امروزه بسیاری از افراد چاق به دنبال راهحلی برای مشکل چندین ساله افزایش وزن خود میگردند. یکی از این راهحلها روی آوردن به مواد غذایی رژیمیای است که در تهیه آنها از شیرینکنندههای مصنوعی استفاده شده است. با ورود اولین قندهای رژیمی به بازار (در دهه ۱۹۵۰ میلادی)، این تصور بهوجود آمد که آرزوی افراد چاق برای خوردن دایمی غذاهای لذیذ و در عین حال داشتن وزن طبیعی به حقیقت پیوسته است. اما پس از یک دهه مصرف سیکلامات (به عنوان اولین قند بدون انرژی)، به دلیل آن که مصرف آن میتوانست سرطان مثانه را افزایش دهد، در آمریکا ممنوع شد. البته امروزه مصرف قندهای رژیمی دیگر از جمله ساخارین، آسپارتام و سوکرالوز طی دهههای اخیر رو به افزایش گذاشته است. اما نکته تاملبرانگیز آن است که همزمان با افزایش مصرف این نوع مواد قندی رژیمی، شیوع چاقی و افزایش وزن نیز همچنان رو به افزایش است. این که همزمانی افزایش شیوع چاقی و مصرف قندهای رژیمی به هم مربوط است یا خیر، موضوعی است که در این صفحه به دنبال پاسخ آن هستیم.
مصرف شیرینکنندههای مصنوعی برای بدن مضر است. (اگر نگوییم خطرناکند.) شیرینکنندههای مصنوعی با این ادعاها که برای بیماران دیابتی و همچنین برای افراد با اضافهوزن، مفیدند و به درمان این دو عارضه کمک میکنند، وارد بازار شدند. در این نوشته قصد داریم که نشان دهیم هر دوی این ادعاها نادرستاند. در حقیقت شرکتهای تولیدکننده شیرینکنندههای مصنوعی، با تکیه بر این دو ادعا سود سرشاری را نصیب خود کردهاند به گونهای که تنها در آمریکا میزان سود سالانه شرکتهای تولیدکننده این مواد به بیش از یک میلیون دلار میرسد.
● انواع شیرینکنندههای مصنوعی
شیرینکنندههای مصنوعی چند دسته هستند از جمله: «ساخارین»، «سوکرالوز» (که با نام «اسپلندا» در بازار عرضه میشود)، «آسهسولفم» ( با نام «سوییتوان» یا «سانیت») و «استویا» (stevia، که عصاره گیاهی طبیعی در آمریکای لاتین است و اخیرا شرکتهای کوکاکولا و پپسیکولا دو فرم مصنوعی آن را سنتز کردهاند.) اما «آسپارتام» یا «نوتراسوییت» از جمله شیرینکنندههای مصنوعی معروفتر و بسیار پرفروشتر است که در اکثریت قریب به اتفاق نوشابههای غیرالکلی، آدامسها، کولاها، شیرینیجات و غذاهای رژیمی و دیابتی وجود دارد.
همه شیرینکنندههای مصنوعی جز «استویا» (عصاره گیاهی) به شدت سمی هستند و عوارض مختلفی از جمله سرطان در بدن تولید میکنند. «سوکرالوز» که در هنگام تهیهاش دو مولکول کلرین به کار میرود، جذب ید در بدن را دچار اختلال کرده و باعث کمکاری غده تیرویید، سردرد، ناراحتیهای معده و اضافه وزن نیز میشود، اما بیش از همه باید به «نوتراسوییت» یا «آسپارتام» بپردازیم که بیش از ۹۵ درصد بازار شیرینکنندههای مصنوعی را به خود اختصاص دادهاند. ۱۰ درصد ساختمان «نوتراسوییت» از متانول یا الکل چوب و ۶۰ درصد بقیه از دو اسیدآمینه فنیلآلانین و آسپارتیکاسید ساخته شدهاند. اگرچه فنیلآلانین و آسپارتیکاسید، اسیدهای آمینه هستند و همهروزه توسط غذاهای مختلف وارد بدن ما میشوند، اما زمانیکه ایزوله شده و خارج از تناسب با اسیدآمینههای دیگر و به مقدار بیش از اندازه مصرف میشوند، به صورت نوروتوکسین (مواد سمی برای سلولهای مغز و دستگاه عصبی) عمل کرده و باعث تحریک سلولهای مغزی و در نتیجه ایجاد سردرد، تشنج، اضطراب، بیقراری، سرگیجه، حالت گیجی، حملات پانیک، لرزش، افسردگی و... میشوند. مصرف مقدار فراوان «آسپارتام» در مدت زمانی کوتاه باعث ازدیاد تعرق، ایجاد حس ترس و وحشت، تپش قلب، اضطراب و عصبیت میشود.
متانول یا الکل چوب نیز برای سلولهای عصبی بسیار سمی است. بیش از نیمی از آنچه که در قوطی کوکاکولا وجود دارد، برای بدن سمی است. متانول قابلیت تبدیل خودبهخودی به فرمالدیید را دارد که تاثیرات سمی آن از جمله خاصیت سرطانزاییاش شناخته شده است. علاوهبراین، سرطان سینه و پروستات را با فرمالدیید ارتباط دادهاند.
اگرچه متانول نیز در برخی مواد غذایی طبیعی وجود دارد ولی هرگز نه به صورت اتصال با دو اسیدآمینه (آنگونه که در آسپارتام موجود است) بلکه در طبیعت با موادی مانند فیبرهای غذایی همراه است. این فیبرها باعث میشوند متانول بدون شکسته شدن از روده خارج شود و خاصیت سمی خود را بروز ندهد. دیگر ماده سمی موجود در «آسپارتام»، «دیکتو پیپرازین» است که خاصیت سرطانزاییاش شناخته شده است. این ماده در اثر تغییر ساختمان اسیدآمینههای موجود در «آسپارتام» در نتیجه تاثیر گرما در هنگام حمل و نقل، یا بعد از گذشت مدت طولانی مثلا نگهداری طولانیمدت در قفسههای مغازهها بهوجود میآید. «فورمیت» سم دیگر موجود در «آسپارتام» است که در اثر متابولیسم فرمالدیید ایجاد میشود. تجمع این سم در سلولهای بدن باعث کوری، آسیب کلیهها و صدمه همزمان به اندامهای حیاتی شده و در نهایت میتواند به مرگ منجر شود. آسپارتیکاسید (دیگر اسیدآمینه موجود در «آسپارتام») محرک عصبی است و در انتقال پیامهای عصبی نقش دارد. میزان بیش از حد نیاز محرکهای عصبی در بدن میتوانند باعث تحریک سلولهای مغز تا سرحد مرگ آنها شوند. این نوع مواد را محرکهای عصبی سمی نامگذاری کردهاند. اکسیتوتوکسینها را در ایجاد پارکینسون و آلزایمر دخیل دانستهاند. اکسیتوتوکسینها با تولید رادیکالهای آزاد در کل بدن، باعث بهوجود آمدن یا پیشرفت بیماریهایی مانند آرتروز، گرفتگی رگها، سرطان و... میشوند.
خانمهای باردار باید از مصرف «نوتراسوییت» مطلقا خودداری کنند. آزمایشها نشان دادهاند که تجمع اسیدآمینه فنیلآلانین در خون جنین به ۶-۴ برابر رسیده و میتواند باعث مرگ سلولی شود. کودکان نسبت به سموم موجود در «نوتراسوییت» (آسپارتام) حساستر هستند و ممکن است دچار عوارض بازگشتناپذیر مغزی شوند. سایر عوارض جانبی «آسپارتام» شامل سردردهای میگرنی، تغییرات در بینایی، بیخوابی، توهم، ضعف حافظه، تغییرات رفتاری، تشنج و حملات صرعی، ضعف، دردهای عضلانی و اسهال گزارش شدهاند. میزان مصرف «آسپارتام» با میزان بالارفتن تومورهای مغزی ارتباط داده شده است. همچنین تومورهای مغزی در کودکان افرادی که «آسپارتام» مصرف میکنند نیز بیشتر مشاهده شده است.
● افزایش وزن و دیابت
اپیدمی ازدیاد وزن در سطح جهانی در ۲۰ تا ۳۰ سال گذشته، خلاف ادعای شرکتهای تولیدکننده شیرینکنندههای مصنوعی در مورد کمک این مواد به کنترل اضافه وزن را ثابت میکند. شیرینی یکی از مزههای اصلی است که توسط پرزهای چشایی در زبان حس شده و با رساندن پیامهای مربوطه به مغز، باعث ایجاد فعل و انفعالات مختلف شیمیایی توسط آنزیمها، هورمونها و نوروترانسمیترها میشود. از جمله این هورمونها میتوان به انسولین و لپتین اشاره کرد. هر دوی این هورمونها باعث تجمع چربی در بدن میشوند. همچنان که میدانید انسولین هورمونی است که در ساختن و ذخیره چربی از گلوکز موجود در خون نقش دارد. چون ترشح انسولین هنگام مصرف شیرینکنندههای مصنوعی همراه با ازدیاد گلوکز خون نیست، هیپوگلیسمی یا سندرم انسولین اضافه در خون ایجاد میشود که همین مساله باعث بالا رفتن اشتها و افزایش میزان مصرف غذا میشود. یکی دیگر از دلایل بالارفتن اشتها در اثر مصرف شیرینکننده مصنوعی «آسپارتام» به واسطه کاهش سروتونین است. سروتونین نوروترانسمیتری است که عامل سیری و دستکشیدن از خوردن غذاست. مقدار اضافه بر نیاز فنیلآلانین یا اسیدآمینهای که در «آسپارتام» وجود دارد، باعث کاهش سروتونین میشود. پایین رفتن سروتونین باعث مختل شدن پیامهای سیری به مغز شده و با ایجاد هوس غیرقابل کنترل برای غذاهای مختلف، باعث پرخوری و در نتیجه اضافهوزن میشود.
اگرچه بحث کالری و تاثیر آن در اپیدمی چاقی در جهان، بحثی نسبتا نادرست است که به کمیت غذا و نه کیفیت و چگونگی آن اشاره دارد، ولی جالب توجه است بدانیم که کالری مواد قندی با پروتئینها برابر هستند، اما جایگزین کردن پروتئینها با پروتئینهای سنتز شده برای کنترل چاقی و همچنین دیابت که ارتباط مستقیم با اضافهوزن دارد، بسی دور از ذهن مینماید. جایگزین کردن قندهای طبیعی با شیرینکنندههای مصنوعی برای کنترل چاقی و اضافهوزن و دیابت همانقدر نادرست و بیمعناست که جایگزین کردن پروتئینهای طبیعی با پروتئینهای مصنوعی برای منظوری مشابه. طبیعی است که منظور از این مقاله تبلیغ مصرف قند و شکر نیست چرا که خود آنها اشکال تغییرشکلیافته عصاره گیاهان طبیعی هستند، ولی باید دانست مصرف شیرینکنندههای مصنوعی عوارض خطرناکی برای سلامتی به همراه دارد که مصرف آنها را مطلقا غیرقابل توجیه میکند. تبلیغاتی که درباره پیشگیری و درمان چاقی در مورد شیرینکنندههای مصنوعی وجود دارد، درباره دیابت و تاثیر در پیشگیری و درمان این بیماری نیز بهکار میرود. ولی چنانکه ذکر شد افزایش انسولین و ایجاد هیپوگلیسمی (و در نتیجه آن ازدیاد اشتها نسبت به مصرف غذا به خصوص مواد قندی)، از بین بردن توازن هورمونی و اضافهوزن در حقیقت بیماری دیابت را وخیمتر میکند. و این همه علاوه بر خواص سمی شیرینکنندههای مصنوعی است که به طور کلی بدن را از حالت تعادل و هوموستازی خارج کرده و زمینه را برای بروز یا وخامت بیماریهای مختلف فراهم میکند. حس چشایی مانند تمام حواس دیگر خاصیت تربیتپذیری دارد. بدین معنا که مثلا اگر برای مدتی نمک را از غذای خود حذف کنید، مقدار کم نمک هم شور حس میشود. این مساله در مورد مزه شیرینی نیز صادق است.
شیرینکنندههای مصنوعی صدها برابر شیرینتر از مزه قند هستند، بنابراین پرزهای چشایی را به میزان بالای شیرینی عادت داده و اشتهای افراد برای مواد قندی هرچه بیشتر را بالا میبرند. مصرف غذاهای تغییر شکل یافته، افزودنیها، چربیهای حیوانی، مصرف مواد حیوانی، روغنهای مایع و فستفودها به همان اندازه عامل بیماری دیابت است که مصرف قند و شکر تصفیهشده فراوان در غذای روزمره و هر دوی این عوامل همانقدر در ایجاد سایر بیماریهای انسان نقش بازی میکنند که در به وجود آوردن بیماری دیابت. علاوه بر هر دوی اینها شیرینکنندههای مصنوعی بهطورکلی در مواد «غذایی»ای بهکار میروند که خود برای بدن مضر یا در بهترین حالت بیفایدهاند و باید از بدن دفع شوند. بهترین مثال نوشابههای مختلف غیرالکلی هستند که بیشترین میزان استفاده از شیرینکنندههای مصنوعی را به خود اختصاص میدهند. مصرف این نوشابهها بعد از سنتز قندهای مصنوعی به خصوص «آسپارتام» چندین برابر افزایش پیدا کرده است، ولی این نوشابهها چه با «آسپارتام» شیرین شده باشند و چه با قند و شکر بهاصطلاح طبیعی، به هر صورت برای بدن بسیار مضر بوده و جز مقداری آلومینیوم سمی، مواد رنگی از جمله رنگ کارامل که سرطانزایی آن به اثبات رسیده، آب گازدار، کافیین و تعدادی افزودنی و نگهدارندههای شیمیایی در قوطی آلومینیومی، چیز دیگری به بدن انسان عرضه نمیکنند. تنها راه کنترل دیابت و اضافهوزن، مصرف غذاها به صورت طبیعی، اولیه و بدون دستکاری در آنهاست. مصرف فراوان مواد گیاهی به خصوص سبزیها اگر تا حد امکان به صورت خام نیز استفاده شوند، نهتنها بهترین درمان برای دیابت و اضافهوزن، بلکه برای بسیاری دیگر از بیماریهاست. طبیعت برای ارضای حواس ما مزه شیرینی را در گیاهان مختلف به زیباترین، سالمترین و بهترین صورت فراهم آورده است. تنها این نوع شیرینی است که برای بدن قابل استفاده است و بر نیروی حیاتی بدن میافزاید.
