از سال ۱۹۸۱ تا ۲۰۰۷ میلادی بیشتر از۲۵ میلیون نفر در جهان به دلیل داشتن ایدز جان خود را از دست دادهاند. کارشناسان سلامت معتقدند ایدز، مرگ آورترین اپیدمی است که بشریت تاکنون با آن مواجه بوده است. در ۳ دههای که از ظهور ایدز میگذرد، این بیماری بر زندگی حدود۶۵ میلیون نفر تاثیر نامطلوب گذاشته است.
در هر دقیقه ایدز جان ۵ نفر را گرفته و هر روز بالغ بر ۸ هزار نفر به صف مبتلایان قبلی اضافه میشوند. سال گذشته ۳ میلیون نفر دیگر در جهان به ویروس اچآیوی آلوده شدند و در حال حاضر ایدز چهارمین عامل مرگ در جهان به حساب میآید.
ایدز خطری بالقوه است که اگر از آن غفلت شود میتواند آینده هر کشوری را با مشکلات جدی مواجه کند و تمام دستاوردهای بهداشتی درمانی آن کشور را در مدتی کوتاه بر باد دهد. برای جلوگیری از این اتفاق در تمام دنیا برای کنترل این بیماری دستگاههای مختلف با همکاری بین بخشی مشارکت میکنند.
سال ۱۹۸۱ میلادی (خرداد سال۱۳۶۰) برای اولین بار پزشکان بیماری جدیدی را کشف کردند که به خاطر مجموعه علائم ناشناخته، آن را نشانههای نقص ایمنی اکتسابی یا به طور مخفف ایدز نامگذاری کردند. ایدز برای اولین بار در آسیا به سال ۱۹۹۰ در تایلند مشاهده شد. براساس آمارها تا آغاز قرن ۲۱، کشورهای چین و هند به ترتیب با ۵۰۰ هزار و ۳ میلیون و ۷۰۰ هزار مبتلا در رتبههای اول ابتلا به ایدز در آسیا قرار داشتهاند. تخمینها حاکی از آن است که تا سال ۲۰۱۰ شمار مبتلایان به ایدز در هند به ۲۰ تا ۲۵ میلیون نفر، در چین به ۱۰ تا ۱۵ میلیون نفر و در روسیه به ۸ تا ۱۰ میلیون نفر میرسد.
کشورهای منطقه خاورمیانه به لحاظ درصد ابتلا به ایدز به ۳ بخش ابتلای زیر یک درصد، ابتلای یک تا ۵ درصد و ابتلای بالای ۵ درصد تقسیم شدهاند و ایران نیز به لحاظ شمار مبتلایان در میان مصرفکنندگان مواد مخدر در بخش میانی و متمرکز قرار میگیرد.
اولین مورد ابتلا به ایدز در ایران به سال ۱۳۶۶ در یک کودک مبتلا به هموفیلی که از طریق خون آلوده به ایدز مبتلا شده بود، مشاهده شد.
● نگاهی به ایران
تا سال ۱۳۶۸، ۸۶ مورد مبتلا به عفونت اچآیوی و ایدز در کشور شناخته شده بود. در سال ۱۳۷۲ این رقم به ۲۹۶ رسید (تقریبا ۵/۳ برابرشد.) سال ۱۳۷۵، عدد ۵۹۴ برای این موضوع اعلام شد. در سال ۱۳۷۸ این میزان به ۲۱۷۶ نفر رسید. در سال ۱۳۸۱ به طور رسمی ۵۳۳۲ نفر مبتلا اعلام شد (۲۴ درصد افزایش نسبت به سال قبل) و در تیر سال ۸۳، این رقم به ۷هزار و ۱۰۸ مورد رسید. در آذر ماه سال ۱۳۸۴ آمار مبتلایان ۱۲هزار و ۵۵۷ نفر اعلام شد و تا اول فروردین سال ۱۳۸۵ تعداد ۱۳۰۴۰ نفر بیمار مبتلا به ایدز ثبت شدند. در مهر ۸۶ نیز آمار ۱۶ هزار و ۹۰ نفر اعلام شد. این آمار در مهرماه سال ۱۳۸۷به ۱۸ هزار و ۳۲۰ نفر رسید. براساس آخرین آمار وزارت بهداشت و درمان تا اول مهر ۸۸ در مجموع ۲۰ هزار و ۱۳۰ نفر مبتلا به ایدز و افرادی که ویروس این بیماری وارد بدنشان شده است، در کشور شناسایی شدهاند که از این تعداد تاکنون ۲۰۹۷ نفر مبتلا به ایدز شناسایی شده و ۳ هزار و ۴۰۹ نفر نیز فوت کردهاند.
علل ابتلا به اچآیوی در بین کل مواردی که از سال ۱۳۶۵ تاکنون در کشور به ثبت رسیدهاند به ترتیب، تزریق با وسایل مشترک در مصرفکنندگان مواد (۸/۶۹ درصد)، رابطه جنسی (۵/۸ درصد)، دریافت خون و فرآوردههای خونی (۲/۱ درصد) و انتقال از مادر به کودک (۶/۰ درصد) بوده است. راه انتقال در ۹/۱۹ درصد از این گروه نامشخص مانده است.
در مقایسه این آمار با مواردی که ابتلای آنان در سال ۱۳۸۷ گزارش شده است، اعتیاد تزریقی ۶/۷۶ درصد، رابطه جنسی ۳/۱۳ درصد، انتقال از مادر مبتلا به کودک ۸/۰ درصد را تشکیل داده است. در ۳/۹ درصد از موارد شناسایی شده در این سال، راه انتقال نامشخص بوده و هیچ مورد جدید ابتلا از راه خون و فرآوردههای خونی گزارش نشده است. بر اساس این آمار ۹۳ درصد از مجموع مبتلایان به HIV/AIDS در کشور را مردان و ۷ درصد را نیز زنان تشکیل میدهند.
● ۲ آمار رسمی
بسیاری از کارشناسان، آمار مبتلایان به ایدز را بالاتر از ارقام اعلام شده میدانند. گاهی نیز ارقام بالاتر توسط مراجع رسمی اعلام میشود. بر اساس آمارهای رسمی وزارت بهداشت، تعداد مبتلایان به ایدز در ایران ۲۰ هزار اعلام شده، اما در صحبتها رقم غیررسمی ۸۳ هزار نفر مطرح است. گاهی این ۲ عدد شائبه نوعی پنهانکاری را نشان میدهد در حالیکه هیچ تفاوتی در آمارها وجود ندارد. آمارهای رسمی که ارائه میشود افراد شناسایی شدهاند که آزمایش شده و بیماری آنها به یقین رسیده است. در این میان تعدادی هستند که تست مثبت نمیشوند و ممکن است ۶ ماه طول بکشد؛ اما برآورد تعداد مبتلایان در تمام جوامع بر مبنای گروههای پرخطر است. بر اساس الگوی نرمافزار مطالعاتی پیشنهاد سازمان بهداشت جهانی به کشورها، شمار آلودهشدگان به ویروس ایدز در ایران ۸۳ هزار نفر برآورد شده است.
● رسانهها و ایدز
ایدزدر ایران سالها در بایکوت کامل خبری از سوی رسانهها قرار داشت. این در حالی است که رسانهها میتوانند نقشی بسیار مهم در مبارزه علیه ایدز داشته باشند. رسانهها میتوانند با شنوندگان و بینندگان خود با زبانی که برایشان قابل درک باشد، صحبت کنند. آنها میتوانند بردولتها فشار آورند تا بیماری را جدی بگیرد و اطلاعاتی را که برای حفظ مردم نیاز است، در اختیارشان قرار دهد.
خوشبختانه در سالهای اخیر این رویکردها عوض شدهاند. تنها در عرض یک سال، بیش از ۶۰ برنامه رادیو و تلویزیونی با موضوع ایدز و ویروس آن تهیه شده است. برنامهها و پیامهای کوتاه برای تلویزیون، وبسایت سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، همچنین برنامههایی شامل پیامهای انساندوستانه برای پخش در رادیو و دوره آموزشی مقابله با ایدز و ویروس آن برای رسانههای جمعی آماده شده است.
اما هنوز هم این اقدامات کافی نیست. بد نیست، بدانید در کشور هندوستان از هر ۵۰ بیلبورد موجود در هند ۴۵ عدد به بیماری ایدز اختصاص یافته است.
● سالی یک روز
سال ۱۹۸۸ در نشستی در شهر لندن، سران و وزیران بهداشت ۱۴۰ کشور جهان گرد هم آمدند و به اتفاق آرا، اول دسامبر (یازدهم آذر) را به نام روز جهانی ایدز نامگذاری کردند. نامگذاری این روز فرصتی را برای دولتها فراهم کرد تا برنامههای خود را برای مبارزه با ایدز اعلام کنند؛ البته این برنامهها تنها مربوط به دولتها نیست، بلکه تمامی موسسات غیردولتی و سازمانهای محلی نیز میتوانند در این حرکت مهم شرکت کنند و علیه این بیماری به مبارزه بپردازند. از آن زمان تاکنون هرساله یک موضوع برای محوریت فعالیتها انتخاب میشود.
اهمیت روز جهانی ایدز در این است که به عموم مردم یادآور میشویم که اچآیوی از بین نرفته و هنوز کارهای زیادی است که باید انجام شود.
در سال ۱۹۹۸ شعار روز جهانی مبارزه با ایدز ارتباط بود. این شعار در سال ۱۹۹۸ جوانان، در سال ۱۹۹۰ زنان و ایدز در سال ۱۹۹۱ تشریک مصائب، در سال ۱۹۹۲ تعهد اجتماعی، در سال ۱۹۹۳ زمان عمل فرا رسیده، در سال ۱۹۹۴ ایدز و خانواده، در سال ۱۹۹۵ حقوق مشترک، مسوولیتهای مشترک، در سال ۱۹۹۶ یک جهان، یک امید، در سال ۱۹۹۷ کودکان در جهانی با ایدز، در سال ۱۹۹۸ تلاش برای تغییر: فعالیت جهانی ایدز در ارتباط با جوانان، در سال ۱۹۹۹ گوش دادن، آموختن، زندگی کردن، در سال ۲۰۰۰ ایدز، مردان تفاوت به وجود میآورند، در سال ۲۰۰۱ من مراقبم، توچطور؟ در سال ۲۰۰۲ بدنامی و تبعیض، در سال ۲۰۰۳ بدنامی و تبعیض، در سال ۲۰۰۴ ایدز زنان و دختران، در سال ۲۰۰۵ هم پیمان در برابر گسترش ایدز، در سال ۲۰۰۶ در برابر گسترش ایدز پیشگام شو (پاسخگویی)، در سال ۲۰۰۷ در برابر گسترش ایدز پیشگام شو، در سال ۲۰۰۸ پیشگامی، توانمندسازی و تحقق بخشی و امسال نیز روز جهانی ایدز با موضوع حقوق بشر و دسترسی جهانی نامیده شده است.
مداوم و پیوسته بودن برنامهها و اطلاعرسانی ایدز امری ضروری است، اما متاسفانه در کشور ما هر سال در روز جهانی ایدز سر و صدایی در این باره تا حد زیادی کلیشهای شده است. به نظر میرسد لازم است برای اطلاعرسانی بیشتر، تحول جدی و محکم در حوزه رسانه اتفاق بیفتد تا جنبش آموزش و اطلاعرسانی ایدز به نحوی مطلوب پیش رود.
از طرف دیگر، مسوولان و دستاندرکاران آموزش باید برای پاک کردن اطلاعات نادرست مردم از ایدز اقدام کنند. این در حالی است که در روز جهانی ایدز، حتی از زبان برخی مسوولان درخصوص این بیماری تعارف میشنویم نه مسالهیابی واقعی و اطلاعرسانی صحیح.
● از انکار تا مبارزه
در دهه ۶۰ که اولین موارد بیماری ایدز گزارش شد برخوردها در خصوص این بیماری بسیار منفی بود به نحوی که پس از گذشت ۲۰ سال هنوز هم مبتلایان جرات نمیکنند بیماری خود را عنوان کنند. دکتر مرندی که در آن هنگام وزیر بهداشت بود در این خصوص میگوید: بیماری ایدز از آمریکا آغاز شد. در آن سالها مقالات مرتبط با این بیماری را در مجلات تایم و نیوزویک مطالعه و احساس خطر میکردم. به همین دلیل در جلسه علنی هیات دولت ماجرا را عمومی کردم.
او میافزاید: در جلسه دولت پیشنهاد کردم آمار دقیق مبتلایان به تمام بیماریها را در کشور با ذکر مشخصات به سازمان بهداشت جهانی اعلام کنیم. مرندی میگوید: اما این پیشنهاد در هیات دولت تایید نشد. دلیل هم مشخص بود. کشور در شرایط خاصی قرار داشت، آمریکا در حال نزاع با ایران بود و هیات دولت معتقد بود با استفاده از این بیماری و گسترش ابعاد آن میتوان در مقابل ایالات متحده ایستاد.
این تصمیم دولت سبب شد برخورد تند با این بیماری ادامه پیدا کند و مطبوعات کشور هم به تبعیت از دولت همین راه را ادامه دهند.
دکتر مرندی ادامه میدهد: چون در جامعه کلمهای درباره این بیماری، روشهای ابتلا و مقابله با آن گفته نشده بود، مسافرانی که به خارج از کشور سفر و زندانیانی که دوره محکومیت خود را سپری میکردند، در روابط پرخطر خود و استفاده از سرنگهای دست ساز و مشترک افراط میکردند و به ویروس ایدز مبتلا میشدند. وزیر سابق بهداشت میافزاید: بعلاوه اینکه همسران مسافران و زندانیان هم بلافاصله پس از هم بستری به این بیماری آلوده میشدند و ننگی، گریبان شان را میگرفت که نتایج دردناک روحی روانی به همراه داشت. به دلیل آن که تبعات و ضربات روحی روانی در طول زمان نمایان میشد، در آن برهه خاص عوارضی بروز نکرد. پس از گذشت سالها در دوران ریاست جمهوری هاشمی، دکتر مرندی که برای بار دوم وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی شده بود ماجرا را مجدد مطرح کرد. وی در این خصوص میگوید موضوع ابتدا دوباره با مخالفت شخص رئیسجمهور و شورای امنیت ملی مواجه شد، اما وقتی اتفاقات گذشته ازجمله مسافران از فرنگ بازگشته و زندانیان بیان شد با برخورد بسیار مناسبی مواجه شدیم و آمار دقیق مبتلایان به بیماریها ازجمله ایدز را به سازمان بهداشت جهانی اعلام کردیم که تبعات بسیار مثبتی برای کشور داشت. در این زمان بود که نگاه جدیدی به بیماری ایدز شد.
