همه کودکان، به خصوص کودکان زیر ۲ سال و کودکانی که به خوبی قادر به بیان کلمات نیستند، مشکلاتشان را با بیقراری و گریه نشان میدهند و این، والدین هستند که باید کم و بیش با علایم و نشانههای جدی که سلامت کودک را تهدید میکند، آشنا باشند. در بسیاری از موارد، گریه کودک صرفا به دلایل سادهای مانند گرسنگی، نیاز به تعویض پوشک و نیاز به توجه مادر است اما در برخی موارد نیز بیقراری و گریه نوزاد، دلیل جدیتر و مهمتری دارد. دل درد در کودکان زیر ۲سال، یکی از همان مشکلاتی است که هرگز نباید مورد غفلت والدین قرار بگیرد. برای آشنایی بیشتر با این مشکل رایج در کودکان زیر ۲ سال، گفتوگوی ما را با دکتر فاطمه فرهمند، فوق تخصص بیماریهای گوارش اطفال و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران بخوانید.
▪ عوامل دلدرد در کودکان زیر ۲ سال چیست؟
ـ دلدرد در کودکان زیر ۲ سال، ممکن است حاد یا مزمن باشد. اکثر اوقات، دلدرد در این سنین به دلیل ناراحتی یکی از اعضا یا ارگانهای مهم بدن است؛ چرا که دلدردهایی که به دلیل اختلال عملکردی دستگاه گوارش باشد، معمولا در سنین بالای ۴ سال ایجاد میشود. در این گروه سنی باید این عارضه را – چه حاد باشد چه مزمن – جدی گرفت.
▪ والدین چگونه تشخیص دهند که کودکشان دلدرد حاد دارد یا مزمن؟
ـ دلدرد حاد، دل دردی است که طی روند چند روزهای برای کودک زیر ۲ سال ایجاد شده باشد اما دلدرد مزمن، دلدردی است که بیش از ۳ هفته طول کشیده باشد. اگر دلدرد، حاد باشد؛ باید به فکر عوامل عفونی (به خصوص، سرماخوردگی ویروسی که موجب ایجاد علایم سرماخوردگی میشود) بود.
سرماخوردگی، به نحوی سبب درگیری غدد لنفاوی شکم میشود و دلدرد ایجاد میکند. کودکی که دچار اسهال و استفراغ یا گاستروآنتریت میشود ممکن است دلدرد داشته باشد. کودکی که دچار آنژین چرکی یا ویروس میشود هم ممکن است دچار دلدرد شود. اکثر اوقات این بچهها دچار دلدرد حاد میشوند.
در مواردی که آپاندیسیت یا اختلالهای انسدادی روده وجود داشته باشد، معمولا دلدرد حاد ایجاد میشود. ولی اگر دلدرد بیشتر طول بکشد، ممکن است عوامل دیگری در ایجاد آن دخالت داشته باشند از جمله ممکن است عفونت یا هپاتیت، خود را به شکل دلدرد نشان دهد یا حتی یبوستی که طول کشیده، میتواند دلدرد ایجاد کند. در مواردی نیز دیابت قندی یا دیابت نوع یک، در بچهها میتواند در ابتدا با دلدرد، خودش را نشان بدهد. به ندرت مواردی از قبیل عفونتهای ریوی مثل پنومونی (ذاتالریه) ممکن است در این گروه سنی به شکل دلدرد بروز پیدا کند.
درگیریهای مجرای گوارش اعم از زخممعده یا زخم اثنیعشر یا ریفلاکس معده به مری هم گاهی ممکن است با دلدرد تظاهر کند. در سن زیر ۲ سال، اکثر اوقات، علت دلدرد به یک عامل مهم مثل اختلالاتی که ذکر شد، برمیگردد. دلدردهای عملکردی در زیر ۲سال خیلی شایع نیست.
▪ این دلدردها را چگونه باید پیگیری کرد؟
ـ هر بچهای که در سن زیر ۲ سال با دلدرد مراجعه میکند، باید حتما توسط پزشک معاینه دقیق شود. شرح حال کامل داده شده و برحسب تشخیص پزشک برخی آزمایشهای لازم و حتی رادیوگرافیهای شکم یا سونوگرافی باید انجام شود. چه بسا مواردی بوده که کودکانی که درگیری کبدی، سنگ مجاری ادراری یا سنگ کیسه صفرا داشتهاند، با دلدرد مراجعه کردهاند. دلدرد ممکن است همراه با استفراغ، اسهال سردرد یا یبوست باشد. در ضمن دلدرد با عفونت ادراری باعث بالا رفتن فشارخون هم میشود. در این سن، عفونت ادراری ممکن است بدون علامتی از سوزش ادرار باشد. دلدرد در بچههای زیر ۲ سال، چه به شکل حاد - کمتر از ۲ تا ۳ هفته - چه به صورت مزمن که بیش از ۳ هفته است - باید جدی تلقی شده و توسط یک پزشک متخصص کودک و گوارش ویزیت شود و سپس برای درمان آن اقدامهای لازم را انجام داد.
▪ بچههای زیر ۲ سال معمولا چگونه دلدردشان را ابراز میکنند و والدین چگونه باید متوجه جدی بودن دلدرد او شوند؟
ـ سوال بسیار مهمی است؛ چراکه خیلی اوقات بچهها در این سن حتی خوب نمیتوانند صحبت کنند. با بیقراری، بیاشتهایی یا احیانا با کمخوابیدن و بیدارشدنهای مکرر از خواب یا جیغهای زیاد و در مواردی اشاره به محل درد یا اگر بتوانند صحبت کنند، با کلام، دلدردشان را به زبان میآورند. اما اکثر اوقات چون نمیتوانند صحبت کنند، علامت را واضح بیان نمیکنند.
ـ در مواردی مثل آپاندیسیت، عفونت کیسه صفرا و سنگ صفرا، علاوه بر دلدرد، در معاینه تحریک و حساسیت شکم هم ایجاد میشود. در این گروه سنی، علاوه بر اینکه علت دلدرد مسالهای بسیار مهم است کودک نشانههای غیراختصاصیای هم از خودش نشان میدهد اما والدین خیلی خوب نمیتوانند متوجه شوند که فرزندشان دلدرد دارد.
▪ به کدام دلدردها نباید زیاد اهمیت داد؟
ـ به طور کلی، هر دلدردی در کودک زیر ۲سال باید جدی گرفته شود. نفخ یا خوردن برخی غذاهای نفاخ بیشتر کودکان بزرگتر و ۴ سال به بالا را اذیت میکند. مواد غذاییای که در دسترس همه بچهها هست، ممکن است سبب دلدرد در کودکان بزرگتر شود. این کودکان بهتر قادرند دلدردشان را بیان کنند. بچههایی که هر هلههولهای را میخورند ممکن است با مصرف بیش از حد این مواد دچار دلدرد و نفخ شوند. ولی در سن زیر ۲ سال معمول نیست که کودکان بتوانند این علایم را عنوان کنند و والدین فکر کنند که دچار دلدرد ناشی از سردی و گرمی غذاها شده. وقتی شکم کودک کار نمیکند و نفخ کرده، مادر متوجه یبوست او میشود یا وقتی اسهال دارد، مادر متوجه میشود که او دچار کمآبی شده اما این نوع دلدردها خیلی مهم نیست و خیلی سریع برطرف میشود. اما بیقراریهای متناوب و زیاد، گریه و جیغ کودک، وجود خون در ادرار و مدفوع در کودکان زیر ۲ سال را هرگز نباید کماهمیت تلقی کرد.
▪ به طور کلی دلدرد در کودکان چقدر شایع است؟
ـ کلا شیوع دلدرد مزمن در بچههای ۴ تا ۱۶ سال بین۱۰ تا ۱۵ درصد است. در زیر ۲ سال، دلدرد زیاد شایع نیست.
▪ درمان این دلدردها چگونه است؟
ـ در سنین زیر ۲ سال، تعیین علت ایجادکننده درد بسیار مهم است. درمان صحیح دلدرد تنها از طریق مراجعه به پزشک امکانپذیر است و خانوادهها باید از خوددرمانی برای بهبود دلدرد خودداری کنند.
▪ چه توصیهای برای والدین دارید؟
ـ بچههای زیر ۲ سال بیشتر از سایر کودکان نیاز به مراقبت دارند؛ از نظر رعایت مسایل بهداشتی و مقابله با عوامل بیماریزا که گاهی اپیدمی میشود. اما با مراقبت و تغذیه مناسب به خصوص تغذیه با شیر مادر میتوان از بروز بسیاری از عوامل ایجادکننده دلدرد ناشی از عفونت جلوگیری کرد. بهتر است غذای کمکی ترجیحا در منزل تهیه شود، همچنین واکسیناسیون منظم میتواند از ابتلای کودک زیر ۲ سال به عفونتهای ناخواسته جلوگیری کند. موادغذایی که کودک مصرف میکند باید کاملا بهداشتی بوده و از خوردن موادغذایی که نسبت به سلامت آنها مطمئن نیستید، پرهیز کرده و همچنین مانع از زیاد خوردن کودکان شویم.
