راز شاد زیستن در میان چرخدندههای ساعت، رازیست زیبا و پرجاذبه.بشر عصر صنعتی وقتی نتوانست علت اصلی غم و شادیهایش را از میان اعماق زندگی پیدا کند، آن را از میان عقربههای ساعت جستوجو کرد.
او همواره تصور میکرد نیرویی ماورایی و مافوق بشر زمان را هدایت میکند که تأثیر روانشناختی زیادی بر زندگی او میگذارد.
بشر باتجربهای که از شب و روز، گرما و سرما، تابستان و زمستان داشت سعی میکرد حالات و خلقیات خود را نیز بر همان مبنا توصیف کند. او وقتی دید هنگام شب کمی آرامتر میشود و احساس خستگی بیشتری میکند، خلق خود را افسرده توصیف کرده و هنگام روز خود را شادتر میدانست. او غروب را دلتنگ و غمگین میدانست و صبح را نشان زندگی و طلوع دوباره شادیهایش معنا میکرد.
شب و روز میگذشتند و بشر برای کشف حالات روانیاش در گذر زمان، به فکر فرو میرفت. اما جادوی گذر زمان بالاخره تأثیر خود را گذاشت و با پیشرفت علم روانشناسی بشر هنوز در پی کشف حالات روانی خود در دیگر ساعات روز است.تاکنون روانشناسان تحقیقات زیادی پیرامون تأثیر ساعات مختلف شبانهروز روی خلقیات روانی افراد به انجام رسانیدهاند.
نخستین دانشمندان روانشناسی به دنبال تحقیقات خود تیپهای مختلفی را در این مورد شناسایی کردند. دکتر عزتالله کردمیرزا، متخصص روانشناسی این تیپها را به دو دسته تقسیم کرده و میگوید: «در ابتدا دو نوع تیپ شناخته شد؛ تیپهای صبحگاهی یا در اصطلاح چکاوکی و تیپهای شامگاهی یا در اصطلاح جغدگونه. البته این دو نوع تیپ بیشتر به لحاظ ساختارهای زیستی افراد تعریف شدهاند.
به لحاظ ساختارهای زیستی بعضی مستعد فعالیت در صبح هستند و برخی دیگر هنگام عصر فعالیتهای خود را به انجام میرسانند.»تحقیق پیرامون تیپهای شخصیتی تنها بخشی از تحقیقات دانشمندان در ارتباط با خلق افراد و ساعات شبانهروز بوده است شاید انگیزه بیشتر دانشمندان آن بود که ساعات مناسب شبانهروز را شناسایی کنند تا بتواند ساعات پرانرژی و شاد افراد را مشخص کرده و برنامههای تربیتی و آموزشی خود را در این زمان تدوین کنند.
دکتر علی همت یارزاده، روانشناس در این باره میگوید: «تحقیق پیرامون ساعات مختلف روز بیشتر دغدغه اصلی روانشناسان تربیتی بود. آنها با مشاهده حالات خلقی دانشآموزان و دانشجویان هنگام صبح، ظهر و عصر متوجه کارآمدی و کاهش کارایی آنان در برخی ساعات روز شدند. برخی تحقیقات این دانشمندان نشان داد دانشجویان هنگام صبح تا قبل از ساعت ۱۰ صبح عاطفه مثبتشان به تدریج افزایش پیدا کرده و تا ظهر به اوج آن میرسند و بهترین زمان یادگیری و گرفتن امتحان از این دانشجویان در ساعات ۱۰ صبح تا ۱۳ است.
همچنین آنها معتقدند دانشآموزان و دانشجویان در ساعات میانی روز احساس شادی بیشتری میکنند. گذشته از آن عاطفه مثبت دانشجویان هنگام عصر و شب کمکم رو به کاهش میگذارد تا وقتی که در پایان شب کمترین میزان انرژی را در خود حس کرده و احساس نیاز به خواب در آنان اوج میگیرد.»
دانشمندان روانشناسی تنها به دنبال بهترین ساعات تربیتی نبودند آنها میخواستند بدانند آیا زمانهای خاصی برای احساس شادی و نشاط در طول روز وجود دارد یا خیر؟! روانشناسان خوب میدانستند اگر زمانهای شادی و غم را در ساعات شبانهروز کشف کنند میتوانند برنامههای شاد زندگی افراد را تدوین کرده و کیفیت بهتری به آن ببخشند اما هرچه تحقیقات دانشمندان بیشتر پیش میرفت، آنها بیشتر به این نکته دست مییافتند که به اندازه تمام افراد ساعات شادی و غم وجود دارد.
● ساعات شادی در کودکان
«برخی کودکان بسیار شاد و پرانرژی هستند آنها از نخستین ساعات روز فعالیت خود را شروع کرده و با بازی و فعالیت زیاد هنگام ظهر و تا قبل از خوردن ناهار توان زیادی در خود احساس میکنند.»دکتر همت یارزاده با اشاره به این مطلب ادامه میدهد: «غالب کودکان به لحاظ توان فیزیولوژی و فیزیکی بدنشان هنگام عصر احساس خستگی و کاهش انرژی کرده و به خواب نیاز پیدا میکنند البته بعد از خواب عصرگاهی کودکان با کاهش عاطفه روبهرو هستند اما بلافاصله عاطفه مثبت آنها بالا رفته و دوباره انرژی خود را باز مییابند. خصوصاً این پدیده در میان کودکان مبتلا به بیشفعالی و کمبود توجه بیشتر دیده میشود. زیرا این کودکان هنگام عصر به اوج توان جسمی و انرژی خود دست مییابند.
این فرایند در میان کودکان حتی با ورود آنان به مرحله دبستانی نیز ادامه پیدا میکند. اما در مرحله دبستان علایق و شادمانی دانشآموزان بیشتر در ارتباط با ساعات درس مطرح میشود. برخی کودکان هنگام زنگ تفریح و درس مورد علاقهشان شادی و انرژی زیادی در خود احساس میکنند و برخی دیگر تمام ساعات مدرسه را شادیبخش میدانند.»
دکتر ژاله رفاهی، مشاور خانواده در این باره میگوید: «بزرگترین هنر فرد آن است که از موقعیت و وضعیتی که در آن قرار دارد احساس رضایت کرده و آن را همراه با شادی و لذت کند. ساعات خاصی برای احساس شادی کودکان در مدرسه و ساعات درس وجود ندارد. اگر شرایط و امکانات آموزشی و نیز شیوه تربیتی و رفتاری معلم به سمت و سویی حرکت کند که دانش آموز مشتاق یادگیری شود او از همه ساعات درس و مدرسه خود احساس شادی و خرسندی خواهد کرد.»
● ساعات شادی در زنان
راز شاد بودن و شاد زیستن در بین افراد تعاریف متفاوتی دارد. خصوصاً این تفاوت در میان زنان و مردان بسیار فاحش است.
دکتر همت یارزاده میگوید: «زنان مانند مردان اوج شادی و احساس توانمندی و انرژی خود را هنگام صبح عنوان میکنند، درست هنگامی که از خواب بیدار شده و مشغول کار و فعالیتهای روزمره میشوند. آنها شاید ساعتها مشغول فعالیت بیوقفه در خانه یا محل کار باشند بدون آنکه احساس خستگی زیاد کنند. البته ممکن است هنگام عصر و زمان به پایان رسیدن روز انرژی خود را تحلیل رفته بیابند اما قادرند با یک خواب یک ساعته دوباره توان از دست رفته خود را به دست آورند و به ادامه فعالیتهای خود در خانه بپردازند. هر چند ممکن است به دلیل کار مفرط روزانه و فعالیت زیاد طی روز خستگی آنان تا پایان شب ادامه پیدا کند اما آنچه زنان را بیشتر از هر چیز دیگر شاد میکند روابط خانوادگی و اجتماعی آنها است. زنان از هم صحبت شدن و معاشرت کردن با همسر و فرزندانشان احساس رضایت و شادمانی میکنند. آنها تمایل دارند هنگام شب برنامههای تلویزیونی مورد علاقهشان رادیده و یا به خواندن کتاب بپردازند. البته رسیدگی به امور تربیتی و بازی با فرزندان نیز از فعالیتهای فرحبخش زنان است.»
● ساعات شادی بخش در مردان
مردها بطور کلی به لحاظ وضعیت جسمانیشان احساس انرژی بیشتری در خود میکنند آنها قادرند به دنبال یک خواب آرامشبخش در شب، صبح را با نشاط بیشتری آغاز کرده و قادرند تا عصر همان روز با انرژی یکسانی کار کنند اما خستگی و کاهش انرژی متوسطی نیز در میان آنها قابل مشاهده است. مردها پس از پایان کار و بازگشت به خانه احساس نیاز به خواب و تجدید قوا ندارند اما با نزدیکشدن به ساعات پایانی شب احساس خستگی زیادی میکنند اما آنچه بیش از هر چیز مردان را شاد میکند پرداختن به کار مورد علاقه در محل کارشان است.
دکتر رفاهی با اشاره به این موضوع میگوید: «در شهرهای بزرگ افراد بخش اعظمی از ساعات روز را صرف کار و تلاش حرفهای میکنند اما برخی افراد کاری غیرمرتبط با تخصص شان دارند و از کاری که انجام میدهند احساس رضایت نمیکنند اما تحقیقات نشان داده است وقتی افراد کارشان را دوست داشته باشند و به آن علاقه وافر نشان دهند و به کاری که انجام میدهند ایمان داشته باشند و دور از منافعی که این کار برای آنان دارد با انگیزه خدمت به دیگران مشغول به فعالیت حرفهایشان باشند احساس رضایت و شادمانی بیشتری میکنند. البته این پدیده در میان مردان مصداق بیشتری دارد.»
دکتر رفاهی همچنین معتقد است: وقوع برخی پدیدهها هنگام صبح میتواند نقش تعیین کنندهای در شکلگیری خلق افراد داشته باشد. روبهرو شدن با یک پدیده خوشایند احساس رضایت افراد را تا پایان روز بالا برده و در نتیجه توانمندی و کارایی آنان نیز بالا میرود.وی میافزاید: «درگیری روزانه افراد با کار و شغل حرفهای خصوصاً در شهرهای بزرگ باعث شده افراد احساس شادمانی واقعی در خود نکرده و شادی را تنها در روزهای تعطیل یا اوقات فراغت بیابند.»
● اوقات فراغت و شادمانی
جدیدترین تحقیقات دانشمندان نشان داده است غالب مردم تعطیلات و روزهای پایانی هفته و نیز روزهایی را که با خانواده یا دوستانشان رفت و آمد دارند روزهای شاد زندگی خود میدانند. این تحقیقات نشان داده افرادی که از سطح ارتباط اجتماعی پائینتری برخوردار هستند اوقات شادمانی پائینی دارند و بیشتر ساعات خود را با استرس و نگرانی سپری میکنند و در مقابل افرادی که در هفته بیشتر از ۶ تا ۷ ساعت در روز صرف ارتباطات اجتماعی یا تفریحی با دوستانشان میکنند هم شادتر هستند و هم احساس رضایت بالاتری دارند. خصوصاً اگر این روابط در روزهای سرد سال صورت گیرد در جوامع سنتی مثل ایران شبنشینی در ساعات طولانی شبهای زمستانی بهترین احساس رضایت و شادمانی را برای افراد به همراه دارند.
البته گذران اوقات فراغت و سپری کردن ایام به شادی و شادمانی تا حدود بسیار زیادی به برنامهریزی افراد خانواده بستگی دارد. تجربه نشان داده است اغلب خانوادههای شاد ابتدا ظرفیتها و توانمندیها و نیز نیازهای تک تک افراد خود را شناسایی کرده و مطابق با خواست و امیال اعضای خانواده برنامههای گذران اوقات فراغت گذاشته میشود. علاوه بر خواندن کتاب، گشت و گذار در طبیعت و رفتن به پارک همچنین روابط اجتماعی، نیاز به خرید برای اعضای خانواده و هدیه خریدن یکی از فعالیتهای شادیبخش خانواده است که باید به آن توجه شود.
● اوقات شادی از نگاه اسلام
در مورد آموزههای دینی ما درباره چگونه گذراندن امور زندگی و اوقات فراغت دکتر محمود کریمی، عضو هیأت علمی دانشگاه امام
صادق (ع) میگوید: «احادیثی داریم که اوقات شبانه روز را برای مؤمن به سه بخش تقسیم میکند: کار و اشتغال، خواب، تفریح و فراغت. این سه در روایات متعددی مطرح شده و در کل این تقسیمبندی را به عهده شخص گذاشته که به فراخور کار و اعضای خانوادهاش شادی و تفریح را برای خانواده فراهم کند.»وی میافزاید: در احادیث دینی ما توصیه شده است زن و شوهر در کمال آرامش و رضایت هنگام فراغت از کار و امور زندگی با یکدیگر به گفتوگو نشسته و به حرفهای یکدیگر به شکلی همدلانه گوش فرا دهند و تعامل رو به رشد با یکدیگر داشته باشند.
علاوه بر آن والدین میبایست به کودکان در اوقات فراغت زندگی توجه خاص مبذول داشته و آنها را برای تفریح و فعالیت جسمی مناسب به پارک و فضای باز ببرند و اینگونه شادمانی را به کانون گرم خانوادهشان دعوت کنند.
