سالمندان مراقب شکستگی لگن باشند

سالانه میلیون‌ها سالمند به دلیل شکستگی اندام‌ها در مراکز درمانی تخصصی بستری می‌شوند. این شکستگی‌ها در نقاط مختلف بدن از جمله مچ دست، مچ پا، ستون فقرات، لگن و... اتفاق می‌افتد و حادثه‌ای تلخ برای مصدوم و اطرافیانش محسوب می‌شود... در «سالمندان» این هفته قصد داریم شکستگی لگن را بررسی کنیم و درباره چگونگی آسیب وارده و راه‌های بهبود آن بیشتر بدانیم. به همین منظور با دکتر کاوه قرنی‌زاده، متخصص ارتوپدی و فوق‌تخصص جراحی لگن و مفصل ران و عضو هیات علمی دانشگاه علوم?پزشکی تهران گفت?وگو کرده‌ایم. ▪ لطفا درباره نحوه شکستگی لگن سالمندان توضیح دهید. عموم مردم هرگونه شکستگی در این ناحیه را به غلط شکستگی لگن می‌نامند. البته شکستگی لگن موضوعی معمول است ولی اغلب اوقات آسیب در ناحیه دیگری (مجاور لگن) به نام گردن استخوان ران اتفاق می‌افتد. لگن در میانه بدن قرار گرفته و نیروی زیادی از اندام فوقانی و اندام تحتانی به آن منتقل می‌شود. استخوان ران، لگن و ستون فقرات برخلاف گردن استخوان ران، ساختاری دارند که به راحتی آسیب نمی‌بینند اما انحنای موجود در ناحیه گردن استخوان ران همراه پوکی استخوان (سالمندان دارای تراکم استخوانی کمی هستند) باعث شده این ناحیه به شدت آسیب‌پذیر باشد. همراهی موارد دیگری مثل افزایش سن، بیماری‌های زمینه‌ای و ضعف سیستم عصبی عضلانی را نباید از نظر دور داشت. ▪ پس پوکی استخوان نقش مهمی در بروز عارضه دارد؟ بله، استخوان‌های یک فرد عادی در سنین ۳۰ تا ۴۰ سالگی، بیشترین میزان تراکم استخوانی را داراست (تراکم استخوانی باعث استحکام آن می‌شود) اما بعد از ۴۰ سالگی این میزان کم‌کم کاهش می‌یابد. البته در خانم‌ها در زمان یائسگی به دلیل قطع هورمون‌های زنانه کاهش بسیار شدیدتری در آن رخ می‌دهد، پس می‌توان گفت زنان بیشتر در معرض پوکی استخوان و در نتیجه آن، شکستگی گردن ران قرار دارند. ▪ آیا پوکی استخوان قابل تشخیص است؟ بله، روش‌های متعددی برای تشخیص پوکی استخوان وجود دارد که دقیق‌ترین و مقرون به صرفه‌ترین آن، روشی به نام سنجش تراکم استخوان است که در آن میزان جذب اشعه به استخوان در نواحی مختلف مثل مهره‌ها، مچ دست، مچ پا و گردن ران که بیشتر احتمال پوکی در آن وجود دارد، اندازه گرفته می‌شود تا قبل از شکستگی اقدام‌هایی به عمل آید. البته درمان زنان باید سال‌ها قبل از یائسگی آغاز شود و هر خانم بعد از ۳۵ سالگی باید ترکیب‌های کلسیم را به صورت دارو‌های مکمل در رژیم غذایی خود بگنجاند اما درباره خانم‌های یائسه خیلی مهم است که از همان شروع یائسگی، جلوی افت تراکم استخوان را گرفت و در سالمندان هم در صورتی که پوکی اثبات شود، مصرف ترکیب‌های کلسیم و ویتامینD کمک می‌کند که روند کاهش تراکم کمتر یا متوقف شود. در مواردی که پوکی رخ داده باشد، برای افزایش تراکم استخوان سالمند باید به پزشک مراجعه کند تا داروهای لازم برایش تجویز شود. ▪ فرض کنیم سالمند دچار شکستگی استخوان گردن ران شده، اقدام‌های اولیه برای او چیست؟ این اتفاق اغلب از یک زمین‌خوردن معمولی سالمند شروع می‌شود. بیمار از درد زیادی شکایت می‌کند و قادر به ایستادن و حتی تکان دادن پایش نیست. در ساعت‌های اولیه بروز حادثه، ممکن است تورم به دلیل احاطه‌شدن استخوان توسط عضلات مشهود نباشد ولی بعد از چند روز به علت خونریزی اطراف مفصل، آثار کبودی در ناحیه مشخص می‌شود. متاسفانه در این مواقع رهگذران یا بستگان بیمار به یاری‌اش می‌آیند و سعی می‌کنند سالمند را از جایش بلند کنند. این عمل بسیار اشتباه است. اگر سالمند حادثه‌دیده از درد شکایت کرد، این شکایت را جدی بگیرید و او را در حالت درازکش نگه دارید و آمبولانس خبر کنید زیرا جابه‌جا کردن مصدوم شاید باعث شود یک شکستگی خیلی جزئی به یک شکستگی کامل تبدیل شود که قطعا درمان آن هم متفاوت‌تر و دشوارتر خواهد بود. ▪ فرایند درمان چگونه است؟ آمار جهانی نشان می‌دهد ۱۵ تا ۲۰ درصد سالمندانی که دچار شکستگی گردن ران می‌شوند در اثر عوارض ناشی از آن (در طول سال اول) فوت می‌کنند ولی اگر اقدام‌های درمانی در عرض ۴۸ ساعت اول آغاز شود، این رقم مرگ ومیر در مدت یک سال به نصف تقلیل می‌یابد. درمان نیز براساس نوع و نحوه شکستگی تعیین می‌شود و به دو شکل، یعنی استفاده از پلاتین برای ثابت کردن استخوان و در مواقع شدیدتر، تعویض سر استخوان و جایگزین کردن آن با پروتز است. بیمار فردای روز عمل قادر است با عصا یا واکر راه برود و بعد از ۲ تا ۳ روز از بیمارستان مرخص می‌شود. هدف از این اقدام راه افتادن هرچه سریع‌تر بیمار است زیرا بی‌حرکت ماندن سالمند ممکن است عوارض مرگباری به دنبال داشته باشد، مثلا لخته در ساق یا ران پا ایجاد می‌شود و حرکت آن به سوی قلب، ریه و مغز، بیمار را از پای درمی‌آورد. از عوارض دیگر می‌توان به تحلیل سریع عضلات، یبوست شدید و مزمن و اختلال سیستم قلبی- عروقی اشاره کرد. ▪ حرف آخر؟ برای جلوگیری از پوکی‌استخوان همه زنان باید از ۳۵ سالگی به بعد علاوه بر مصرف کلسیم مکمل، فعالیت بدنی مناسبی داشته باشند و هفته‌ای ۳-۲ بار یا حداقل ۴۵ دقیقه ورزش‌هایی مثل دو و پیاده‌روی انجام دهند و در کنار آن تغذیه مناسب سرشار از موادمعدنی، سبزیجات، لبنیات و پروتئین به حفظ تراکم استخوانی آنها کمک می‌کند. سالمندان نیز لازم است همه نکته‌های فوق را رعایت کنند با این تفاوت که فعالیت بدنی‌شان باید آرام‌تر و محتاطانه‌تر باشد.