مردم چقدر شادکاماند؟ ما در موقعیتهای مختلف زندگی روزمره، عواطف و هیجانات متعدد و متفاوتی را تجربه میکنیم که تا حد زیادی بر تصمیمگیریها، اعمال و افکار ما تأثیر میگذارند، اما از آنجا که بشر متمدن امروز سعی دارد رفتار خود را بیشتر به تعقل و تفکر نسبت دهد، بنابراین ارزش کمتری برای عواطف بشری قائل است. گویی عواطف در کل موجودیت و هستی انسان در مرتبه پایینتری از عقل قرار دارد، گرچه به لحاظ تکاملی، قبل از اینکه انسان بهظاهر منطقی و متفکر امروز وجود داشته باشد، عواطف و هیجانات برای میلیونها سال در سازگاری اجداد ما با شرایط محیط، نقش بسیار مهمی داشتهاند و هنوز هم بشر بدون عاطفه، احساس پوچی میکند، چرا که بسیاری از مفاهیم زیباشناختی از عواطف بشر سرچشمه میگیرند و گذشته از این، هیجانات در ادامه بقای ما نقش کلیدی دارند. برای نمونه تصور کنید که خشم یا ترس در وجود ما درست عمل نکند، نتیجه این است که در زمان کوتاهی، بازیچه دیگران میشویم و دائم در معرض سوء استفاده قرار میگیریم.
امروزه متأسفانه انسان از نقش هیجانات خود که عامل بسیار مهمی در انگیزش و رفتار هستند، آگاهی کمی دارد. ما برای بیان بسیاری از عواطف خود دچار فقر کلامی هستیم و واژه توصیف کننده حالت خود را نمیدانیم. این امر علاوه بر ایجاد فقر ارتباطی بین افراد، سبب آگاهی کمتر از حالات خودمان نیز میشود و در سلامت ذهنی و جسمی ما اختلال ایجاد میکند. امروزه روانشناسی مثبتگرا با توجه به نادیده گرفته شدن نقش عواطف در ایجاد زندگی سرشار از نشاط، سعی دارد بین منطق و عاطفه آشتی ایجاد کرده، به عنوان مکمل روانشناسی بالینی سنتی (که معطوف به اختلالات روانی است) با افزایش احساسات مثبت و شادکامی در زندگی افراد به خودشکوفایی آنها کمک کند.
● عواطف مثبت کدام هستند؟
شادکامی و سلامت ذهنی دربرگیرنده احساسات مثبتی مانند لذت، آرامش، حس جریان داشتن و شیفتگی در زندگی است. سلیگمن (٢٠٠٢. م) عواطف مثبت را به سه دسته تقسیم میکند: آنهایی که به گذشته مربوط هستند و آنهایی که با حال و آینده ارتباط دارند. عواطف مثبت مربوط به آینده شامل خوشبینی، امید، ایمان و اطمینان هستند. رضایت خاطر، خرسندی، کامیابی و حس سرافرازی نیز عواطف اصلی مربوط به گذشتهاند. عواطف مثبت مربوط به زمان حاضر، دو طبقه متمایز لذات زودگذر و حس کامروایی پایدار را تشکیل میدهند. لذات زودگذر از کانالهای حسی به دست میآیند، مانند احساسات ناشی از روابط جنسی، بوهای خوش و طعمهای مطبوع. فعالیتهای پیچیدهتری که انسانها برای کسب لذات زودگذر انجام میدهند، میتواند احساس لذت بیشتری مانند شعف، وجد و یا آمیزهای از لذت و خوشحالی ایجاد کند. اما حس کامروایی مداوم و یا خرسندی، با لذت بردن صرف تفاوت دارد و حالات درونیتری را دربرمیگیرد که از فعالیتهای مورد علاقه فرد نشئت میگیرد، مانند کوهنوردی برای یک کوهنورد، یا کمک به دیگران برای یک فرد نیکوکار.
● تأثیرپذیری هیجانی
در زبان انگلیسی حدود ٥٥٠ تا ٦٠٠ واژه برای تجارب هیجانی مختلف وجود دارد (آوریل، ١٩٩٧. م). تحقیقاتی که درباره هزاران نفر از فرهنگهای مختلف صورت گرفته، نشان داده است که میتوان عواطف را براساس یک رویکرد ابعادی، به دو بعد اصلی و دو بعد فرعی طبقهبندی کرد. دو بعد اصلی عبارت هستند از: الف) کنشوری یا برانگیختگی ب) خوشایندی دو بعد فرعی نیز عبارتند از الف) هیجان مثبت ب) هیجان منفی. تحقیقات نشان داده است که انسان از لحاظ تأثیرپذیری عاطفی، چه به صورت مثبت و چه به صورت منفی با یکدیگر متفاوت هستند و میتوان گفت که این حالات تا حدی ویژگیهایی ارثی هستند.
اثرپذیری مثبت با صفات شخصیتی برونگرایی (بشاش، عاطفی و اجتماعی بودن) و اثرپذیری منفی با صفات شخصیتی رواننژندی (عصبی، خودخور و مهاجم بودن) همبستگی دارد. اثرپذیری مثبت و اثرپذیری منفی، هر دو در مسیر تکامل انسان شکل گرفتهاند تا وظایف مختلفی را انجام دهند (داتون، ١٩٩٥. م). اثرپذیری منفی مانند صفات شخصیتی رواننژندی، جنبهای از نظام رفتاری بازدارنده اجتنابگر است که سبب میشود موجود زنده خود را از موقعیتهای خطرناکی که احتمالاً دردآور یا تنبیهکننده هستند دور نگهدارد، در مقابل، اثرپذیری مثبت، بخشی از نظام تسهیلکننده رفتاری است، مانند صفت شخصیتی برونگرایی که موجود زنده را به سمت موقعیتهای دربردارنده پاداش بالقوه، مانند خوشی و لذت هدایت میکند. واکنش این نظام، کمکی به موجود زنده است تا منابع ضروری برای بقا و تولید نسل از قبیل غذا، پناهگاه و یا جفت خود را بیابد.
اثرپذیری یا عاطفهپذیری مثبت با فعالیت فیزیکی منظم، خواب کافی، ارتباط اجتماعی متعارف با دوستان، آشنایان و تلاش برای رسیدن به اهداف ارزشمند شخصی همراه است. این امکان وجود دارد که اثرپذیری مثبت را با تمرین فیزیکی منظم، برقراری یک الگوی خواب مناسب و برقراری روابط اجتماعی دوستانه و پایدار، افزایش داد. این موقعیتی است که تقریباً همه افراد مایل هستند آن را داشته باشند (داتون ٢٠٠٢. م). عاطفهپذیری مثبت یکی از جنبههای شادکامی و بحث مهم ما در این مقاله است.
● مردم دنیا چقدر شادکام هستند؟
پروفسور دینر از دانشگاه مینهسوتا، پس از بررسی ٩١٦ تحقیق در مورد شادکامی، رضایت از زندگی و سلامت ذهنی ـ که در مورد بیش از یک میلیون نفر در ٤٥ کشور جهان انجام شده بود ـ به این نتیجه رسید که اگر شادی و ناراحتی را بر یک پیوستار قرار دهیم و نقطه وسط، کاملاً بین شادی و ناراحتی باشد، میزان شادکامی اغلب مردم جهان کمی از حد وسط این پیوستار بالاتر است و تنها در گروههای محدودی از مردم، از قبیل سیاهپوستهای تحت آپارتاید آفریقای جنوبی، اشخاصی که در شرایط فشار منفی سیاسی زندگی میکنند. زندانیان تازه محبوس شده و برخی گروههای دیگر، از حد متوسط کمتر است و در سمت اندوهزدگی قرار دارد.
● شادکامی و خلاقیت
سلیگمن (٢٠٠٢. م) معتقد است عواطف مثبت یا منفی بر حسب درجه آمادهسازی فرد برای تعامل برنده ـ بازنده یا برنده ـ برنده از یکدیگر متمایز میشوند. از دیدگاه تکاملی، عواطف منفی مانند ترس یا خشم به ما میگویند احتمال خطر وجود دارد و آسیب، قریبالوقوع است. این عواطف توجه ما را به منبع تهدید محدود کرده، ما را برای واکنش جنگ یا گریز به فعالیت وا میدارند. بنابراین، عواطف منفی ما را برای بازی برنده ـ بازنده که در آن یک برنده مطلق و یک بازنده مطلق وجود دارد، آماده میکند. در مقابل، عواطف مثبت مانند لذت و خرسندی به ما میگویند که اتفاق خوبی در پیش است. عواطف مثبت توجه ما را گسترش میدهند، بهگونهای که ما آگاهی گستردهای از محیط فیزیکی و اجتماعی پیدا میکنیم. این توجه گسترش یافته، ذهن ما را نسبت به ایدههای تازه و اعمال جدید آماده میکند و ما خلاقتر از حالت معمول میشویم (ایزن ٢٠٠٠. م). بنابراین، عواطف مثبت فرصتهایی را برای ما فراهم میکند تا ارتباطات بهتری ایجاده کرده و نواندیشی و ثمربخشی بیشتری داشته باشیم. عواطف مثبت، ما را برای بازیهای برنده ـ برنده آماده میکند. رایت (٢٠٠٠. م) معتقد است که پیشرفت تمدن برای افزایش تعاملات یا داد و ستد برنده ـ برنده و توسعه سازمانهایی است که این تعاملات را حمایت میکنند و در این حلقه ارتباطی، رابطه بین عواطف مثبت و تعامل برنده ـ برنده اهمیت مییابد.
البته رویکردهای تکاملی همچنین به ما میگویند که عواطف منفی، تمرکز زیاد را آسان میکنند و تفکر دفاعی، قدرت نقد و تصمیمگیری را بالا میبرند. جایی که واقعبینی برای تشخیص و پرهیز از اشتباه و روشن کردن آن به کار میآید، عواطف مثبت و تفکر بردبارانه، خلاقیت و ثمربخشی را ساده میکنند. مطالعاتی که در زمینه واقعگرایی منجر به افسردگی انجام شده، تأیید میکند که اشخاص افسرده، داوران دقیقتری برای مهارتهای خود هستند؛ یادآوری دقیقتری از وقایع مثبت و منفی زندگیشان دارند و نسبت به اطلاعات مربوط به وقایع مخاطرهآمیز حساسترند (آکرمن و دروبیس ١٩٩١. م) در مقابل، اشخاص شاد مهارتهایشان را بیشتر از حد واقعی میدانند، حوادث مثبت را بیشتر از وقایع منفی بهیاد میآورند و در تصمیمگیری برای طرحهای مربوط به زندگیشان بهتر عمل میکنند، چرا که بجای توجه به اطلاعات مخاطرهآمیز به آنهایی که مخاطرهآمیز نیستند، توجه میکنند یا به تعبیر دیگر، جنبههای مثبت اقداماتشان را بیش از پیآمدهای منفی آن در نظر میگیرند (آسپیندال و دیگران ٢٠٠١. م).
پروفسور باربارا فردریکسون (٢٠٠٢. م) استاد روانشناسی دانشگاه میشیگان، معتقد است عواطف منفی، از قبیل اضطراب یا خشم سبب میشود، ذهن فرد فقط به تولید واکنش دفاعی در برابر موضوعات ایجاد کننده این عواطف منفی محدود شود، در صورتی که عواطف مثبت سبب میشوند ذهن فرد بر روی انواع محرکها باز باشد و این مسئله به نوبه خود فرصتهایی را برای توجه گستردهتر به محیط ایجاد کرده و در نتیجه، خلاقیت فرد را بیشتر میکند.
تحقیقات آزمایشگاهی و بالینی از این دیدگاه، حمایت میکنند. برای نمونه، بیمارانی بسیار خوشخلق و شنگول که قرص لیتیم مصرف کردند، کاهش خلاقیت نشان دادند. همچنین، در مطالعه دیگری که حالات خلقی مثبت و منفی را برای مدت ١٥ دقیقه به افراد القا میکرد، معلوم شد در افرادی که عواطف مثبت به آنها القا شده بود، پردازش اطلاعات دیداری گسترش یافته بود، در صورتی که در گروه مقابل، توجه محدودتر و موضعیتر بود. مطالعات دیگر نشان داده است که بازگشت بدن از حالت برانگیختگی ناشی از استرس به حالت عادی، در مورد کسانی که قبلاً به آنها حالات مثبت عاطفی القا شده بود، نسبت به کسانی که مورد القای حالت منفی عاطفی قرار گرفته بودند، سریعتر بوده است.
از شواهد بالا چنین برمیآید که عواطف مثبت میتواند خلاقیت و حل مسئله را آسان کند، پس عجیب نیست که شادکامی سبب ثمربخشی بیشتر کار میشود. مطالعات استاو (١٩٩٤. م) بر روی دویست کارگر نشان داد که کارگران شاد در طول یک دوره هجده ماهه، در ارزشیابیها از کارفرمایان خود بهتر و در نتیجه، دستمزدهای بالاتری دریافت کردهاند.
