استودیوی شماره ۲۴ ساختمان شهدای رادیو، محل ضبط ویژه برنامه انقلاب است. هفت سال است رادیو ایران در ویژهبرنامه «سایه روشن» به بیان گوشههایی از وقایع مهم انقلاب اسلامی و گوشههای تاریک و مبهم حکومت پهلوی میپردازد و حالا در روزهای سالگرد انقلاب با تولید سری جدید این برنامه همراه میشوم. وقتی به استودیو میرسم سعید سلیمانی (تهیهکننده) مشغول بازشنوایی یک سیدی است و سلیمینمین، پژوهشگر تاریخ معاصر ایران، غوطهور در عمق و محتوای کتاب ضخیمی است که روبهرویش گشوده است. محمدرضا درویش با خونسردی خاصی بحث را شروع میکند و در قالب پرسشهایی، ناگفتههای انقلاب اسلامی را مطرح کرده و کارشناس برنامه با دقت خاصی آن را جواب میدهد.
● پیدا و پنهانهای انقلاب
سعید سلیمانی، تهیهکننده ـ سردبیر سایه روشن میگوید: این ویژهبرنامه گفتوگومحور طبق روال سالهای پیش در جشن پیروزی انقلاب اسلامی از گروه فرهنگ رادیو ایران در ده برنامه تولید و پخش میشود که پخش اولین قسمت آن یازدهم بهمن ساعت ۱۳ و پس از آن هر روز بجز جمعهها در همین ساعت تا بیست و دوم بهمن روی آنتن خواهد رفت.
سلیمانی درخصوص کتابی که در این ویژهبرنامه مورد نقد و بررسی قرار میگیرد، میگوید: کتاب «در دامگه حادثه» که گفتوگویی با پرویز ثابتی، مدیر امنیت داخلی ساواک است و عرفان قانعیفرد گفتوگوهای آن را انجام داده است، به بررسی علل و عوامل فروپاشی حکومت شاهنشاهی میپردازد. در این کتاب پرویز ثابتی که قبل از انقلاب در رسانهها به مقام امنیتی شهرت داشت، میخواهد چند موضوع را اثبات یا به نوعی خود را از حرفهای بسیاری که در مورد او زدهاند، تبرئه کند. اینکه چند بار به محمدرضا پهلوی اخطار داده وقوع انقلاب اسلامی قریبالوقوع است و این ادعا که در زمان او در سازمان امنیت به هیچ عنوان کسی شکنجه نمیشده است.
سلیمانی که برای پنجمین سال متوالی است این برنامه را برای ایام الله دهه فجر تولید و تنظیم میکند، ادامه میدهد: در این مدت کتابهای خاطرات شاپور بختیار، آخرین نماینده موساد، انقلاب ایران به روایت بیبیسی مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.
او میگوید: در سالهای گذشته، چند کتاب با هم مورد نقد و بررسی قرار گرفتهاند که میتوان به خاطرات عبدالمجید مجید، عبدالحسن ابتهاج، سپهبد قره باغی، ژنرال هایزر، اعلم، شعبان جعفری، جعفر شریف امامی، محمدحسین موسوی، محمدعلی مجتهدی، علی شهبازی، سپهبد پالیزبان، شورشیان آرمانخواه و عملیات آژاک اشاره کرد.
سلیمانی که هدف از این ویژهبرنامه را نقد و بررسی واقعیتها و بیان گوشههای پیدا و پنهان انقلاب اسلامی میداند، تصریح میکند: شنوندگان ایستگاه رادیو ایران باید منتظر باشند، ببینند استادان چه پاسخی به ادعاهای پرویز ثابتی دارند.
سلیمانی درخصوص استفاده از موسیقی در دل برنامه میگوید: موسیقی متناسب با محتوای گفتوگوی برنامه است و من بیشتر از موسیقی بدون کلام ایرانی و غربی که ریتمی تند و مهیج دارد، استفاده میکنم. همچنین آنونسهای برنامه را مهدی ساعی ساخته که معرف نام برنامه و محتوای آن است و به ذهن شنونده استراحت میدهد تا مطالب بعدی را با دقت بیشتری پیگیری کند. این آنونسها همراه با موسیقی و کلام است و گویندگی آنها را سعید توکلی و مرتضی حافظی به عهده دارند.
● اولویت نیاز مخاطب
وقتی آنونسی با صدای مرتضی حافظی پخش میشود، محمدرضا درویش، کارشناس ـ مجری برنامه سایه روشن برایم از اهمیت نقش این حرفه میگوید. اینکه هر کارشناسی نمیتواند در هر حوزهای وارد شود، ولی اگر کسانی باشند که تحصیلات، تجربه و مطالعاتشان گسترده باشد، میتوانند هر برنامه رادیویی را کارشناسی کنند.
او به نقش هدایتگری کارشناس ـ مجری در برنامه اشاره میکند و میگوید: کسی که وارد این حرفه میشود غیر از اینکه باید سیاست کلی رسانه و مخاطب خود را بشناسد، باید با سردبیر و حتی عوامل برنامه هماهنگ باشد تا بتواند برنامه را مدیریت کند و بحث و گفتوگو را مطابق نیاز مخاطب و سیاستهای تعیین شده بدون حب و بغض پیش ببرد.
وقتی از درویش درخصوص تسلط نسبت به کتاب در دامگه حادثه میپرسم، میگوید: این کتاب در هشتم فروردین ۱۳۹۱ به زبان فارسی منتشر شده است. کتاب با احتساب پاورقی آن ۶۶۶ صفحه است و این پاورقیها به طور مفصل در سراسر کتاب به چشم میخورد، اما جزء یک فهرست پنج صفحهای نمایهای ندارد و از این بابت از نقص بزرگی برخوردار است. این کتاب با مطالب غیرواقعی بسیاری همراه شده و زندانیان سیاسی زمان شاه آن را به چالش گرفتهاند که میتواند زوایای تاریک و روشن تاریخ معاصر ایران را به خواننده نشان دهد. این کتاب اهمیت زیادی دارد چون پرویز ثابتی یکی از مقامات امنیتی ارشد ساواک بوده که در سمنان و در یک خانواده بهایی به دنیا آمده و پس از اینکه به تهران میآید و تحصیلات خود را در رشته حقوق به پایان میرساند به سفارش یکی از کارمندان ساواک به نام ضرابی سال ۱۳۵۲ در ساواک استخدام میشود، اما چون او بسیار شاهدوست و با محافل وهابیت در تماس بوده، مناسبات گستردهای با سران مملکت پیدا میکند. البته او معتقد است لا ارادی بوده، نه بهایی نه مسلمان، اما اومانیست است! در مدت زمان کوتاهی میتواند در ساواک به مقامات ارشد برسد تا جایی که به ریاست اداره کل سوم ساواک منصوب میشود که منصبی بسیار مهم بوده است. ارتباط با امیرعباس هویدا که خود بهایی بوده و دادن گزارش مملکت به او، نشاندهنده قدرت ثابتی در ساواک است تا جایی که خود میگوید من حتی برای شاه گزارشهای مستقیم میفرستادم.
درویش ادامه میدهد: در ویژهبرنامه سایه روشن سعی میشود، اعتراضات جریانات معارض مطرح شود و چون پرویز ثابتی اشراف کامل بر همه جریانات معارض داشته و در موارد بسیاری از جریانات مبارز صحبت میکند بخصوص در سالهای آخرین سلطنت شاه که گیر و بندها و شکنجههای معارضان و مخالفان افزایش پیدا میکند، این پرویز ثابتی است که با استفاده از ایادی خویش در اداره کل ساواک به شکنجه و سرکوب بیرحمانه مخالفان حکومت میپردازد. البته او بعدها در مصاحبههایی که خارج از کشور ترتیب داده معتقد است در دوران او در اداره ساواک کسی شکنجه نشده است؛ موضوعی که باعث اعتراض کسانی میشود که مستقیم زیر نظر او سالها در سیاهچالههای ساواک مورد شکنجه و آزار و اذیت قرار گرفتهاند.
کارشناس ـ مجری سایه روشن تصریح میکند: بحثهایی که با آقای سلیمی نمین خواهیم داشت بیشتر در حوزه حرفهای مطرح شده پرویز ثابتی و کتاب در دامگه حادثه است، چراکه او حقیقت را با شعارها و موضوعات غیرواقعی مخلوط کرده و در کتاب مینویسد.
● رشد مخاطب در گرو برنامه اثرگذار
پیش از اینکه سلیمانی بخواهد بخش دیگری از برنامه را ضبط کند، فرصت را غنیمت میشمارم و از سلیمینمین، مدیر دفتر مطالعات و تدوین تاریخ ایران درخصوص ضرورت بررسی تاریخ انقلاب میپرسم.
او میگوید: به دلیل فشردگی زیاد تاریخ انقلاب ما، بدرستی مسائلش باز و تبیین نشده است، چون نهتنها انقلاب اسلامی ملت ایران، یک انقلاب گسترده و وسیع بود، بلکه دشمنیهای زیادی هم با آن صورت میگرفت که رخدادهای زیادی را رقم میزد. گاهی این رخدادها فقط در مرکز کشور شکل میگرفت، اما در اقصی نقاط کشور دارای خیزش میشد.
او با اشاره به اینکه روایت کسانی که در دوران پهلوی دارای مناصبی بودهاند، یکی از منابع مهم بررسی تاریخ معاصر انقلاب است، ادامه میدهد: در آن مقطع حساس، کسانی که از روی دلسوزی و تعهد وقایع آن دوران را ثبت و ضبط کنند، وجود نداشتند. در عین حال، کسانی هم که روایتگر وقایع آن دوران هستند، واقعیتها را آنطور که شایسته و بایسته است، بیان نمیکنند اما ما ناگزیریم بررسی عالمانه به این آثار و کتب داشته باشیم و طوری آنها را مورد مطالعه قرار دهیم که از لابهلای آن، واقعیتها را کشف و بیان کنیم که البته این مساله بدون پژوهش و تحقیق میسر نمیشود، زیرا تمییز بین مطالب غیرواقعی از مطالب واقعی، دشوار و سخت است.
سلیمینمین به نقش رادیو در بیان واقعیتهای انقلاب به مخاطبان اشاره میکند و میگوید: رادیو میتواند با طرح یک سری سوال، نهتنها مخاطبان را تشویق به مطالعه کند بلکه برنامهسازان رادیو با ایجاد یک فضای ذهنی موجب شفافتر شدن نگاه قشر اهل مطالعه به منابع ارائه شده مینماید. چون نهتنها ما از منابعی که توسط معاندین نظام منتشر شده، زیان نخواهیم دید، بلکه این مباحث موجب به گزینی و رشد و تقویت مخاطبان ما خواهد بود.
وقتی از سلیمینمین درخصوص ضرورت ساخت چنین برنامههایی از رادیو و تکرار آن میپرسم، او با اشاره به اینکه روایت تاریخ برای همه تجربه و عبرت است، میگوید: به دست آوردن بینش و نگرش نسبت به خود، جامعه و جهان از مهمترین اتفاقات این امر است. اگر این مطالب از رسانهای همچون رادیو مطرح شود، تجربهای میشود که جامعه به دنبال شناخت افراد، رجال، جریانات و وقایع با بینش و دوراندیشی باشد و خطا و اشتباهات نسل گذشته را مرتکب نشود.
● بیان سایه روشنهای تاریخ
سلیمانی تهیهکننده برنامه اشاره میکند ارائه طرح سایه روشن، در سال ۸۴ توسط حوریه تاجیک بوده است. وقتی از تاجیک میخواهم برایم از این طرح بگوید به کتب خاطرات انقلاب اشاره میکند و میگوید: همان ابتدا هم کتابهایی که با موضوعیت خاطرات و جریان انقلاب نوشته شده بود، توسط مرکز مطالعات تاریخ ایران تجزیه و تحلیل میشد. به این صورت که ما از کارشناسان این مرکز میخواستیم در برنامه حضور پیدا کنند و به بیان دروغها و موضوعاتی بپردازند که نویسندگان این کتابها مطرح کرده بودند. آن زمان میخواستیم سایهروشنهای تاریخ (بویژه پهلوی دوم و اوایل انقلاب) را بررسی کنیم که این مساله شامل آدمهای کل دربار، وزرا، دستنشاندههای عوامل شاه و هر کسی که سمتی را به عهده داشت، میشد. ما میخواستیم واقعیتها را به گوش مردم برسانیم.
تاجیک تصریح میکند: همین افراد وقتی از کشور فراری شدند در خارج شروع به نوشتن و ثبت وقایع انقلاب کردند که بیشتر آنها این وقایع را با دخل و تصرف خودشان در رخداد نوشتهاند و ما در برنامه سعی داشتیم این مباحث را به چالش بکشیم تا مردم متوجه مسائل شوند.
