی که با روشهای معمولی و متداول ، راهحل آنها به دست نمیآید .
۵- دستیابی به بهترین و موثرترین راهحلها برای انواع مسائل علمی ، فنی ، انسانی و اجتماعی .
۶- پیشبینی روند ابداعات و اختراعات در آینده . (خلاقیتشناسی آیندهشناختی)
۷- ارائه آموزشهای نوین مبتنی بر TRIZ در مدارس و دانشگاهها . (خلاقیتشناسی پرورشی مبتنی بر TRIZ)
۸- تسهیل و تسریع روند رشد و توسعه علوم و فناوری .
