دولت الکترونیک؛ از طرح تا عمل

براساس آمارهای موجود، ایران با حدود ۷۰ میلیون نفر جمعیت، ۲۳ میلیون کاربر اینترنت دارد که ۳۴ درصد کل جمعیت کشور را شامل می شود. سهم ایران از تعداد کاربران اینترنت در خاورمیانه، بیش از ۵۰ درصد است و میزان رشد اینترنت در آن، بالاترین سهم را در خاورمیانه به خود اختصاص داده است؛ به طوری که در فاصله سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۸ میزان کاربران اینترنت در کشور از ۲۵۰ هزار نفر به ۳۴ میلیون نفر رسیده است. موج اینترنت وارد زندگی بسیاری از ایرانیان شده است اما این رسانه بیشتر کاربردی شخصی در میان آنها دارد و به عنوان ابزاری فراگیر در انجام امور اقتصادی، اجتماعی و اداری و عمومی در قالب شبکه ای گسترده، کارایی چندانی نیافته است. این مطلب به پدیده دولت الکترونیک می پردازد که با هم می‌خوانیم. هنوز بسیاری از امور اداری، نیازمند مراجعه حضوری شهروندان است و انجام امور با روش‌های رایانه‌ای در مواردی، تنها به نیمه راه ختم می شود و با همان روش سنتی و دستی به سرانجام می‌رسد. شواهد گویای این واقعیت است که با وجود جمعیت قابل توجه کاربران که نشانگر وجود زمینه‌های لازم برای بهره‌گیری از اینترنت در ابعاد مختلف زندگی اجتماعی به شمار می‌رود، برای بسیاری از مسئولان و شهروندان مفهومی بیگانه است. ● دیوانسالاری نوین دولت الکترونیک به عنوان مفهومی جدید در عرصه حکومت داری، با ایجاد فرصت‌هایی برای دولتمردان و شهروندان، نه تنها چهره ای جدید از حکومت‌داری و دیوان سالاری پدید آورده، بلکه موجب شده است بالاترین مقامات رسمی کشورها بر ظهور جهانی تازه و نو، با عنوان "جامعه اطلاعاتی " صحه گذارند. بسیاری از کشورهای توسعه یافته از جمله آمریکا و به ویژه کشورهای حوزه اسکاندیناوی در اروپا، از پیشقروان تحقق رویای دولت الکترونیک هستند و باید اذعان داشت که موفقیت این کشورها در تحقق دولت الکترونیک موجب شد سایر دولت‌های جهان نیز نه از روی خلاقیت و یا اختیار، بلکه از باب اجبار و ناچاری، یکپارچه تصمیم بگیرند آرمان و اهداف جهان تازه تاسیس را برای خود تبیین و تشریح کنند. بی‌توجهی به استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات در کشورهای جهان باعث شد نوعی تقسیم‌بندی جدیدی در دنیا به وجود آید، به این صورت که کشورهای جهان به جای صنعتی و غیرصنعتی، توسعه یافته، توسعه نیافته یا در حال توسعه، با عنوان کشورها و دولت‌های الکترونیک و غیر الکترونیک تقسیم‌بندی شوند. اگر پیش از این کشورها به عنوان شمال و جنوب تقسیم‌بندی می‌شدند، امروزه این طبقه‌بندی کارآیی خود را از دست داده است و صحبت از شکاف دیجیتالی میان آنها می‌شود. توجه دولت‌ها به الکترونیکی کردن اداره امور حکومت از این جهت قابل اهمیت است که وارد نشدن آنها به دنیای الکترونیکی امروز، نه تنها موجب می‌شود فاصله‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشورها گسترش یابد، بلکه تفاوت شیوه ارتباط دولت‌های الکترونیکی و سنتی، امکان هر گونه تبادل اطلاعاتی را تقریباً غیر ممکن می‌سازد. به این ترتیب که در کشورهای الکترونیکی همه امور جاری مملکت و دولت به صورت الکترونیکی انجام می‌شود، اما افرادی که در این کشورها زندگی می کنند در کشورهای غیر الکترونیک دچار مشکل می‌شوند. ● دولت الکترونیک در ایران هدف از ایجاد دولت الکترونیک آن است که خدمات و دسترسی به سرویس‌های مختلف برای مردم در طول شبانه روز، حتی در روزهای تعطیل و غیر تعطیل در هر نقطه جغرافیایی امکان‌پذیر باشد. به صرفه‌ترین روش در این خصوص استفاده از اینترنت به عنوان ستون فقرات ارتباطات جهان جدید است، زیرا در غیر این صورت، ایجاد ستون فقرات و زیر ساخت‌های ارتباطی، هزینه‌های گزافی طلب می‌کند که امروزه هیچ کشوری، چنین رویکرد غیر اقتصادی را پیگیری نمی‌کند. در فاصله کوتاهی پس از شکل‌گیری دولت الکترونیک در کشورهای توسعه یافته، طرح ایجاد دولت الکترونیکی در نود و سومین جلسه شورای عالی اداری در تیر ماه ۱۳۸۱ بنا به پیشنهاد سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور تصویب و اعلام شد که این طرح، به منظور تحقق اهداف قانون برنامه سوم توسعه و با هدف دستیابی به اطلاعات دقیق و بهنگام در بخش‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی از طریق اتوماسیون فعالیت‌ها، تسریع در اجرای امور، بهبود ارائه خدمات به مردم با حداکثر نظم و دقت و افزایش کیفیت تصمیم‌گیری در سطوح مختلف و ارائه خدمات غیر حضوری، همچنین کاهش هزینه‌ها، افزایش کارآیی در بخش‌های مختلف، ایجاد گردش سریع و صحیح اطلاعات بین دستگاه‌های اجرایی، تصویب شد. این طرح پس از گذشت هفت سال، تنها ۲ درصد پیشرفت داشته و تمامی آرمان‌های شکل گرفته از آن در حد شعار باقی مانده است؛ غافل از آن که در فاصله همین سال‌ها، بسیاری کشورها با درک ضرورت راه‌اندازی دولت الکترونیک، برنامه‌های خود را آغاز کردند و تا به امروز نیز پیشرفت‌های قابل‌توجهی داشته‌اند. دکتر حمید ضیائی پرور، مدرس دانشگاه و روزنامه‌نگار، درباره موانع موجود بر سر راه تحقق دولت الکترونیک در ایران به سه دلیل عمده اشاره می کندو می گوید: "یکی از مهم‌ترین موانع موجود، نبود زیرساخت‌های لازم به لحاظ فنی است. سخت‌افزارهای مناسب بدون پهنای باند مناسب و شبکه‌های جایگزین، نمی تواند امکانات لازم را برای بخش‌های تجاری، اقتصادی و عمومی فراهم کند. در سایر کشورها علاوه بر تکنولوژی فیبر نوری، از سایر تکنولوژی‌ها چون ارتباطات ماهواره ای، رادیویی و بی سیم استفاده می‌شود، اما در ایران محدودیت‌های عمده ای وجود دارد که ناشی از نبود یک اراده سیاسی و دولتی است که مانع از تحقق دولت الکترونیک می‌شود. " این استاد ارتباطات، نبود زمینه‌های حقوقی را دومین مانع شکل‌گیری دولت الکترونیک می‌خواند و می‌گوید: "از مهم ترین زمینه‌های تحقق دولت الکترونیک، قوانین و بسترهای حقوقی است. به عنوان مثال امضای دیجیتال، امنیت داده‌ها، حق کپی رایت و حق مولف، از نخستین زیرساخت‌های حقوقی برای تشکیل دولت الکترونیک است، اما متاسفانه تا به امروز قوانین مدونی در این باره تهیه نشده است، در حالی که وجود چنین قوانینی، اعتمادی جمعی را به وجود می‌آورد تا شهروندان برای تبادلات مالی و اطلاع رسانی بتوانند از خدمات الکترونیک بهره بگیرند. " دکتر ضیائی پرور، فرهنگ سازی و آموزش را از دیگر زمینه‌های لازم عنوان می کند و توضیح می‌دهد: "هنوز آمادگی‌های لازم برای بهره گیری از خدمات دولت الکترونیک در سطح جامعه ایجاد نشده است. فواید دولت الکترونیک به دلیل نظام آموزش سنتی در مدارس و دانشگاه و عملکرد رسانه‌ها، هنوز برای بسیاری از شهروندان ناشناخته است. البته این فرهنگ سازی، مستلزم آموزش مستقیم نیست. به عنوان مثال، ثبت نام در کنکور دانشگاه‌ها که در سال‌های اخیر آغاز شده، یک شیوه برای فرهنگ سازی در جامعه است تا اهمیت استفاده از اینترنت در انجام بهتر و دقیق تر امور روشن شود. " ● فرهنگ سازی همه صاحب نظران بر نقش مهم فرهنگ سازی و ترویج عمومی استفاده از فناوری اطلاعات در امور اداری و تجاری تاکید می کنند. پرویز رحمتی، رئیس سازمان نظام صنفی رایانه‌ای استان تهران معتقد است: "بیشتر مردم برای دریافت سرویس و استفاده از آی تی به کیفیت اهمیت خاص می‌دهند و برای کاربران تفاوتی نمی‌کند سرویس را یک دستگاه دولتی و یا یک بنگاه اقتصادی بخش خصوصی ارائه می‌کند، بلکه برقراری ارتباط و رفع سریع نیاز، از راه‌های الکترونیکی و با قیمت مناسب، در شرایطی که اطمینان استفاده از این روش تضمین شده باشد، اهمیت بالایی برایشان دارد. فرهنگ‌سازی از راه رسانه‌های صوتی، تصویری و نوشتاری برای نفوذ آی‌تی در میان طیف‌های مختلف مردم، ضرورت دارد. " او می‌گوید: "فرهنگ‌سازی بدون توجه به ارائه خدمات مناسب و راحت موثر نیست، چرا که به عقیده کارشناسان، اگر کاربران برای یک پرداخت اینترنتی بعد از چند بار تلاش، به دلیل مشکلاتی از قبیل نبود زیرساخت‌های مناسب و درنتیجه نبود سرعت کافی موفق نشوند کار خود را انجام دهند، در نهایت مجبور به حضور در بانک می شوند و نوعی عقبگرد اتفاق خواهد افتاد. " ● از دنیای واقعی تا دنیای مجازی فضای الکترونیک، دنیایی مجازی و بزرگ است که برای بسیاری از ایرانیان ناشناخته و غیر قابل اعتماد به نظر می‌رسد؛ شاید یک دلیل اش این باشد که تجربه آشنایی با این فضا برای بسیاری از شهروندان ایرانی، با فعالیت شرکت‌های هرمی همزمان شده بود. اما این بی اعتمادی، دلایل دیگری نیز دارد که موجب می شود بسیاری از شهروندان ترجیح دهند برای انجام امور مالی و اداری خود، با مراجعه حضوری، از صحت انجام آنها اطمینان حاصل کنند. دکتر ضیائی پرور عوامل دیگری را نیز در شکل‌گیری این موج بی‌اعتمادی دخیل می‌داند و می‌گوید: "اطلاعاتی که رسانه‌های جمعی به ویژه رادیو و تلویزیون درباره پدیده‌های الکترونیک به خصوص اینترنت ارائه می‌دهند، عموما منفی و هشدار دهنده است. همین تبلیغات منفی موجب می‌شود بسیاری از شهروندان، از این فضا فاصله بگیرند؛ در حالی که کلاهبرداری، دروغگویی و شایعه‌پراکنی در دنیای واقعی نیز وجود دارد. بنابراین نباید موانعی در راه دسترسی به این امکانات ایجاد کرد، بلکه باید با فرهنگ سازی و تدوین قوانین، ضرورت ایجاد دولت الکترونیک را به عنوان یک نیاز عمومی در جامعه به وجود آورد. " ● خلأ دیجیتالی پروفسور یحیی کمالی پور، رئیس دپارتمان ارتباطات دانشگاه پوردو آمریکا، درباره وضعیت دولت الکترونیک در ایران می‌گوید: "در رابطه با شعار دولت الکترونیک من از جزئیات و امکانات موجود در کشور، آن طور که باید و شاید آگاه نیستم، اما طبق گزارشی که اخیرا مطالعه کرده‌ام، کشور افغانستان در این حوزه فعالیت زیادی دارد. طبق معمول متأسفانه ما بیشتر شعاری هستیم تا کاربردی و عمل‌گرا. البته در کشور شبکه‌ها و تکنولوژی‌های گوناگون ارتباطی وجود دارد، ولی از آنها استفاده بهینه نمی‌شود و به نظر می‌رسد یک خلأ دیجیتالی در مقایسه با کشورهای پیشرفته و حتی بعضی کشورهای در حال توسعه ایجاد شده است و به قول معروف، ما از قافله جهانی ارتباطات که بسیار سریع در حال حرکت و تغییر و تحول است، عقب مانده‌ایم. " او می‌افزاید: "برای رسیدن به یک دولت الکترونیک، به برنامه ریزی کوتاه مدت و بلند مدت، سرمایه گذاری، آموزش، گسترش شبکه‌ها و فراهم کردن امکانات، دسترسی و استفاده از ابزار دیجیتال در کل کشور نیاز است. آیا حتی در تهران این امکان هست که فرضاً شما در پارک ملت بنشینید و از طریق کامپیوتر همراه خود، وارد شبکه جهانی اینترنت شوید؟ آیا چنین شهر الکترونیک در ایران وجود دارد؟ اگر پاسخ منفی است، بنابراین ما هنوز با داشتن یک دولت الکترونیک فاصله زیادی داریم. " ● چند گزارش "گزارش وضعیت موجود دولت الکترونیکی در ایران " در قالب کتابی از سوی دبیرخانه شورای عالی اطلاع رسانی منتشر شده است. براساس جمع‌بندی و تحلیل نتایج این گزارش، بیش تر خدمات دولت الکترونیک در ایران، خدمات دولت به شهروندان (G۲C یا Government to Citizens = دولت به شهروندان) است و توجه کمی به روابط بین سازمانی (G۲G یا Government to Government = دولت به دولت) به صورت الکترونیک شده است. براساس گزارش سازمان ملل، پایین‌ترین امتیاز دولت الکترونیکی ایران مربوط به حوزه زیرساخت است. با توجه به محروم بودن بخش عمده‌ای از جمعیت ایران از کالاها و خدمات ICT و ضریب نفوذ پایین آن‌ها، بخش زیرساخت، مهم‌ترین پاشنه آشیل دولت الکترونیکی در ایران است. براساس گزارش سازمان ملل و شاخص‌هایی که در آن مورد بررسی قرار گرفته است، دولت الکترونیکی ایران به لحاظ خدمات دو جانبه، به عنوان مثال پرداخت قبوض به شیوه الکترونیک، چندان وضعیت اسفباری ندارد؛ ولی به لحاظ خدمات اصلی خود دولت به عنوان مثال، صدور مدارک، بسیار ضعیف عمل کرده است. اما آخرین نکته اینکه ایران در پیاده‌سازی دولت الکترونیکی در میان ۲۱۷ کشور دنیا، در رده ۸۹ قرار دارد. با اینکه برنامه‌های متعددی برای پیاده‌سازی دولت الکترونیک در ایران طی سال‌های گذشته تصویب و اجرا شده است، اما مردم هنوز به درستی شاهد اجرای این طرح در سطح گسترده و سراسری نیستند و بیشتر امور اداری، بانکی و تجاری کماکان به شیوه سنتی و کاغذ محور انجام می‌شود. ● موانع پیش رو افزایش رضایت‌مندی، بالا رفتن سرعت انجام کارها، افزایش کارایی بخش‌های مختلف، جلوگیری از ترددهای غیر ضروری و کاهش آلودگی هوا، از نیازهای جامعه امروز ایران به شمار می‌روند که هر چه زودتر ببرای هر کدام راه حلی اندیشیده شود. دولت الکترونیک تدبیری است که همزمان می‌تواند به تمامی این ضرورت‌ها پاسخ دهد، اما متاسفانه به دلیل نبود زیرساخت‌های فنی، مانند شبکه‌های پهن باند اینترنتی و وی‌پی‌ان، نبود شبکه علمی مناسب در سطح کشور، راه‌اندازی نشدن پورت‌های پر سرعت اینترنت در ایران، راه نیافتن اینترنت رایگان و پر سرعت به دانشگاه‌ها، پالایش غیر هوشمند اطلاعات در شبکه، نبود سرویس‌های مبتنی بر تلفن همراه، گرانی هزینه‌های ارتباطات الکترونیک، به روز نبودن وب سایت‌های دولتی و نداشتن محتوای کافی برای استفاده عموم، تعاملی نبودن سرویس‌های الکترونیک، ضعف فرهنگ سازی و اطلاعات عمومی نسبت به دولت الکترونیک، از مشکلاتی است که جامعه ایران با آن مواجه است. علاوه بر اینها، اجرایی نشدن طرح‌هایی مانند امضای دیجیتال، نبود قوانین کپی رایت و اختصاص نیافتن بودجه‌های کافی برای پروژه‌های فناوری اطلاعات، از مسائلی است که مانع پیاده‌سازی دولت الکترونیک در ایران شده است. این در حالی است که موج جدید دولت الکترونیک، امروز در آسیا به سرعت در حال پیشروی است و کشورهای جنوب و شرق آسیا در رقابتی چشمگیر، به دنبال ارتقای وضعیت فعلی خود هستند و همزمان محصول دولت الکترونیک را برداشت می‌کنند، اما با وجود گذشت هفت سال از تصویب طرح دولت الکترونیک در ایران، کشورهایی چون افغانستان، پاکستان و هند وضعیت بهتری در مقایسه با ایران دارند؛ در حالی که تعدادی از این کشورها بعد از ایران، به فکر راه‌اندازی دولت الکترونیک افتادند.