کودکان زیر ۵ سال، بهطور متوسط، سالی ۳ بار دچار حمله اسهال میشوند. این آمار در برخی دیگر از کودکان به سالی ۶ تا ۹ بار میرسد...
در شیرمادرخواران، مدفوع، از نظر قوام شلتر و از نظر تعداد دفعات نسبت به دیگر بچههایی که شیر مادر نمیخورند، بیشتر است. طبیعی بودن دفع مکرر مدفوع نرم یا شل، برحسب سن، متفاوت است. به تدریج که سن بالا میرود، تعداد دفعات دفع مدفوع کم شده و قوام آن سفتتر میشود؛ به طوری که در سنین نوپایی به ۳ بار در روز رسیده و در ۴سالگی (مشابه بالغان) از ۳ بار در روز تا ۳ بار در هفته طبیعی است. هر مادری باید این نکات را بداند و بتواند در مورد اینکه آیا کودکش دفع درستی دارد یا نه، به پزشک کودکش اطلاعات بدهد. دکتر سیاری، فوق تخصص بیماریهای گوارشی کودکان، در این خصوص میگوید: «مادران به خوبی میدانند که چه موقع کودکشان دچار اسهال شده و برای همین، پزشکان باید به دقت به توضیحات آنها گوش بدهند و به حرفشان اعتماد کنند.» اگر شما بهعنوان مادر نمیدانید چطور باید کودک مبتلا به اسهالتان را ارزیابی کنید، نگران نباشید. کافی است گفتوگوی ما را با دکتر علیاکبر سیاری، استاد گروه اطفال دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، درهمین رابطه بخوانید.
▪ چرا متخصصان اطفال تاکید ویژهای روی اسهال کودکان دارند؟ مگر هنوز هم آمار مرگ ناشی از اسهال بالاست؟
ـ طی ۲ دهه گذشته، میزان مرگ و میر ناشی از اسهال کاهش یافته و طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت از ۳ میلیون مرگ به ۸/۱ میلیون مرگ در کودکان زیر ۵ سال جهان رسیده؛ به طوری که دومین علت مرگ کودکان زیر ۵ سال دنیا را تشکیل میدهد. ولی در این مدت، تعداد دفعات حمله اسهال کاهش نیافته است. خطر اول اسهال، از دست دادن آب و الکترولیت است که حیات کودک را تهدید میکند. خطر دوم، عفونت باکتریال و خطر سوم سوء تغذیه است. متعاقب حملات مکرر اسهال، عواملی مانند کاهش اشتها و محدودیت رژیم غذایی و زمینههای کمبود مواد غذایی قبلی هم از طرف دیگر، کودک را دچار دایره معیوب اسهال مقاوم و تشدید سوء تغذیه میکنند.
▪ مهمترین عامل این کاهش آمار را که به آن اشاره کردید، چه میدانید؟
ـ استفاده مناسب از محلول او.آر.اس، ترویج تغذیه با شیر مادر و بهبود بهداشت محیط و آموزش مادران. اسهال حاد در اکثر موارد (۹۰ درصد) در مدت ۵ تا ۷ روز بهبود مییابد و اگر بیشتر از ۲ هفته طول بکشد، اسهال پایدار است که در۱۰ درصد موارد اتفاق میافتد. بعضی از آمارها بین ۳ تا ۳۰ درصد را نیز ذکر کردهاند.
▪ گفتید خطر اول اسهال، از دست دادن آب است. چرا؟ بیشتر توضیح میدهید؟
ـ بله؛ خطر عمده اسهال، کاهش آب و الکترولیت بدن است که میتواند به سوء تغذیه و عفونت باکتریایی بینجامد. ما از نظر بالینی، کاهش آب بدن و الکترولیتها را که بستگی به میزان آب از دست رفته دارد، به ۳ گروه (خفیف، متوسط و شدید) تقسیم میکنیم که در گروه متوسط و شدید، علایم بالینی به صورت تشنگی، گود افتادن چشمها و کاهش اشک، کاهش تورگور پوستی، بیقراری و تحریکپذیری، خشکی مخاط زبان و دهان است. در صورت ادامه کاهش آب بدن و رسیدن به مرحله شدید، علایم شوک (بیحالی، کاهش سطح هوشیاری، کاهش قدرت نوشیدن و خوردن، دست و پای سرد، نبض ضعیف و کاهش حجم ادرار و افزایش تعداد تنفس و عمیق شدن آن) ظاهر میشود. با استفاده از علایمی که گفتم، میزان آب ازدسترفته را میتوان حدس زد و اقدام به درمان کرد. به همین دلیل است که مادر آگاه اجازه نمیدهد کودکش دچار کم آبی شود. این مادر، بچه را در وضعیت بدون کم آبی (گروه الف) یا نهایتا در گروه «ب» به پزشک میرساند. شروع به موقع آبدرمانی و دادن اوآراس و ادامه تغذیه با شیرمادر از مهمترین اقدامهای یک مادر آگاه است.
▪ مادران اگر بدانند شما پزشکان به چه نکاتی بیشتر اهمیت میدهید، راحتتر میتوانند همکاری کنند. پس لطفا بفرمایید در ارزیابی بالینی، شما به چه نکاتی بیشتر توجه میکنید؟
ـ اولین مساله، شرح حال کودک است. سوال در مورد نوع اسهال از لحاظ قوام و مقدار آن، آبکی بودن یا نبودن، تعداد دفعات دفع در روز، شدت تشنگی و قدرت نوشیدن، مدت اسهال، وجود خون و بلغم در مدفوع، وجود علایم همراهی مثل استفراغ و تعداد دفعات آن، تب، دل درد، زور پیچ، سرفه و آبریزش بینی، خوردن آب یا غذای آلوده، تماس با فرد مبتلا به اسهال، مصرف دارو و نوع تغذیه، نحوه تهیه غذا به لحاظ رعایت نکات بهداشتی و سابقه حملات قبلی اسهال، مهمترین مواردی هستند که ما پزشکان از مادر یک کودک مبتلا به اسهال میپرسیم. سپس کودک را معاینه میکنیم. در معاینه فیزیکی، حال عمومی کودک را از نظر برقراری ارتباط و نگاه کردن، میزان فعالیت و بازی، توجه به اطراف و پاسخ دادن به محرکها، بیقراری و ساکت و آرام شدن، نوشیدن و خوردن با مشاهده بررسی میکنیم. کودکی که بیقرار و تحریکپذیر است، اگر به او دست بزنیم یا او را بغل کنیم، بیقراری میکند و بعد از شیر خوردن مجدد دچار بیقراری میشود ولی در موقع معاینه یا دیدن پزشک و پرستار ممکن است بیقراری کند که باید این مورد را بیقراری و تحریکپذیری ناشی از کمآبی به حساب نیاوریم؛ بلکه باید آن را به پای ترس کودک بگذاریم. به فرورفتگی چشمهای کودک هم خوب نگاه میکنیم. چشم کودک در اثر کمآبی ممکن است فرو رفته باشد یا در اثر سوءتغذیه شدید در کودکان مبتلا به ماراسموس، ممکن است چشمها بدون کمآبی هم گود بیفتند. بنابراین در کودک مبتلا به اسهال که احساس میکنیم چشم او گود افتاده، به علایم سوء تغذیه دقت میکنیم و از مادر درباره گود افتادن چشمها سوال میکنیم که ببینیم آیا مادر هم این علامت را تایید میکند یا نه.
▪ اینکه در میان حرفهایتان گفتید «تورگور پوستی کودک را اندازهگیری میکنیم»، منظورتان چه بود؟ اصلا این حرف یعنی چه؟
ـ یعنی با کنار انگشت شست و اشارهمان، در حالی که کودک روی تخت به پشت خوابیده، پوست قسمت بین ناف و پهلوی کودک را در امتداد خط طولی بدن میکشیم و یک ثانیه نگه میداریم؛ به طوری که چین در امتداد طول بدن کشیده شود و بعد، آن را رها میکنیم. بعد از رها کردن به برگشت پوست به حالت اولیه دقت میکنیم. اگر سریع برگشت، یعنی تورگور پوست طبیعی است ولی اگر آهسته برگشت، تورگور پوست کاهش یافته و اگر خیلی آهسته به حال اولیه برگشت، تورگور پوست را ضعیف میدانیم و میفهمیم که مشکلش شدید است.
▪ وضعیت تشنگی و نوشیدن کودک را چطور ارزیابی میکنید؟
ـ از مادر میخواهیم مقداری آب به کودک بدهد. اگر به نوشیدن کودک نگاه کنیم، ۳ حالت پیش میآید:
حالت اول این است که کودک فقط با تشویق آب مینوشد و آب بیشتری طلب نمیکند؛ یعنی او تشنه نیست. حالت دوم، این است که او با ولع مینوشد و آب بیشتری طلب میکند. حالت سوم، این است که کودک قادر به نوشیدن نیست یا خیلی ضعیف مینوشد. با توجه به آنچه گفته شد،کودکان از نظر میزان کمآبی هم طبقهبندی میشوند. البته برای کودکان زیر ۲ ماه، علامت تشنگی و نوشیدن در ارزیابی مورد استفاده قرار نمیگیرد و با شرح حال، معاینه و ارزیابی تورگور پوستی، طبقهبندی صورت میگیرد.
